Το ομφάλιο πεδίο της Κρήτης, και η μυθική γέννηση του Δία.

Στην αρχαία Ελληνική μυθολογική παράδοση η Κρήτη συνδέεται με ένα από τα πιο παράξενα και συμβολικά επεισόδια της γέννησης του Δία. Είναι το Ομφάλιο Πεδίο, ο τόπος όπου, σύμφωνα με την παράδοση, έπεσε ο ομφάλιος λώρος του νεογέννητου Θεού του Ολύμπου.[1]

Όταν σύμφωνα με την παράδοση ο Δίας γεννήθηκε στην Κρήτη και απομακρύνθηκε από την επικίνδυνη παρουσία του πατέρα του Κρόνου- χρόνου, το βρέφος παραδόθηκε στις Νύμφες και στους Κουρήτες, οι οποίοι ανέλαβαν να το προστατεύσουν και να το κρύψουν από τον παιδοκτόνο πατέρα. Η Κρητική γη γίνεται έτσι ο τόπος όπου ο νέος θεός διασώζεται, ανατρέφεται και προετοιμάζεται για την ανάληψη της θεϊκής του δύναμης.[2]

Κατά την πορεία της Νύμφης Νέδας, η οποία μετέφερε το βρέφος προς την Κνωσό, συνέβη ένα ιδιαίτερο γεγονός. Ο ομφάλιος λώρος του Δία αποσπάστηκε από το σώμα του και έπεσε στη γη. Το σημείο όπου έπεσε δεν παρέμεινε ένας ανώνυμος τόπος. Η παράδοση το ιεροποίησε και του έδωσε το όνομα Ομφάλιο Πεδίο.[1]

Ο μύθος αποκτά εδώ έναν βαθύτερο συμβολισμό. Ο ομφάλιος λώρος αποτελεί τον πρώτο δεσμό του ανθρώπου με τη μητέρα του, τον φυσικό σύνδεσμο μέσω του οποίου το κυοφορούμενο πλάσμα τρέφεται και αναπτύσσεται μέσα στη μήτρα. Με την πτώση του λώρου στη γη, ο μύθος μεταφέρει αυτόν τον δεσμό από το σώμα στη φύση. Οι Θεοί ακολουθούν την φυσική διαδικασία γέννησης στην ύλη. Εχουμε την επανάληψη σε ανθρώπινο χρόνο και τόπο της κόσμο γέννησης.

Ο Δίας, αφού αποκόπτεται από τον μητρικό δεσμό, αφήνει το σημάδι της γέννησης του πάνω του Ολυμπίου πανθέου, η προϊστορική Κρήτη φαίνεται να είχε αναπτύξει ένα θρησκευτικό σύστημα στο οποίο η γυναικεία θεϊκή παρουσία κατείχε εξέχουσα θέση. 

Οι αρχαιότερες μαρτυρίες της Κρητικής θρησκευτικότητας ανάγονται ήδη στην 3η χιλιετία π.Χ., ενώ οι γυναικείες μορφές, η γονιμότητα, η βλάστηση, η άγρια φύση και η σχέση με τα ζώα αποτελούν σημαντικούς άξονες της Μινωικής θρησκευτικής εικονογραφίας.[3]

Δεν είναι επομένως παράξενο ότι στη Μινωική Κρήτη συναντούμε τη μεγάλη γυναικεία θεϊκή μορφή που εμφανίζεται με διαφορετικές όψεις και σύμβολα, άλλοτε συνδεδεμένη με τα όρη, άλλοτε με τη βλάστηση, τα ζώα, τα πτηνά ή τους όφεις. Η λεγόμενη Θεά των Όφεων, η Κυρία των Ζώων και οι άλλες γυναικείες μορφές δεν αποτελούν κατ᾽ ανάγκην μία και μοναδική θεότητα, όπως παλαιότερα θεωρήθηκε, αλλά μαρτυρούν έναν θρησκευτικό κόσμο όπου το θείο συνδέεται στενά με τη φύση και τις δυνάμεις της ζωής.[4]

Ο όφις κατέχει ιδιαίτερη θέση μέσα σε αυτόν τον συμβολικό κόσμο. Ζει κάτω από τη γη και εμφανίζεται ξανά στην επιφάνειά της. Κρύβεται και επανεμφανίζεται, αλλάζει το δέρμα του και μοιάζει έτσι να υπερβαίνει τα όρια ανάμεσα στη ζωή και στον θάνατο. Στην Μινωική θρησκευτική παράδοση ο όφις συνδέθηκε με γυναικείες θεϊκές μορφές και με χθόνιες ή οικιακές διαστάσεις της θεότητας.[5]

Παράλληλα, η Μινωική εικονογραφία είναι γεμάτη από ζώα. Λιοντάρια, ταύροι, αίγες, πτηνά και άλλα πλάσματα εμφανίζονται ως συνοδοί ή φορείς της θεϊκής δύναμης. Η εικόνα της γυναικείας θεότητας ανάμεσα ή πάνω από τα ζώα, η λεγόμενη θεά των όφεων και Πόντια θεά των θηρίων, αποδίδει συμβολικά μια εξουσία που δεν αφορά μόνο τον ανθρώπινο κόσμο αλλά ολόκληρη τη φύση.[6]

Εδώ μπορούμε να διακρίνουμε έναν από τους βαθύτερους μετασχηματισμούς της Ελληνικής θρησκευτικής ιστορίας, την μετάβαση από την Γαία  στον Δία, από την μητριαρχία στην πατριαρχία, κάτι που συναντούμε έντονα επίσης στην Δωδώνη και τους Δελφούς.

Δεν πρόκειται για μια απότομη εξαφάνιση της παλαιάς θρησκείας και την αντικατάστασή της από μια νέα. Η μετάβαση υπήρξε μακρά, σύνθετη και γεμάτη συγχωνεύσεις. Η Μυκηναϊκή θρησκεία δέχθηκε ισχυρές επιρροές από την Κρήτη, αλλά παράλληλα ανέπτυξε δικό της πολυθεϊστικό σύστημα, στο οποίο εμφανίζονται ήδη θεότητες που θα αναγνωρίσουμε αργότερα στον Ελληνικό κόσμο.[7]

Έτσι, ο παλαιότερος κόσμος της Μεγάλης Θεάς, των ζώων, των όφεων, των σπηλαίων, των βουνών και της γονιμότητας δεν εξαφανίζεται. Μετασχηματίζεται. Οι παλαιές θεϊκές λειτουργίες διατηρούνται, αλλά σταδιακά εντάσσονται σε ένα νέο μυθολογικό σύστημα όπου οι αρσενικές θεότητες αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη παρουσία και τελικά συγκροτούν μαζί με τις θεότητες του παλαιότερου κόσμου το Ελληνικό πάνθεο.[3][7]

Μέσα σε αυτή τη μακρά μετάβαση αποκτά ιδιαίτερη σημασία ο Δίας της Κρήτης.

Ο Κρητικός Δίας δεν είναι εξαρχής ο ώριμος, κεραυνοφόρος πατέρας των θεών που γνωρίζουμε από την κλασική παράδοση. Είναι πρώτα ένα θεϊκό βρέφος. Γεννιέται από μια μητέρα, κρύβεται στη γη, προστατεύεται από τις δυνάμεις της φύσης και ανατρέφεται μέσα στο Κρητικό τοπίο. Η Κρήτη λειτουργεί ως μήτρα του νέου θεού.

Αυτό έχει ιδιαίτερη συμβολική σημασία. Ο νέος αρσενικός θεός δεν εμφανίζεται έξω από τον παλαιότερο κόσμο της μητέρας και της φύσης. Γεννιέται μέσα σε αυτόν και από αυτόν.

Η Ρέα προστατεύει τον Δία από τον Κρόνο. Οι Νύμφες τον ανατρέφουν. Οι Κουρήτες τον φυλάσσουν. Η σπηλιά, το βουνό, η γη και τα νερά συμμετέχουν στη γέννησή του. Ο Δίας, πριν γίνει κυρίαρχος του Ολύμπου, είναι παιδί της Κρητικής φύσης.

Και ακριβώς εδώ αποκτά βαθύτερη σημασία ο μύθος του Ομφάλιου Πεδίου.

Ο ομφάλιος λώρος του Δία είναι ο τελευταίος φυσικός δεσμός του βρέφους με τη μητρική του προέλευση. Όταν πέφτει στη γη, ο δεσμός αυτός δεν χάνεται. Μεταφέρεται από τη μητέρα στη γη. Η γη γίνεται ο νέος φορέας της θεϊκής καταγωγής, ενώνεται ο Ουρανός με την Γη, το αρσενικό με το θηλυκό, το πνεύμα με την ύλη.

Ο μύθος επομένως μπορεί να διαβαστεί ως συμβολική εικόνα μιας πολύ μεγαλύτερης πολιτισμικής μετάβασης. Ο παλαιός κόσμος της γονιμότητας, της μητέρας, της γης, των ζώων και των χθόνιων δυνάμεων δεν καταστρέφεται. Από τα σπλάχνα του αναδύεται ο νέος αρσενικός θεός. Και ο νέος θεός θα γίνει τελικά ο πατέρας των θεών και των ανθρώπων.

Η μετάβαση από τη μητρική θεϊκή κυριαρχία προς τον ολύμπιο πατριαρχικό κόσμο, επομένως, μπορεί να ιδωθεί συμβολικά όχι ως εξάλειψη του παλαιού, αλλά ως μετασχηματισμός του. Η παλιά θεότητα της φύσης δεν εξαφανίζεται. Οι ιδιότητές της διασκορπίζονται και επανεμφανίζονται μέσα στις νέες θεϊκές μορφές. Η Άρτεμις διατηρεί τη σχέση με την άγρια φύση και τα ζώα, η Αθηνά διατηρεί τον όφι ως αρχαίο σύμβολο, η Ήρα διατηρεί παλαιές γονιμικές και βασιλικές λειτουργίες, ενώ ο ίδιος ο Δίας στην Κρήτη διατηρεί έναν ιδιαίτερο δεσμό με τον νεαρό, βλαστικό και αναγεούμενο θεό, ιδιότητες που συναντούμε αργότερα και στον Διόνυσο.[8]

Ακόμη και ο ίδιος ο Κρητικός Δίας παρουσιάζει αυτή τη διπλή φύση. Στην Κρήτη διατηρείται η μορφή του Δία Βελχάνου, του νεαρού θεού που συνδέεται με την ανανέωση της φύσης και με την παλαιότερη κρητική θεϊκή παράδοση. Η έρευνα έχει επισημάνει ότι ο Κρητικός Δίας Βελχάνος μπορεί να ιδωθεί ως αποτέλεσμα της συγχώνευσης του νεαρού αρσενικού θεϊκού συντρόφου της Μινωικής θεότητας με τον Ελληνικό Δία.[9]

Έτσι, η γέννηση του Δία στην Κρήτη δεν είναι μόνο η γέννηση ενός θεού. Είναι, μέσα στη μυθολογική γλώσσα, η γέννηση μιας νέας κοσμικής τάξης.

Ο παλαιός κόσμος της γης, της μητέρας, των όφεων και των ζώων δεν παύει να υπάρχει. Αλλά πάνω του οικοδομείται σταδιακά ένας νέος κόσμος, εκείνος των Ολύμπιων θεών, της ουράνιας κυριαρχίας, του κεραυνού και της πατρικής εξουσίας.

Και στο μεταίχμιο αυτών των δύο κόσμων βρίσκεται ο μικρός Δίας. Δεν έχει ακόμη γίνει ο κύριος του Ολύμπου. Είναι ακόμη το παιδί της σπηλιάς, της γης και της Ρέας.

Και τότε συμβαίνει το συμβολικό γεγονός του Ομφάλιου Πεδίου. Ο λώρος αποκόπτεται. Ο δεσμός με τη μητρική μήτρα ολοκληρώνεται και ο θεός εισέρχεται σε έναν νέο κόσμο. Όμως ο λώρος δεν χάνεται. Πέφτει στη γη και μετατρέπει τη γη σε μάρτυρα της γέννησής του.

Δεν είναι τυχαία ούτε η επιλογή της λέξης ομφαλός. Ο ομφαλός δεν δηλώνει μόνο το ανατομικό σημείο του σώματος. Στην αρχαία Ελληνική γλώσσα δηλώνει επίσης το κέντρο, το κεντρικό σημείο ενός τόπου ή ενός κόσμου. Ο «ομφαλός» είναι επομένως ταυτόχρονα σωματικό σημάδι γέννησης και εικόνα του κέντρου.

Το Ομφάλιο Πεδίο μπορεί έτσι να ιδωθεί ως ένας μυθολογικός ομφαλός της Κρήτης, ένα σημείο όπου το σώμα του θεού και το σώμα της γης συναντώνται.

Η παράδοση δεν μιλά απλώς για την πτώση ενός λώρου. Μετατρέπει ένα βιολογικό γεγονός της γέννησης σε κοσμολογικό σύμβολο. Εκεί όπου έπεσε ο ομφάλιος λώρος του Δία, η γη διατηρεί το ίχνος της θεϊκής γέννησης. Το σημείο γίνεται ένας τόπος μνήμης, ένας τόπος που φέρει πάνω του το αποτύπωμα της μετάβασης από το κρυμμένο βρέφος στον μέλλοντα κυρίαρχο των θεών.

Το Ομφάλιο Πεδίο γίνεται έτσι ένας τόπος γέννησης, αποκοπής και μετάβασης. Ο λώρος που συνδέει το παιδί με τη μήτρα αποκόπτεται. Ο παλαιός δεσμός τελειώνει και μια νέα σχέση αρχίζει. Ο Δίας δεν ανήκει πλέον μόνο στη μήτρα από την οποία γεννήθηκε. Ανήκει στην Κρήτη που τον έκρυψε, τον προστάτευσε και τον ανέθρεψε.

Και μέσα από αυτή τη μυθολογική εικόνα, ο ομφάλιος λώρος αποκτά μια σημασία πολύ μεγαλύτερη από τη φυσική του λειτουργία. Γίνεται ο δεσμός ανάμεσα στον θεό, τη γη και τη γέννηση.

Το Ομφάλιο Πεδίο είναι, επομένως, ο τόπος όπου ο μύθος τοποθετεί το υλικό ίχνος της θεϊκής γέννησης. Ένας τόπος όπου ο ουράνιος θεός αφήνει πάνω στη γη τον ομφάλιο δεσμό του, σαν να σφραγίζει με αυτόν τη σχέση του με την Κρήτη.

Ο ομφαλός του Δία γίνεται έτσι ο ομφαλός ενός τόπου. Και η Κρητική γη, εκεί όπου έπεσε ο λώρος του θεού, μετατρέπεται μυθολογικά σε γη της γέννησης, της μεταμόρφωσης και της νέας κοσμικής τάξης.

🔗 Παραπομπές:

[1] Καλλίμαχος, Ύμνος εις Δία, 43–45. Η αφήγηση συνδέει την πτώση του ομφαλού του Δία με το Ομφάλιο Πεδίο της Κρήτης.

[2] Καλλίμαχος, Ύμνος εις Δία, 28–45. Η γέννηση και η προστασία του Δία στην Κρήτη, η Νύμφη Νέδα και η πορεία προς την Κνωσό.

[3] B. C. Dietrich, A. A. Peatfield, «Religion, Minoan and Mycenaean», Oxford Research Encyclopedia of Religion. Η θρησκεία της Κρήτης παρουσιάζει σημαντικές μεταβολές κατά τη διάρκεια της Εποχής του Χαλκού, ενώ οι πρώιμες μαρτυρίες εμφανίζουν ισχυρή παρουσία γυναικείων μορφών και συμβολισμών γονιμότητας.

[4] Aegean Prehistoric Archaeology, Dartmouth, «Minoan Divinities». Η Μινωική εικονογραφία περιλαμβάνει διαφορετικές γυναικείες θεϊκές μορφές, μεταξύ των οποίων η Θεά των Όφεων και η Κυρία των Ζώων.

[5] Arthur Evans, The Earlier Religion of Greece in the Light of Cretan Discoveries, 1931. Ο Evans συνδέει τον όφι με τη Μινωική θεότητα και με τη χθόνια και οικιακή διάσταση της θεϊκής παρουσίας. Η συγκεκριμένη ερμηνεία αποτελεί μέρος της ιστοριογραφίας του Evans και δεν πρέπει να θεωρείται αυτούσια αρχαία μαρτυρία.

[6] Για τον τύπο της «Κυρίας των Ζώων» και τη σχέση γυναικείων θεϊκών μορφών με τα ζώα στη μινωική εικονογραφία, βλ. Aegean Prehistoric Archaeology, Dartmouth, «Minoan Divinities».

[7] Dora Vassilikou, Mycenaean Civilization, κεφ. 7, «Religion», Cambridge University Press. Οι Μυκηναίοι επηρεάστηκαν βαθιά από τη Μινωική Κρήτη, αλλά η μυκηναϊκή θρησκεία παρουσιάζει παράλληλα ουσιώδεις διαφορές και σαφέστερο πολυθεϊστικό χαρακτήρα, με αρσενικές και γυναικείες θεότητες.

[8] Για τη συνέχεια και τον μετασχηματισμό παλαιότερων συμβολισμών μέσα στην ελληνική θρησκεία, βλ. Jenny Strauss Clay, The Meaning of the Snake in the Ancient Greek World, Arts 10, 2021. Η ίδια μελέτη επισημαίνει ότι η σχέση ορισμένων Μινωικών μορφών, όπως η Θεά των Όφεων ή η Κυρία των Ζώων, με μεταγενέστερες Ελληνικές θεότητες παραμένει αντικείμενο συζήτησης και δεν μπορεί να θεωρηθεί ευθεία γενεαλογική συνέχεια.

[9] «Cretan cults and myths», Oxford Classical Dictionary. Ο Κρητικός Δίας Βελχάνος παρουσιάζεται ως αποτέλεσμα σύνθεσης με παλαιότερη Κρητική νεανική αρσενική θεϊκή μορφή που συνδέεται με τη Μινωική θεά της φύσης, ενώ η λατρεία του Δία στην Κρήτη διατηρεί ιδιαίτερες μορφές και παραδόσεις.

Ο χαμένος Λαβύρινθος, στο Καστροβούνι της Λήμνου, και η στήλη της Ηφαιστίας.

Λίγο έξω από την αρχαία Ηφαιστία, στη βόρεια Λήμνο, υψώνεται το Καστροβούνι, ένας χαμηλός λόφος που δεσπόζει πάνω από την περιοχή της αρχαίας πόλης.

Σύμφωνα με τοπικές μαρτυρίες, σε αυτό το σημείο υπήρχαν κάποτε υπόγειες στοές, κλιμακωτές βαθμίδες και ένας υπόγειος θάλαμος που παραπέμπει σε Λαβύρινθο.

Ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, στο 36ο βιβλίο της Φυσικής Ιστορίας, κατατάσσει τη Λήμνο ανάμεσα στους τόπους όπου υπήρχε ένας από τους τέσσερις περίφημους λαβυρίνθους της αρχαιότητας.

Πρώτος ήταν ο Αιγυπτιακός.

Δεύτερος της Μινωικής Κρήτης.

Τρίτος ο Λημνιακός, στο Καστροβούνι κοντά στην Ηφαίστεια.

Και τέταρτος ένας λαβύρινθος στην Ιταλία.[1]

Η πληροφορία είναι εξαιρετικά σημαντική, διότι ο Πλίνιος δεν μιλά για κάποιο μυθολογικό κατασκεύασμα αλλά για ένα αρχιτεκτονικό μνημείο, το οποίο στην εποχή του εξακολουθούσε να αποτελεί γνωστό αξιοθέατο. Σύμφωνα με την περιγραφή του ο συγκεκριμένος  λαβύρινθος διέθετε εκατόν πενήντα κίονες, και η κατασκευή  του έγιναν από τρεις αρχιτέκτονες, τον Σμίλη, τον Ροίκο και τον Θεόδωρο.[1]

Σήμερα δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα πού βρισκόταν, οι αναφορές όμως δεν μπορούν να παραβρεθούν όσον αφορά την πιθανή ύπαρξη του.Η πιθανή αναζήτησή του οδηγεί φυσικά στην Ηφαιστία.

Η αρχαία πόλη υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα της Λήμνου και η αρχαιολογική έρευνα έχει αποκαλύψει θέατρο, κατοικίες, νεκροπόλεις, ιερά και άλλα οικοδομικά κατάλοιπα.

Η περιοχή παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον ήδη από την πρώιμη εποχή του σιδήρου. Η νεκρόπολη της Ηφαιστίας έχει αποδώσει πλούσια ευρήματα της γεωμετρικής και αρχαϊκής περιόδου, ενώ στην ίδια την πόλη έχουν εντοπιστεί εγκαταστάσεις μεταλλουργικής δραστηριότητας που χρονολογούνται από τα τέλη του 8ου και τον 7ο αιώνα π.Χ.[2]

Εδώ η αρχαιολογία συναντά τη μυθολογία, κάθως η  Λήμνος ήταν ο τόπος του Ηφαίστου, και των Καβείρων. Ο θεός της φωτιάς, του μετάλλου και της τέχνης του εργαστηρίου ήταν βαθιά συνδεδεμένος με το νησί. Και η αρχαιολογική εικόνα της Ηφαιστίας πράγματι αποκαλύπτει έναν κόσμο όπου η κατεργασία της ύλης, η λατρεία και η κοινωνική ζωή συνυπήρχαν.[2]

Ακόμη και το ίδιο το όνομα της πόλης, Ηφαιστία, διατηρεί μέσα του τη μνήμη του θεού. Και κάπου σε αυτό το τοπίο βρισκόταν ο λαβύρινθος.

Η παράδοση του Καστροβουνίου είναι μεταγενέστερη και δεν έχει μέχρι σήμερα επιβεβαιώσει αρχαιολογικά την ταύτιση του λόφου με τον λαβύρινθο του Πλινίου. Υπάρχουν όμως μαρτυρίες για υπόγειες κατασκευές.

Παλαιότεροι περιηγητές αναφέρουν υπόγειους χώρους στην περιοχή της Ηφαιστίας, ενώ νεότερες τοπικές μαρτυρίες διασώζουν την ανάμνηση στοάς κοντά στην κορυφή του Καστροβουνίου, στην οποία οδηγούσαν κλιμακωτές βαθμίδες.

Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, η πορεία κατέληγε σε έναν υπόγειο θάλαμο, όπου ένας τοίχος διέκοπτε απότομα την περαιτέρω πρόσβαση.[3]

Η είσοδος αυτή, σύμφωνα με τις ίδιες μαρτυρίες, παρέμενε ορατή μέχρι και τον 20ό αιώνα και χρησιμοποιούνταν από παιδιά της περιοχής ως κρυψώνα. Σήμερα θεωρείται επιχωμένη και δεν είναι πλέον ορατή.[3]

Αυτές οι μαρτυρίες είναι ενδιαφέρουσες. Δεν είναι όμως απόδειξη. Και εδώ πρέπει να είμαστε προσεκτικοί. Δεν μπορούμε να πούμε ότι η στοά του Καστροβουνίου ήταν ο λαβύρινθος του Πλινίου.

Μπορούμε όμως να πούμε ότι η παράδοση ενός υπόγειου χώρου στην περιοχή διατηρήθηκε για πολλές γενιές και ότι η αρχαιολογική ταυτότητα της κατασκευής παραμένει άγνωστη.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η περιγραφή του περιηγητή Dr. Hunt στις αρχές του 19ου αιώνα.

Ο Hunt αναφέρει υπόγεια κλίμακα πενήντα μίας βαθμίδων, η οποία οδηγούσε σε υπόγειο θάλαμο με πηγάδι. Δεν θεώρησε όμως ότι είχε ανακαλύψει τον λαβύρινθο του Πλινίου.

Αντίθετα, συνέδεσε την κατασκευή περισσότερο με την αρχαία οχύρωση της Ηφαιστίας.[4]

Η μαρτυρία αυτή είναι πολύτιμη ακριβώς επειδή δεν επιβεβαιώνει τον θρύλο.

Μας δείχνει ότι στην περιοχή υπήρχαν πράγματι υπόγειες ή ημιυπόγειες κατασκευές, αλλά δεν μας επιτρέπει να τις ταυτίσουμε με τον λαβύρινθο.

Και έτσι το μυστήριο παραμένει. Η παράξενη στήλη της Ηφαιστίας. 

Υπάρχει όμως ένα άλλο εύρημα από την Ηφαιστία που αξίζει να σταθεί δίπλα στην ιστορία του λαβυρίνθου. Το 1928, κατά τις ανασκαφές της νεκρόπολης, αποκαλύφθηκε μια μικρή λίθινη στήλη, διαστάσεων περίπου 52 επί 45 εκατοστά. Η στήλη είχε αρχικά χρησιμοποιηθεί ως σήμα τάφου. Αργότερα, κατά τον 5ο αιώνα π.Χ., επαναχρησιμοποιήθηκε στην ίδια νεκρόπολη ως κάλυμμα άλλης ταφής.[5]

Η μορφή της είναι ιδιαίτερη. Δεν φέρει την παράσταση ενός ανθρώπου, όπως η περίφημη στήλη των Καμινίων. Η επιφάνειά της αποδίδει μια θύρα. Μια πόρτα πάνω στην πέτρα.

Και η πόρτα αυτή είναι διακοσμημένη με σύνθετα γεωμετρικά μοτίβα. Στο επάνω μέρος αναπτύσσεται ένα συνεχές σπειροειδές μοτίβο, ενώ στο κεντρικό τμήμα εμφανίζεται ένας σύνθετος σταυρωτός μαίανδρος. Μικρές προεξοχές παραπέμπουν συμβολικά στα στρογγυλά καρφιά με τα οποία ενισχύονταν οι ξύλινες θύρες.[5]

Η διακόσμηση παρουσιάζει συγγένειες με τα γεωμετρικά μοτίβα της τοπικής Λημνιακής κεραμικής και της κοροπλαστικής.[5]

Η στήλη είναι γνωστή από τη μελέτη του Giacomo Caputo, La stele di Efestia, που δημοσιεύθηκε στον τόμο της Ιταλικής Αρχαιολογικής Σχολής Αθηνών για τις ανασκαφές του 1932-1933.[6]

Και εδώ βρίσκεται μια λεπτομέρεια που κάνει το εύρημα πραγματικά γοητευτικό. Ένας τάφος σημαδεύεται με μια πόρτα. Δεν γνωρίζουμε αν οι αρχαίοι Λήμνιοι αντιλαμβάνονταν τη συγκεκριμένη παράσταση ως συμβολική θύρα προς τον κόσμο των νεκρών. Η ερμηνεία πρέπει να παραμείνει προσεκτική.

Γνωρίζουμε όμως ότι το μοτίβο της συμβολικής θύρας απαντά σε ταφικά μνημεία της Ανατολίας και ότι ο Caputo είχε ήδη επισημάνει ανατολιακές και Φρυγικές συγγένειες στις Λημνιακές ταφικές στήλες.[7]

Έτσι, η παράξενη στήλη αποκτά μια θέση μέσα στο ευρύτερο πολιτισμικό περιβάλλον της Λήμνου, ενός νησιού που βρισκόταν ανάμεσα στο βόρειο Αιγαίο και στις ακτές της Ανατολίας.

Και τότε η εικόνα γίνεται σχεδόν μυθαγωγική.

Ο τάφος έχει θύρα. Ο λαβύρινθος έχει είσοδο. Και η μύηση έχει κατώφλι.Δεν υποστηρίζουμε ότι η στήλη αναπαριστά τον λαβύρινθο.

Δεν το γνωρίζουμε. Μπορούμε όμως να παρατηρήσουμε ότι στην ίδια αρχαία πόλη συνυπάρχουν δύο εξαιρετικά ισχυρές εικόνες, η αρχιτεκτονική του λαβυρίνθου που μας παραδίδει ο Πλίνιος και η ταφική θύρα που μας παραδίδει η αρχαιολογία.

Ο λαβύρινθος και η κάθοδο. Και εδώ η λημνιακή παράδοση αποκτά μια ιδιαίτερη συμβολική δύναμη. Ο λαβύρινθος είναι ένας χώρος στον οποίο ο άνθρωπος χάνει προσωρινά τον δρόμο του.

Κατεβαίνει από το φως στο σκοτάδι. Απομακρύνεται από τον γνώριμο κόσμο. Αναζητά το κέντρο.Και πρέπει τελικά να βρει τον δρόμο της επιστροφής. Αυτή η δομή βρίσκεται πολύ κοντά στη λογική της αρχαίας μύησης.

Δεν είναι τυχαίο ότι η Λήμνος διέθετε ένα τόσο ισχυρό μυστηριακό υπόβαθρο. Στο Καβείριο, στη βορειοανατολική άκρη του νησιού, αναπτύχθηκε ένα σημαντικό ιερό των Καβείρων, με διαδοχικές οικοδομικές φάσεις και τελετουργικές εγκαταστάσεις.[8]

Η σχέση της Λήμνου με τους Καβείρους, τον Ήφαιστο και τη φωτιά δημιουργεί ένα ιδιαίτερο μυθολογικό τοπίο.

Εδώ η γη δεν είναι απλώς έδαφος. Είναι η μήτρα του μετάλλου. Η φωτιά δεν είναι απλώς θερμότητα. Είναι δύναμη μεταμόρφωσης. Και η κάθοδος κάτω από τη γη μπορεί να διαβαστεί ως η αντίστροφη πορεία της ανόδου προς τη γνώση.

Ο τεχνίτης κατεβαίνει στο εργαστήριο της γης.

Ο μυούμενος κατεβαίνει στο σκοτάδι.Και οι δύο αναζητούν κάτι κρυμμένο.

Σήμερα  δεν μπορούμε να τον δείξουμε με βεβαιότητα πάνω στον χάρτη. Το Καστροβούνι μπορεί να κρύβει κατάλοιπα μιας αρχαίας κατασκευής. Μπορεί όμως να κρύβει κάτι διαφορετικό.

Η υπόγεια στοά της τοπικής παράδοσης μπορεί να ανήκει στην αρχαία οχύρωση, σε μεταγενέστερη κατασκευή ή σε ένα ακόμη άγνωστο τμήμα της αρχαίας πόλης.

Χωρίς συστηματική αρχαιολογική διερεύνηση δεν μπορούμε να γνωρίζουμε.Και ίσως εδώ βρίσκεται η πραγματική γοητεία του Καστροβουνίου.

Δεν έχουμε έναν λαβύρινθο που βρήκαμε. Έχουμε έναν λαβύρινθο που γνωρίζουμε ότι υπήρχε και ακόμη δεν γνωρίζουμε πού ακριβώς βρίσκεται.

Έχουμε έναν λόφο με παλιές μαρτυρίες για υπόγειες στοές. Έχουμε μια αρχαία πόλη αφιερωμένη στον Ήφαιστο. Έχουμε νεκροπόλεις.

Έχουμε μια παράξενη ταφική στήλη που μοιάζει με κλειστή θύρα. Έχουμε το Καβείριο και τη μυστήρια παράδοση των Καβείρων.

Και έχουμε μια αρχαία μαρτυρία που επιμένει ότι κάποτε στη Λήμνο υψωνόταν ένας από τους τέσσερις μεγάλους λαβυρίνθους του αρχαίου κόσμου.

Ίσως κάτω από το Καστροβούνι να βρίσκεται η απάντηση. Ίσως όχι. Έως τότε, ο λαβύρινθος της Λήμνου παραμένει ένα από εκείνα τα αρχαία μνημεία που έχουν χαθεί από την επιφάνεια της γης, αλλά όχι από τη μνήμη των ανθρώπων.

📷 Στην φωτογραφία ψηφιακή αναπαράσταση της Λίθινης στήλης της Ηφαίστειας με βάση την περιγραφή.

🔗 Παραπομπές: 

[1] Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, Naturalis Historia, XXXVI, 86-90. Ο Πλίνιος κατατάσσει τον λημνιακό λαβύρινθο στους τέσσερις μεγάλους λαβυρίνθους και αναφέρει τους 150 κίονες και τους Σμίλη, Ροίκο και Θεόδωρο.

[2] L. Fiuciello, Lemno arcaica. Στην Ηφαιστία έχουν εντοπιστεί μεταλλουργικές εγκαταστάσεις που ανάγονται στα τέλη του 8ου και στον 7ο αιώνα π.Χ., μεταξύ των οποίων και εγκαταστάσεις επεξεργασίας χαλκού.

[3] Ευαγγελία Χ. Λιάπη, «Το Καστροβούνι κι ο χαμένος λαβύρινθος». Οι πληροφορίες για την υπόγεια στοά και τις τοπικές μαρτυρίες πρέπει να αντιμετωπίζονται ως τοπική ιστορική και προφορική παράδοση και όχι ως αρχαιολογικά επιβεβαιωμένη ταύτιση με τον λαβύρινθο.

[4] Dr. Hunt, περιηγητική μαρτυρία των αρχών του 19ου αιώνα, όπως παραδίδεται στη σχετική τοπογραφική βιβλιογραφία της Λήμνου. Η αναφορά σε υπόγεια κλίμακα 51 βαθμίδων και θάλαμο δεν ταυτίζει την κατασκευή με τον λαβύρινθο.

[5] L. Fiuciello, Lemno arcaica, με παραπομπή στην Tav. 53 και στον Caputo 1932-1933. Η στήλη έχει διαστάσεις 52 × 45 εκ., ήταν αρχικά ταφικό σήμα και επαναχρησιμοποιήθηκε τον 5ο αιώνα π.Χ. ως κάλυμμα τάφου. Η διακόσμηση περιλαμβάνει συμβολική θύρα, συνεχή σπείρα, σφαιρικές προεξοχές και σύνθετο σταυρωτό μαίανδρο.

[6] G. Caputo, «La stele di Efestia», Annuario della Scuola Archeologica Italiana di Atene, XV-XVI, 1932-1933, σ. 279-289. Η δημοσίευση καταγράφεται επίσημα στον τόμο της Scuola Archeologica Italiana di Atene.

[7] L. Fiuciello, Lemno arcaica. Η συγγραφέας σημειώνει ότι ο Caputo είχε ήδη επισημάνει φρυγικές και ανατολιακές επιρροές σε λημνιακές ταφικές στήλες με το χαρακτηριστικό μοτίβο της διακοσμημένης θύρας, συγγενές με τα ταφικά μνημεία της Ανατολίας.

[8] Για το Καβείριο της Λήμνου και τη μακρά αρχαιολογική έρευνα της περιοχής, βλ. τις δημοσιεύσεις της Scuola Archeologica Italiana di Atene και τη σχετική αρχαιολογική βιβλιογραφία για την Ηφαιστία και το Χλόη.

Μυθαγωγική και Μυσταγωγική Ερμηνεία του Μύθου του Περσέα και της Ανδρομέδας.

Ο μύθος του Περσέα και της Ανδρομέδας συγκαταλέγεται ανάμεσα στους διασημότερους της αρχαίας Ελληνικής μυθολογίας. Η Ανδρομέδα, κόρη του Κηφέα και της Κασσιόπης, καταδικάζεται να δεθεί πάνω σε έναν βράχο ως εξιλαστήριο θύμα ενός φοβερού θαλάσσιου δράκοντα, τιμωρία που επιβάλλουν οι θαλάσσιες θεότητες για την αλαζονική καύχηση της μητέρας της. Τη στιγμή που το τέρας ετοιμάζεται να την κατασπαράξει, εμφανίζεται ο Περσέας, επιστρέφοντας από την αποστολή κατά την οποία αποκεφάλισε τη Μέδουσα. 

Με τη βοήθεια των θεών ο ήρωας Περσέας , φορώντας τα πτερωτά σανδάλια του Ερμή, κρατώντας την αστραφτερή ασπίδα της Αθηνάς, το δρεπάνι που του χάρισε ο Ερμής και την κυνέην του Άδη που τον καθιστά αόρατο, κατορθώνει να νικήσει το θαλάσσιο τέρας και να ελευθερώσει την Ανδρομέδα. Οι δύο νέοι ενώνονται με γάμο και από την ένωσή τους γεννιέται ένα ένδοξο γένος ηρώων. Στο τέλος της επίγειας ζωής τους οι θεοί τούς ανυψώνουν στον ουρανό ως αστερισμούς, ώστε η μνήμη και το παράδειγμά τους να παραμείνουν αιώνια. 

Ο ίδιος ο Ηρόδοτος μαρτυρεί ότι η λατρεία του Περσέα δεν παρέμεινε απλή ποιητική επινόηση, αφού αναφέρει την ύπαρξη ιερού αφιερωμένου στον ήρωα στη Χέμμη της Αιγύπτου, όπου οι κάτοικοι πίστευαν πως ο ίδιος ο Περσέας είχε εμφανιστεί αυτοπροσώπως [1]. Η μαρτυρία αυτή δείχνει πόσο βαθιά είχε ριζώσει η πεποίθηση ότι πίσω από το πρόσωπο του ήρωα κρύβεται κάτι περισσότερο από αφήγηση, μια πραγματικότητα ιερή που ξεπερνά τα όρια του μύθου ως αφηγηματικού σχήματος.

Πίσω από αυτή τη συναρπαστική αφήγηση ίσως κρύβεται ένα βαθύ μυητικό και μυθαγωγικό  μήνυμα. Οι αρχαίοι μύθοι όπως πολλές φορές εχω αναφέρει,  δεν δημιουργήθηκαν μόνο για να αφηγούνται γεγονότα, αλλά για να οδηγούν τον άνθρωπο από το ορατό στο αόρατο, από το γράμμα στο πνεύμα, από την αφήγηση στη γνώση. Τα πρόσωπα, τα αντικείμενα και οι πράξεις μετατρέπονται σε διαχρονικά σύμβολα της εσωτερικής πορείας της ανθρώπινης ψυχής. 

Ο ίδιος ο Πρόκλος, στο σχόλιό του στην Πλατωνική Πολιτεία, δεν δίστασε να διαβάσει την περιπέτεια του Περσέα ως αλληγορία της ψυχής που αντιμετωπίζει τις δυνάμεις της ύλης μέσω της νοερής, όχι της αισθητής, θεωρίας [2], επιβεβαιώνοντας πως η νεοπλατωνική παράδοση αναγνώρισε στον μύθο αυτόν έναν πλήρη κύκλο μυήσεως. 

Ακολουθούν ορισμένα ψήγματα αποσυμβολισμού, όχι ως μοναδικές ερμηνείες, αλλά ως αφορμές για βαθύτερο στοχασμό, καθώς κάθε αληθινός μύθος αποκαλύπτει διαφορετικά νοήματα σε κάθε αναγνώστη, ανάλογα με τον βαθμό της εσωτερικής του αναζήτησης.

Η Ανδρομέδα συμβολίζει την ανθρώπινη ψυχή, η οποία με την ενσάρκωσή της κατέρχεται στον κόσμο της γένεσης και της φθοράς. Είναι δεμένη στον βράχο της ύλης, της αναγκαιότητας και της μοίρας, έχοντας λησμονήσει προσωρινά τη θεϊκή της καταγωγή. Ο Πλωτίνος περιγράφει με ανάλογους όρους αυτή την κάθοδο στην πραγματεία του Περὶ τοῦ πῶς ἡ ψυχὴ εἰς σῶμα εἰσέρχεται, όπου η ψυχή, ριγμένη στη γένεση, λησμονεί εν μέρει την καταγωγή της από το νοητό, χωρίς ωστόσο να χάνει ποτέ ολοκληρωτικά τον δεσμό της με αυτό [3]. Ο βράχος στον οποίο είναι προσδεδεμένη η Ανδρομέδα δεν είναι επομένως τιμωρία εξωτερική, αλλά εικόνα της ίδιας της συνθήκης της ενσάρκωσης, όπως ακριβώς και ο Πλάτων, στον Φαίδωνα, περιγράφει το σώμα ως τάφο ή δεσμωτήριο της ψυχής, μέσα στο οποίο εκείνη οφείλει να θυμηθεί την πραγματική της πατρίδα [4].

Ο θαλάσσιος δράκοντας χθόνιο σύμβολο, συμβολίζει τον φύκαλα της γνώσης, αλλά και τις αδάμαστες δυνάμεις του ασυνειδήτου, τα πάθη, τους φόβους, τις επιθυμίες και κάθε τι που κρατά τον άνθρωπο προσκολλημένο αποκλειστικά στον αισθητό κόσμο. Δεν πρόκειται μόνο για έναν εξωτερικό εχθρό, αλλά για τη σκιά που κάθε άνθρωπος καλείται να αντικρίσει μέσα του. Η εικόνα της Ανδρομέδας δεμένης στον βράχο θυμίζει τον Προμηθέα, ο οποίος επίσης είναι αλυσοδεμένος στον βράχο, ενώ ένας αετός κατατρώγει καθημερινά το ήπαρ του. Και στις δύο περιπτώσεις ο βράχος συμβολίζει την επίγεια δοκιμασία, ενώ το τέρας και ο αετός εκφράζουν τις δυνάμεις που δοκιμάζουν αδιάκοπα την ψυχή μέχρι να αφυπνιστεί, μια αντιστοιχία που δεν διαφεύγει από τη μυθαγωγική παράδοση, η οποία βλέπει σε κάθε δεσμευμένη μορφή της ελληνικής μυθολογίας την ίδια πάσχουσα ψυχή υπό διαφορετικό προσωπείο.

Ο Περσέας είναι ο άνθρωπος που αρχίζει να συνειδητοποιεί την αληθινή του φύση. Δεν αρκεί όμως η ανθρώπινη δύναμη για να ολοκληρώσει το έργο του. Χρειάζεται την αρωγή των θεών, δηλαδή την αφύπνιση των θεϊκών δυνάμεων που βρίσκονται εν δυνάμει μέσα στον ίδιο τον άνθρωπο. Τα δώρα των θεών αποτελούν σύμβολα των σταδίων της μύησης, και η όλη διαδικασία θυμίζει εκείνο που ο Πλωτίνος ονομάζει επάνοδο της ψυχής προς το Εν, μια πορεία που δεν συντελείται μεμιάς αλλά μέσα από διαδοχικές καθάρσεις και εξοπλισμούς της ψυχής [5].

Η ασπίδα της Αθηνάς συμβολίζει τη φωτισμένη νόηση και την αυτογνωσία. Ο Περσέας δεν αντικρίζει τη Μέδουσα κατά πρόσωπο, αλλά μέσω της αντανάκλασής της. Έτσι διδάσκεται ότι η αλήθεια απαιτεί διάκριση και εσωτερική όραση, όχι παρορμητική σύγκρουση με τις ψευδαισθήσεις. Το ίδιο ακριβώς μοτίβο της έμμεσης, ανακλαστικής θεωρίας απαντά στον Πλωτίνο, όταν περιγράφει πώς ο νους γνωρίζει τον εαυτό του μέσω μιας εσωτερικής αντανάκλασης και όχι μέσω άμεσης, εξωστρεφούς σύγκρουσης με το αντικείμενο της γνώσης του, καθώς η ευθεία θέαση του απόλυτου θα ήταν καταστροφική για την ψυχή που δεν έχει ακόμη καθαρθεί [6]. 

Το δρεπάνι του Ερμή συμβολίζει τη δύναμη του Λόγου που αποκόπτει την άγνοια και τις προσκολλήσεις, επιτρέποντας στον άνθρωπο να θερίσει τους καρπούς της πνευματικής του προσπάθειας. Η κυνέη του Άδη, που χαρίζει την αορατότητα, συμβολίζει τη γνώση των αοράτων κόσμων και την εσωτερική σιωπή. Ο αληθινός μύστης δεν επιζητεί προβολή, προχωρεί αθέατος, έχοντας υπερβεί τη ματαιοδοξία του εγώ. Τα πτερωτά σανδάλια του Ερμή συμβολίζουν την πνευματική ανάταση, καθώς η ψυχή που ελαφραίνει από τα δεσμά της ύλης αποκτά τη δυνατότητα να ανυψώνεται προς ανώτερα επίπεδα συνείδησης, όπως ακριβώς η φτερούγα της ψυχής στον πλατωνικό Φαίδρο ανασυγκροτείται και δυναμώνει με την τροφή του καλού, του αληθινού και του όμορφου, ώστε η ψυχή να μπορέσει να πετάξει και πάλι προς τα άνω [7].

Δεν είναι τυχαίο ότι πριν από τη σωτηρία της Ανδρομέδας προηγείται η νίκη επί της Μέδουσας. Ο άνθρωπος οφείλει πρώτα να αντιμετωπίσει τον φόβο, την άγνοια και την απολιθωμένη συνείδησή του. Μόνον τότε είναι σε θέση να λυτρώσει την ίδια του την ψυχή. Η ένωση του Περσέα με την Ανδρομέδα δεν αποτελεί απλώς έναν γάμο, είναι ο ιερός γάμος του αφυπνισμένου ανθρώπου με τη λυτρωμένη ψυχή του, μια εικόνα που η μυσταγωγική παράδοση αναγνωρίζει ως ιερό γάμο, ταυτόσημο εκείνης της ένωσης νου και ψυχής που περιγράφουν οι νεοπλατωνικοί ως προϋπόθεση της πληρότητας του ανθρώπου. Από αυτή τη μυστική ένωση γεννώνται οι ήρωες, δηλαδή οι νέες αρετές, οι δημιουργικές δυνάμεις και οι πνευματικοί καρποί που μεταμορφώνουν τον άνθρωπο.

Η μεταμόρφωσή τους σε αστερισμούς αποτελεί την τελική αποθέωση. Εκείνος που ολοκληρώνει τη μυητική του πορεία δεν χάνεται μέσα στον χρόνο, γίνεται μέρος της αιώνιας κοσμικής τάξης. Οι αστερισμοί λειτουργούν ως ουράνια αρχέτυπα, υπενθυμίζοντας σε κάθε γενιά ότι ο προορισμός του ανθρώπου δεν είναι να παραμείνει αιχμάλωτος της ύλης, αλλά να αναγνωρίσει τη θεϊκή του καταγωγή και να επιστρέψει συνειδητά στην πηγή του. Έτσι ολοκληρώνεται και σε αυτόν τον μύθο η κίνηση που ο Πρόκλος περιγράφει ως χαρακτηριστική κάθε μυθικής αφήγησης, η επάνοδος δηλαδή του πολλαπλού στην ενότητα από την οποία προήλθε [8].

Ίσως τελικά ο Περσέας, η Ανδρομέδα, η Μέδουσα και ο δράκοντας να μην ανήκουν σε κάποιο μακρινό παρελθόν. Ίσως να αποτελούν διαχρονικές όψεις της ίδιας της ανθρώπινης ψυχής. Ο μύθος συνεχίζει να επαναλαμβάνεται μέσα σε κάθε άνθρωπο που τολμά να αντιμετωπίσει τον εσωτερικό του δράκοντα, να ελευθερώσει την ψυχή του και να βαδίσει την οδό της γνώσης, της αρετής και της θείας μνήμης.

🔎Παραπομπές:

[1] Ηρόδοτος, Ιστορίαι Β΄ 91, για το ιερό του Περσέα στη Χέμμη της Αιγύπτου.

[2] Πρόκλος, Εἰς τὴν Πλάτωνος Πολιτείαν Ὑπόμνημα, όπου σχολιάζεται αλληγορικά ο κύκλος Περσέα–Γοργόνος.

[3] Πλωτίνος, Ἐννεάδες IV.8, Περὶ τοῦ πῶς ἡ ψυχὴ εἰς σῶμα εἰσέρχεται.

[4] Πλάτων, Φαίδων 62b κ.εξ., για το σώμα ως δεσμωτήριο της ψυχής.

[5] Πλωτίνος, Ἐννεάδες I.6, *Περὶ τοῦ Καλοῦ, για την επάνοδο της ψυχής προς το Εν.

[6] Πλωτίνος, Ἐννεάδες IV.3–IV.4, για την ανακλαστική αυτογνωσία του νου.

[7] Πλάτων, Φαῖδρος 246a κ.εξ., για την πτέρωση της ψυχής.

[8] Πρόκλος, Εἰς τὸν Πλάτωνος Τίμαιον Ὑπόμνημα, για την επάνοδο του πολλαπλού στην ενότητα ως χαρακτηριστικό της μυθικής αφήγησης.