Η μυητική κάθοδος του Οδυσσέα στον Άδη, και η πορεία της ψυχής μετά θάνατον.

 

Μετά από έναν χρόνο παραμονής στο νησί της Κίρκης, ο Οδυσσέας, κατόπιν θεϊκής βουλής και με την καθοδήγηση της Κίρκης, ξεκινά το πλέον παράδοξο και φοβερό μέρος του ταξιδιού του, την κάθοδο στον Άδη, προκειμένου να συναντήσει τον μάντη Τειρεσία και να πληροφορηθεί όσα ακόμη του επιφυλάσσει η μοίρα μέχρι την επιστροφή του στην Ιθάκη.

Η απόφαση του Ομήρου να εντάξει στη διήγηση τη Νέκυια, την επίκληση δηλαδή των ψυχών των νεκρών, δεν αποτελεί απλώς ένα ακόμη επεισόδιο της περιπλάνησης του ήρωα. Πρόκειται για μια αρχετυπική μυητική κατάβαση, ένα μοτίβο που απαντά σε πλήθος μυστηριακών παραδόσεων της αρχαιότητας. Η κάθοδος στον κόσμο των νεκρών αποτελεί το κατεξοχήν σύμβολο της πνευματικής δοκιμασίας, του θανάτου του παλαιού ανθρώπου και της αναγέννησης του νέου.

Φιλολογικά, η Νέκυια εξυψώνει τον Οδυσσέα στο ίδιο ηρωικό επίπεδο με τον Ηρακλή και τον Θησέα, οι οποίοι επίσης κατήλθαν στον Άδη και επέστρεψαν ζωντανοί. Στην ελληνική μυθολογική παράδοση, η κάθοδος στον Κάτω Κόσμο αποτελεί το ακατόρθωτο επίτευγμα, το οποίο κατορθώνουν μόνο οι εκλεκτοί των θεών. Είναι η υπέρβαση του έσχατου ορίου που χωρίζει τους ζωντανούς από τους νεκρούς.

Σε συμβολικό επίπεδο, η κάθοδος αυτή δεν αφορά μόνο τον Οδυσσέα. Αποτελεί την κάθοδο κάθε ανθρώπινης ψυχής στο βάθος του ίδιου της του εαυτού. Είναι η αναμέτρηση με τη μνήμη, τον φόβο, τις ενοχές, την απώλεια και τελικά με την ίδια τη θνητότητα. Μόνον όποιος αντικρίσει τον εσωτερικό του Άδη μπορεί να επιστρέψει πραγματικά σοφότερος.

Ο μάντης Τειρεσίας προσεγγίζει πρώτος τον Οδυσσέα, σύμφωνα με την εντολή της Κίρκης, ενώ προηγουμένως ο ήρωας εμποδίζει ακόμη και τη σκιά της μητέρας του να πλησιάσει, μέχρι να ολοκληρωθεί η μαντική τελετουργία.

Ο Τειρεσίας δεν περιορίζεται στην αποκάλυψη του μέλλοντος. Διδάσκει ότι ο νόστος εξαρτάται πρωτίστως από την ηθική κατάσταση του ανθρώπου. Ο Οδυσσέας θα επιστρέψει στην Ιθάκη μόνο εφόσον επιδείξει σωφροσύνη, εγκράτεια και ευσέβεια. Οφείλει να σεβαστεί τα κοπάδια του Ήλιου και, μετά την επιστροφή του, να εξευμενίσει τον Ποσειδώνα με νέα θυσία, ώστε να αποκατασταθεί η διαταραγμένη θεία τάξη.

Έτσι, η επιστροφή στην Ιθάκη δεν αποτελεί απλώς έναν γεωγραφικό προορισμό. Είναι η ολοκλήρωση μιας εσωτερικής μύησης. Ο νόστος κατακτάται μόνο όταν ο άνθρωπος αποκαταστήσει την αρμονία ανάμεσα στον εαυτό του, στους θεούς και στην κοσμική τάξη.

Στη συνέχεια, ο Οδυσσέας συναντά τη σκιά της μητέρας του, της Αντίκλειας. Πρόκειται ίσως για τη συγκλονιστικότερη στιγμή ολόκληρης της Νέκυιας. Η Αντίκλεια του αποκαλύπτει ότι πέθανε από τον πόθο και τον καημό της μακρόχρονης απουσίας του. Ο Οδυσσέας επιχειρεί τρεις φορές να την αγκαλιάσει, αλλά κάθε φορά τα χέρια του αγκαλιάζουν μόνο μια σκιά.

Ο αριθμός τρία δεν είναι τυχαίος. Στην Ελληνική μυητική παράδοση δηλώνει την ολοκλήρωση μιας δοκιμασίας. Η τριπλή αποτυχημένη προσπάθεια φανερώνει ότι ο κόσμος των ζωντανών και ο κόσμος των νεκρών παραμένουν αμετάκλητα χωρισμένοι.

Στη βασανιστική ερώτηση του Οδυσσέα γιατί δεν μπορεί να την αγγίξει, η Αντίκλεια απαντά:

«Αλί, παιδί μου, ο πιο τρισάμοιρος μες στους ανθρώπους όλους, η Περσεφόνη δε σε γέλασε, του γιου του Κρόνου η κόρη, μονάχα τούτη η μοίρα εγράφτηκε του ανθρώπου που πεθαίνει. Τα νεύρα δεν κρατούν τις σάρκες του κι ουδέ τα κόκαλα του, όταν η ζωή τα κόκαλα πια παρατήσει τ' άσπρα, όλα απ' την άγρια ορμή δαμάζουνται της λαμπαδούσας φλόγας, και μοναχά η ψυχή σαν όνειρο πετώντας φτερουγίζει.»

Ομήρου Οδύσσεια, λ 207–222.

Στο χωρίο αυτό αποτυπώνεται με μοναδική σαφήνεια η ομηρική αντίληψη για την ψυχή. Κατά τη διάρκεια της επίγειας ζωής η ψυχή αποτελεί τη ζωτική δύναμη του σώματος. Με τον θάνατο αποχωρίζεται τη σάρκα, η οποία επιστρέφει στη φθορά, ενώ η ίδια επιβιώνει ως είδωλον, μια άυλη σκιά που διατηρεί την εξωτερική μορφή του ανθρώπου χωρίς όμως τη ζωτική του δύναμη.

Η Ομηρική ψυχή δεν απολαμβάνει ακόμη την αθανασία με την έννοια που θα γνωρίσουμε αργότερα στον Πλάτωνα ή στους Ορφικούς. Είναι μια αμυδρή ύπαρξη, χωρίς το πλήρες φως της συνείδησης, μια σκιά που επιβιώνει στον Άδη.

Η αντίληψη αυτή γίνεται ακόμη πιο εμφανής κατά τη συνάντηση του Οδυσσέα με τον Αχιλλέα. Ο ήρωας της Ιλιάδας, ο ενδοξότερος όλων των Αχαιών, δεν χαίρεται για την κυριαρχία του στον Άδη. Αντίθετα, δηλώνει ότι θα προτιμούσε να είναι ο πιο ταπεινός εργάτης ανάμεσα στους ζωντανούς παρά άρχοντας όλων των νεκρών.

«Μη μου γλυκαίνεις τον θάνατο, λαμπρέ Οδυσσέα. Θα προτιμούσα να δουλεύω ως μισθωτός σε κάποιον φτωχό γεωργό, που δύσκολα εξασφαλίζει το ψωμί του, παρά να βασιλεύω σε όλους τους πεθαμένους.»

📍 Ομήρου Οδύσσεια, λ 488–491.

Το απόσπασμα αυτό εκφράζει μία από τις βαθύτερες ανθρωπολογικές αντιλήψεις της Ομηρικής εποχής. Η ζωή, όσο δύσκολη και αν είναι, υπερτερεί κάθε βασιλείας στον κόσμο των νεκρών.

Η Νέκυια αποτελεί, επομένως, όχι μόνο ένα από τα σημαντικότερα επεισόδια της Οδύσσειας, αλλά και ένα πολύτιμο φιλοσοφικό τεκμήριο για τις αντιλήψεις των αρχαίων Ελλήνων σχετικά με την ψυχή.

Πέρα όμως από την αλληγορική διάσταση της περιπέτειας του Οδυσσέα ως δοκιμασίας της ανθρώπινης ψυχής, διαπιστώνουμε ότι κατά την αρχαϊκή εποχή δεν έχει ακόμη διαμορφωθεί η πίστη σε μια λυτρωτική μεταθανάτια ζωή. Το ιδανικό του Ομήρου δεν είναι η σωτηρία της ψυχής μετά τον θάνατο, αλλά ο ένδοξος βίος, η αρετή, η τιμή, η υστεροφημία και η διατήρηση της μνήμης μέσα στην κοινότητα.

Αργότερα, με τον Ορφισμό, την Πυθαγόρεια παράδοση και κυρίως με τον Πλάτωνα, η ψυχή αποκτά νέα μεταφυσική σημασία. Ο θάνατος παύει να αποτελεί το οριστικό τέλος της ανθρώπινης πορείας και μετατρέπεται σε μετάβαση προς μια νέα κατάσταση ύπαρξης. Η γήινη ζωή θεωρείται πλέον στάδιο προετοιμασίας για τη μεταθανάτια μοίρα της ψυχής.

Η ίδια αυτή μετατόπιση αντανακλάται και στα Ελευσίνια Μυστήρια, όπου η μύηση δεν υποσχόταν απλώς γνώση, αλλά μια διαφορετική θέαση του θανάτου. Όπως αναφέρει ο ύμνος προς τη Δήμητρα, ευτυχισμένος είναι εκείνος που μυήθηκε στα ιερά μυστήρια, διότι γνωρίζει κάτι που ο αμύητος αγνοεί. Από τον σκοτεινό Άδη του Ομήρου έως την ελπιδοφόρα μεταθανάτια προοπτική των μυστηριακών λατρειών εκτείνεται μία από τις σημαντικότερες εξελίξεις της Ελληνικής θρησκευτικής και φιλοσοφικής σκέψης.

Η αλληγορική ερμηνεία του ταξιδιού της ψυχής στα Ομηρικά Έπη

Εισαγωγή

Τα Ομηρικά Έπη αποτελούν το θεμέλιο της Ελληνικής γραμματείας και ένα από τα σημαντικότερα πνευματικά δημιουργήματα του ανθρώπινου πολιτισμού. Για περισσότερο από δυόμισι χιλιάδες χρόνια διαβάζονται ως αφηγήσεις ηρωισμού, πολέμων και θαλασσινών περιπλανήσεων. Ωστόσο, ήδη από την αρχαιότητα διαμορφώθηκε μια διαφορετική ερμηνευτική παράδοση, σύμφωνα με την οποία οι στίχοι του Ομήρου δεν περιορίζονται στη διήγηση ιστορικών ή μυθικών γεγονότων, αλλά αποκρύπτουν βαθύτερες φιλοσοφικές, θεολογικές και μυητικές αλήθειες.

Μήπως, λοιπόν, υπήρχε ιδιαίτερος λόγος που οι αρχαίοι Έλληνες, πέρα από τον απαράμιλλο παιδευτικό και ποιητικό λόγο του, θεωρούσαν τον Όμηρο όχι μόνο μέγιστο ποιητή αλλά και σοφό διδάσκαλο, αλληγοριστή και μυσταγωγό;

Η αντίληψη αυτή υπήρξε ιδιαίτερα διαδεδομένη ήδη από την αρχαιότητα. Από τον Θεαγένη τον Ρήγιο, τον πρώτο γνωστό αλληγορικό ερμηνευτή του Ομήρου, μέχρι τους Στωικούς, τους Πλατωνικούς και τους Νεοπλατωνικούς φιλοσόφους, διαμορφώθηκε η πεποίθηση ότι ο Όμηρος δεν συνέθεσε τα Έπη του αποκλειστικά για να ψυχαγωγήσει, αλλά για να διδάξει, αποκρύπτοντας κάτω από το ένδυμα της ποιητικής αφήγησης τις μεγάλες αλήθειες περί του ανθρώπου, της ψυχής και του σύμπαντος.¹

Η ίδια η λέξη «ἀλληγορία», όπως εξηγεί ο Ηράκλειτος ο Αλληγοριστής, σημαίνει «ἀγορεύω περὶ ἄλλου», δηλαδή μιλώ για κάτι ενώ υπονοώ κάτι διαφορετικό. Στην κλασική εποχή, όμως, ο συνηθέστερος όρος ήταν η «ὑπόνοια», τον οποίο χρησιμοποιεί και ο Πλάτων στην Πολιτεία για να δηλώσει ότι πίσω από τον μύθο μπορεί να αποκρύπτεται ένα βαθύτερο νόημα.²

Στα μεγάλα έργα της Ελληνικής γραμματείας, όπως τα Ομηρικά Έπη και οι Πλατωνικοί Διάλογοι, η φιλοσοφική αλήθεια δεν εκφράζεται πάντοτε άμεσα. Αντίθετα, καλύπτεται από το πέπλο του μύθου, ώστε να μην προσφέρεται ως έτοιμη γνώση, αλλά να γίνεται αντικείμενο στοχασμού και εσωτερικής αναζητήσεως. Όπως στα Ελευσίνια Μυστήρια οι ιερές αλήθειες αποκαλύπτονταν μέσα από εικόνες, σύμβολα και τελετουργικά δρώμενα, έτσι και ο Όμηρος φαίνεται να χρησιμοποιεί πρόσωπα, τόπους και γεγονότα ως φορείς μιας εσωτερικής διδασκαλίας.

Τη θέση αυτή διατυπώνει με ιδιαίτερη σαφήνεια ο Πορφύριος στον επίλογο του έργου του «Περὶ τοῦ ἐν Ὀδυσσείᾳ τῶν Νυμφῶν Ἄντρου», όταν γράφει ότι δεν πρέπει να θεωρηθούν οι ερμηνείες αυτές απατηλές και γεννήματα φαντασιόπληκτων, αλλά, αναλογιζόμενοι τη μεγάλη σοφία των αρχαίων και τη φρόνηση του Ομήρου, να αναγνωρίσουμε ότι κάτω από τον μύθο αλληγορούνται οι θειότερες εικόνες.³

Δεν συμμερίζονταν, βέβαια, όλοι οι αρχαίοι αυτή την αντίληψη. Ο Ξενοφάνης κατηγόρησε τον Όμηρο και τον Ησίοδο ότι απέδωσαν στους θεούς ανθρώπινα πάθη, όπως κλοπές, μοιχείες και απάτες, επειδή προσέγγισε τους μύθους κυριολεκτικά και όχι συμβολικά.⁴

Η κριτική αυτή αποδεικνύει ότι ήδη από την αρχαιότητα υπήρχε αντιπαράθεση ανάμεσα στην κυριολεκτική και στην αλληγορική ανάγνωση των μύθων.

Χαρακτηριστική είναι επίσης η ομολογία του Παυσανία, ο οποίος αναφέρει ότι αρχικά θεωρούσε τους Ελληνικούς μύθους αφελείς. Όταν όμως γνώρισε βαθύτερα την αρχαία παράδοση, άλλαξε γνώμη, γράφοντας ότι οι παλαιοί σοφοί δεν μιλούσαν ευθέως αλλά μέσω αινιγμάτων, και ότι οι μύθοι αποτελούν έκφραση της αρχαίας ελληνικής σοφίας.⁵

Ακόμη χαρακτηριστικότερος είναι ο Ηράκλειτος ο Αλληγοριστής, ο οποίος αποκαλεί τον Όμηρο μέγα ιεροφάντη του ουρανού και των θεών, εκείνον που άνοιξε στις ανθρώπινες ψυχές τους μέχρι τότε άβατους δρόμους προς τον ουρανό.⁶

Η κορύφωση, όμως, της αλληγορικής ερμηνείας των Ομηρικών Επών συναντάται στη νεοπλατωνική παράδοση. Στα Σχόλια του Ερμεία στον Φαίδρο, που διασώζουν παλαιότερη πλατωνική διδασκαλία, η Ιλιάδα και η Οδύσσεια παρουσιάζονται ως δύο διαδοχικές φάσεις του ίδιου μυητικού δράματος.⁷

Το Ίλιον ταυτίζεται με τον κόσμο της γενέσεως και της ύλης. Οι Τρώες συμβολίζουν τις άλογες μορφές της ζωής και τις ψυχές που παραμένουν δεμένες με το σώμα, ενώ οι Έλληνες αντιπροσωπεύουν τις λογικές ψυχές που προέρχονται από τον νοητό κόσμο. Η Ιλιάδα περιγράφει τον αγώνα της ψυχής μέσα στην ύλη, ενώ η Οδύσσεια την επίπονη επιστροφή της προς το νοητό, υπερβαίνοντας τους Κύκλωπες, την Κίρκη, τις Σειρήνες, την Καλυψώ και κάθε δύναμη που εμποδίζει την αναγωγή της.

Στο ίδιο πνεύμα, ο Πρόκλος ερμηνεύει την Ελένη ως το σύμβολο της ωραιότητας του κόσμου της γενέσεως. Για αυτή την ομορφιά, γράφει, διεξάγεται ο αιώνιος πόλεμος των ψυχών, μέχρι τη στιγμή που οι λογικές ψυχές, οι «Έλληνες», υπερισχύουν των άλογων δυνάμεων, των «Τρώων», και επιστρέφουν στον νοητό κόσμο, από τον οποίο κάποτε εξήλθαν.⁸

Υπό το φως αυτής της αρχαίας ερμηνευτικής παραδόσεως, τα Ομηρικά Έπη αποκτούν μια εντελώς διαφορετική διάσταση. Η Ιλιάδα δεν είναι μόνο η ιστορία της άλωσης μιας πόλης. Είναι συγχρόνως η αλληγορία της καθόδου της ψυχής στον κόσμο της γένεσης και της ύλης. Η Οδύσσεια δεν είναι απλώς ο νόστος ενός βασιλιά, αλλά η μυσταγωγική περιγραφή της επίπονης επιστροφής της ψυχής προς την αληθινή της πατρίδα, μέσα από αλλεπάλληλες δοκιμασίες, πειρασμούς και στάδια αυτογνωσίας.

Αν, λοιπόν, οι Πλατωνικοί και οι Νεοπλατωνικοί έχουν δίκιο, τότε τα Ομηρικά Έπη εξακολουθούν να κρύβουν πολλά από τα μυστικά τους. Αρκεί να τα προσεγγίσουμε όχι μόνο ως λογοτεχνικά ή ιστορικά κείμενα, αλλά ως μια μεγάλη μυητική αφήγηση, έχοντας ως οδηγό την αρχαία ελληνική παράδοση του αποσυμβολισμού. Τότε ο Οδυσσέας παύει να είναι απλώς ένας ευφυής θαλασσοπόρος και γίνεται η εικόνα κάθε ανθρώπινης ψυχής που αγωνίζεται να επιστρέψει στη λησμονημένη της πατρίδα.

Ι. Οι μυστικοί σταθμοί της ψυχής. Η περιπλάνηση μέσα στην ύλη.

Εφόσον η Ιλιάδα αποτελεί, σύμφωνα με την πλατωνική και νεοπλατωνική παράδοση, την αλληγορία της καθόδου των λογικών ψυχών στον κόσμο της γενέσεως και της ύλης, τότε η Οδύσσεια αποτελεί το δεύτερο μέρος του ίδιου μυστηριακού δράματος, την πορεία της αναγωγής, την επίπονη επιστροφή της ψυχής προς την αληθινή της πατρίδα.

Δεν είναι τυχαίο ότι ο Όμηρος δεν παρουσιάζει τον Οδυσσέα να επιστρέφει αμέσως μετά την άλωση της Τροίας. Αντίθετα, τον οδηγεί σε μία δεκαετή περιπλάνηση γεμάτη πειρασμούς, ναυάγια, απώλειες και διαρκείς δοκιμασίες. Όπως ακριβώς η ψυχή, μετά την κάθοδό της στον κόσμο της ύλης, δεν επιστρέφει άμεσα στο νοητό, αλλά περιπλανιέται μέσα στις μεταβολές της γενέσεως, μέχρι να ανακτήσει τη μνήμη της θείας καταγωγής της.

Ο Ερμείας, σχολιάζοντας τον Φαίδρο του Πλάτωνος, αναφέρει ότι όσοι ερμήνευσαν θεωρητικότερα τα Ομηρικά Έπη είδαν στην Ιλιάδα τον πόλεμο της ψυχής με την ύλη και στην Οδύσσεια την αναγωγή της ψυχής προς το νοητό, μέσα από τη διαφυγή από την Κίρκη, τους Κύκλωπες, τις Σειρήνες και την Καλυψώ, δηλαδή από όλα όσα εμποδίζουν την επιστροφή της.⁹

Έτσι, κάθε τόπος της Οδύσσειας παύει να είναι ένας απλός γεωγραφικός προορισμός. Γίνεται κατάσταση της ψυχής. Κάθε θαλάσσια περιπλάνηση είναι μία εσωτερική μεταβολή. Κάθε τέρας είναι μία μορφή των παθών. Κάθε θεότητα μία δύναμη που είτε οδηγεί είτε εμποδίζει την πνευματική ανάβαση.

Όπως αναφέρει ο Πορφύριος, οι αρχαίοι μύθοι δεν πρέπει να θεωρούνται απλές φανταστικές διηγήσεις, αλλά φορείς θειοτέρων εικόνων και κρυμμένων αληθειών κάτω από το πέπλο του μύθου.¹⁰

Ολόκληρη η Οδύσσεια μεταβάλλεται έτσι σε έναν μυητικό χάρτη της ανθρώπινης υπάρξεως.

1. Οι Λωτοφάγοι. Η λήθη της θείας καταγωγής.

Δεν είναι τυχαίο ότι η πρώτη μεγάλη δοκιμασία δεν είναι μία μάχη αλλά ένας καρπός. Οι Λωτοφάγοι δεν επιτίθενται στον Οδυσσέα. Δεν χρησιμοποιούν όπλα. Προσφέρουν έναν καρπό, ο οποίος οδηγεί στη λήθη της πατρίδας και στην εγκατάλειψη κάθε επιθυμίας επιστροφής.¹¹

Η πρώτη δύναμη που αιχμαλωτίζει την ψυχή δεν είναι ο πόνος, αλλά η λήθη.

Οι Πλατωνικοί φιλόσοφοι συνέδεσαν την κάθοδο της ψυχής στον κόσμο της γενέσεως με την απώλεια της μνήμης της νοητής καταγωγής της και την ανάγκη της ανάμνησης, μέσω της φιλοσοφικής πορείας, προς την αλήθεια.¹²

Οι Λωτοφάγοι επομένως συμβολίζουν την κατάσταση εκείνη όπου ο άνθρωπος απορροφάται τόσο πολύ από το αισθητό και το πρόσκαιρο, ώστε παύει να αναζητεί την εσωτερική του πατρίδα.

2. Ο Πολύφημος. Η τυραννία της μονοδιάστατης συνειδήσεως.

Η επόμενη δοκιμασία οδηγεί τον Οδυσσέα στον Πολύφημο. Ο Κύκλωπας διαθέτει έναν μόνο οφθαλμό. Βλέπει, αλλά δεν θεωρεί. Αντιλαμβάνεται τα φαινόμενα, όχι όμως τις βαθύτερες αρχές που τα διέπουν.

Δεν γνωρίζει ούτε νόμο ούτε μέτρο ούτε φιλοξενία, επειδή παραμένει εγκλωβισμένος στην αυτάρκεια της αισθητής φύσεως.¹³

Ο Οδυσσέας δεν τον νικά με τη δύναμη αλλά με τον λόγο και τη διάκριση. Δηλώνει «Οὖτις», Κανείς, και μέσω αυτής της στρατηγικής αποφεύγει την καταστροφή.¹⁴

Η ψυχή δεν υπερβαίνει την ύλη με μία μεγαλύτερη μορφή εγωιστικής δύναμης, αλλά μέσω της γνώσεως και της αυτοκυριαρχίας.

3. Ο ασκός του Αιόλου. Οι ασταθείς δυνάμεις της ψυχής.

Ο Αίολος εμπιστεύεται στον Οδυσσέα τους ανέμους κλεισμένους μέσα στον ασκό.¹⁵

Οι άνεμοι μπορούν να θεωρηθούν εικόνα των ασταθών δυνάμεων και παθών της ψυχής, τα οποία πρέπει να βρίσκονται υπό την κυριαρχία του νου.

Όσο ο ασκός παραμένει κλειστός, η επιστροφή πλησιάζει. Όταν όμως οι σύντροφοι, κυριευμένοι από καχυποψία και επιθυμία, ανοίγουν τον ασκό, η πορεία ανατρέπεται.¹⁶

Ο Όμηρος δείχνει ότι ο μεγαλύτερος εχθρός της ψυχής συχνά δεν βρίσκεται έξω από αυτήν, αλλά μέσα της.

4. Οι Λαιστρυγόνες. Η απώλεια των περιττών φορτίων.

Με τους Λαιστρυγόνες καταστρέφεται σχεδόν ολόκληρος ο στόλος του Οδυσσέα. Μόνο το δικό του πλοίο διασώζεται.¹⁷

Η μύηση προχωρεί μέσα από αλλεπάλληλες αφαιρέσεις. Η ψυχή, προκειμένου να επιστρέψει στην αρχική της καθαρότητα, πρέπει να απαλλαγεί από τα περιττά βάρη που συσσώρευσε μέσα στον κόσμο της ύλης.

5. Η Κίρκη. Η ζωώδης φύση της ψυχής.

Η Κίρκη μεταμορφώνει τους συντρόφους του Οδυσσέα σε χοίρους.¹⁸

Η μεταμόρφωση αυτή δεν είναι μόνο ένα μυθολογικό γεγονός. Εκφράζει την κατάσταση της ψυχής όταν κυριαρχείται από τα κατώτερα πάθη και εγκαταλείπει τον λόγο.

Ο άνθρωπος γίνεται σύμφωνα με εκείνο που επιθυμεί.

Ο Οδυσσέας όμως αντιστέκεται, αφού λαμβάνει από τον Ερμή το μώλυ, το ιερό φυτό που τον προστατεύει από τη δύναμη της Κίρκης.¹⁹

Η παρουσία του Ερμή δεν είναι τυχαία. Ο θεός αυτός είναι ο αγγελιοφόρος ανάμεσα στον θεϊκό και τον ανθρώπινο κόσμο, ο οδηγός των ψυχών και σύμβολο της ερμηνευτικής γνώσεως.

Έτσι γίνεται φανερό ότι ο Όμηρος δεν περιγράφει απλώς ένα θαλάσσιο ταξίδι. Περιγράφει τη μυστική χαρτογράφηση της ανθρώπινης ψυχής.

Κάθε σταθμός είναι μία εσωτερική δοκιμασία. Κάθε νίκη είναι μία ανάκτηση της χαμένης μνήμης. Κάθε πτώση είναι μία υπενθύμιση ότι ο δρόμος προς την Ιθάκη δεν κατακτάται με τη δύναμη των χεριών, αλλά με τη μεταμόρφωση της ψυχής.

6. Οι Σειρήνες. Η γοητεία της γνώσεως χωρίς σοφία.

Μετά την Κίρκη, ο Οδυσσέας πρέπει να αντιμετωπίσει έναν διαφορετικό κίνδυνο, όχι τη βία ή την ωμή επιθυμία, αλλά τη γοητεία μιας γνώσεως που δεν οδηγεί στην απελευθέρωση.

Οι Σειρήνες δεν υπόσχονται πλούτη ή δύναμη. Υπόσχονται γνώση. Γνωρίζουν, όπως λένε στον Οδυσσέα, όλα όσα συνέβησαν στην Τροία και όλα όσα συμβαίνουν στη γη.²⁰ Η δύναμή τους βρίσκεται ακριβώς σε αυτή την υπόσχεση της απόλυτης γνώσεως.

Όμως η γνώση των Σειρήνων δεν οδηγεί στην αλήθεια. Είναι μία γνώση που αιχμαλωτίζει. Ο Οδυσσέας επιθυμεί να ακούσει το τραγούδι τους, αλλά γνωρίζει ότι η άμετρη προσέγγιση θα τον καταστρέψει. Γι’ αυτό ζητά από τους συντρόφους του να τον δέσουν στο κατάρτι και να μην τον απελευθερώσουν, όσο και αν τους το ζητήσει.²¹

Η εικόνα αυτή αποτελεί ένα από τα βαθύτερα σύμβολα της ελληνικής σκέψης. Η ψυχή δεν πρέπει να αρνηθεί τη γνώση, αλλά πρέπει να διαθέτει μέτρο και αυτοκυριαρχία ώστε να μην γίνει δούλη εκείνου που επιθυμεί να γνωρίσει.

Η αληθινή σοφία δεν είναι η κατοχή όλων των πληροφοριών. Είναι η ικανότητα να προσεγγίζεις την αλήθεια χωρίς να χάνεις τον εαυτό σου.

7. Η Σκύλλα και η Χάρυβδη. Η αναγκαιότητα της διάκρισης.

Η επόμενη δοκιμασία οδηγεί τον Οδυσσέα ανάμεσα στη Σκύλλα και τη Χάρυβδη. Από τη μία πλευρά βρίσκεται το θαλάσσιο τέρας που κατασπαράζει τους ναυτικούς, από την άλλη η Χάρυβδη που καταπίνει τα νερά της θάλασσας και απειλεί να καταστρέψει ολόκληρο το πλοίο.²²

Η διέλευση ανάμεσα στις δύο αυτές δυνάμεις εκφράζει τη δύσκολη ισορροπία της ψυχής ανάμεσα σε αντίθετες υπερβολές. Η ανθρώπινη ζωή δεν είναι απαλλαγμένη από κινδύνους. Η σοφία δεν συνίσταται στην αποφυγή κάθε δοκιμασίας, αλλά στη σωστή κρίση μέσα στις αναπόφευκτες δυσκολίες.

Ο Οδυσσέας δεν μπορεί να νικήσει ούτε τη Σκύλλα ούτε τη Χάρυβδη. Μπορεί όμως να διατηρήσει την πορεία του. Αυτό είναι το χαρακτηριστικό του φρόνιμου ανθρώπου. Δεν καταργεί τις δυνάμεις του κόσμου, αλλά μαθαίνει να πλέει ανάμεσά τους.

Η ψυχή που αναζητά την επιστροφή δεν χρειάζεται μόνο δύναμη. Χρειάζεται διάκριση, μέτρο και γνώση της πραγματικής φύσεως των πραγμάτων.

8. Tα βόδια του Ηλίου. Η παραβίαση του ιερού μέτρου.

Ο τελευταίος πειρασμός πριν από την καταστροφή του πλοίου είναι το νησί του Ηλίου, όπου βόσκουν τα ιερά βόδια του θεού. Ο Τειρεσίας και η Κίρκη είχαν προειδοποιήσει τον Οδυσσέα ότι οι σύντροφοί του δεν πρέπει να αγγίξουν τα ζώα αυτά.²³

Όμως, όταν η ανάγκη και η πείνα δοκιμάζουν τους συντρόφους του, εκείνοι παραβιάζουν την απαγόρευση και θυσιάζουν τα βόδια του Ηλίου.²⁴

Το επεισόδιο αυτό παρουσιάζει τη σύγκρουση ανάμεσα στην ανώτερη γνώση και στις κατώτερες επιθυμίες. Οι σύντροφοι του Οδυσσέα γνωρίζουν τον νόμο, αλλά δεν έχουν την εσωτερική δύναμη να τον ακολουθήσουν.

Ο Ήλιος συμβολίζει το θείο φως, την κοσμική τάξη και την αρχή της ζωής. Η παραβίαση των ιερών ορίων οδηγεί αναπόφευκτα στην απώλεια. Ο Δίας καταστρέφει το πλοίο και όλοι οι σύντροφοι του Οδυσσέα χάνονται. Μόνος ο ήρωας επιβιώνει.²⁵

Η ψυχή, για να ολοκληρώσει την πορεία της, πρέπει να εγκαταλείψει εκείνες τις δυνάμεις που δεν μπορούν να ακολουθήσουν τον δρόμο της ανόδου.

9. Ο Άδης. Η κάθοδος στη γνώση του θανάτου.

Πριν από την τελική επιστροφή, ο Οδυσσέας πρέπει να κατέλθει στον κόσμο των νεκρών. Η κάθοδος στον Άδη αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα μυητικά μοτίβα της αρχαίας παράδοσης.²⁶

Ο ήρωας δεν κατεβαίνει εκεί για να πεθάνει, αλλά για να γνωρίσει. Στον Άδη συναντά τον Τειρεσία, ο οποίος του αποκαλύπτει την πορεία που πρέπει να ακολουθήσει, αλλά και μορφές του παρελθόντος, οι οποίες του θυμίζουν τη μοίρα των ανθρώπων.²⁷

Η κάθοδος αυτή συμβολίζει την αναγκαστική συνάντηση της ψυχής με το σκοτεινό και άγνωστο μέρος του εαυτού της. Κανείς δεν μπορεί να ολοκληρώσει την επιστροφή χωρίς πρώτα να αντικρίσει τον θάνατο, την απώλεια και τη φθορά.

Όπως στα αρχαία μυστήρια η κάθοδος προηγείται της αναγέννησης, έτσι και ο Οδυσσέας πρέπει να περάσει από τον κόσμο των σκιών για να αποκτήσει την τελική γνώση.

Ο Άδης δεν είναι μόνο τόπος νεκρών. Είναι ο τόπος όπου η ψυχή στερείται τις ψευδαισθήσεις της και συναντά την αλήθεια χωρίς τα προσωπεία της ζωής.

10. Η Καλυψώ. Η τελευταία δοκιμασία της λήθης.

Μετά την κάθοδο στον Άδη και την αποκάλυψη της μοίρας του, ο Οδυσσέας συνεχίζει το ταξίδι του μέσα από νέες απώλειες, έως ότου καταλήξει μόνος στην Ωγυγία, στο νησί της νύμφης Καλυψώς. Εκεί παραμένει για επτά χρόνια, μακριά από την πατρίδα του, ενώ η θεά τού προσφέρει όχι μόνο ασφάλεια και ευδαιμονία, αλλά ακόμη και την προοπτική της αθανασίας.²⁸

Η Καλυψώ δεν εμφανίζεται ως μία απλή εχθρική δύναμη. Αντίθετα, αποτελεί έναν από τους πιο λεπτούς πειρασμούς της ψυχής. Δεν προσφέρει πόνο αλλά ηδονή. Δεν απειλεί με θάνατο αλλά υπόσχεται μία ζωή απαλλαγμένη από τη φθορά. Και ακριβώς γι’ αυτό είναι πιο επικίνδυνη.

Το όνομά της προέρχεται από το ρήμα «καλύπτω». Η Καλυψώ είναι εκείνη που καλύπτει, που αποκρύπτει την αλήθεια, που περιβάλλει την ψυχή με ένα πέπλο λήθης. Ο Οδυσσέας βρίσκεται σε έναν τόπο όπου όλα φαίνονται τέλεια, όμως λείπει το σημαντικότερο στοιχείο, ο νόστος, η μνήμη της πραγματικής του φύσεως.

Η αθανασία που του προσφέρει η Καλυψώ δεν είναι η αληθινή αθανασία της ψυχής. Είναι μία ακινησία, μία παραμονή έξω από την ανθρώπινη πορεία, χωρίς εξέλιξη και χωρίς επιστροφή. Η ψυχή δεν ολοκληρώνεται όταν αποφεύγει όλες τις δοκιμασίες, αλλά όταν μέσα από αυτές ανακαλύπτει τον εαυτό της.

Γι’ αυτό ο Οδυσσέας απορρίπτει το δώρο της θεάς. Προτιμά τη θνητή ζωή με την Πηνελόπη και την Ιθάκη από μία αιώνια παραμονή σε έναν κόσμο χωρίς μνήμη και χωρίς πραγματική ταυτότητα.²⁹

Εδώ βρίσκεται μία από τις βαθύτερες ιδέες της Οδύσσειας. Η ανθρώπινη ψυχή δεν επιθυμεί απλώς την αθανασία. Επιθυμεί την επιστροφή στην αληθινή της φύση.

Η Καλυψώ επομένως συμβολίζει τον τελευταίο πειρασμό πριν από την ολοκλήρωση. Είναι η δοκιμασία της άνεσης, η λήθη που έρχεται όχι μέσα από τον πόνο αλλά μέσα από την υπερβολική ευκολία.

Ο άνθρωπος συχνά δεν χάνει τον δρόμο του μόνο όταν υποφέρει. Μπορεί να τον χάσει και όταν παύει να αναζητεί.

Ο Οδυσσέας όμως θυμάται. Και η μνήμη αυτή γίνεται η δύναμη που τον οδηγεί πίσω στην Ιθάκη.

11. Οι Φαίακες. Η μετάβαση από τον κόσμο της πλάνης στον κόσμο της επιστροφής.

Μετά την αναχώρησή του από την Ωγυγία, ο Οδυσσέας φτάνει στη χώρα των Φαιάκων. Εκεί συναντά έναν λαό που βρίσκεται ανάμεσα στον κόσμο των θεών και των ανθρώπων. Οι Φαίακες γνωρίζουν την τέχνη της ναυσιπλοΐας, φιλοξενούν τον ξένο και τελικά τον οδηγούν στην πατρίδα του.³⁰

Η χώρα των Φαιάκων λειτουργεί ως ένας ενδιάμεσος τόπος μετάβασης. Ο Οδυσσέας δεν βρίσκεται πλέον στον κόσμο των μεγάλων πειρασμών, αλλά δεν έχει ακόμη επιστρέψει στην Ιθάκη.

Στην αυλή του Αλκινόου ο ήρωας ακούει την ίδια του την ιστορία να τραγουδιέται από τον αοιδό Δημόδοκο. Ακούει τα γεγονότα της Τροίας, τις δικές του πράξεις και τις δοκιμασίες που πέρασε.³¹

Η στιγμή αυτή έχει ιδιαίτερη συμβολική σημασία. Για πρώτη φορά ο Οδυσσέας αντικρίζει τη ζωή του σαν να ήταν αφήγηση κάποιου άλλου. Δεν είναι πλέον μόνο ο άνθρωπος που βιώνει τα γεγονότα. Είναι εκείνος που μπορεί να τα κατανοήσει.

Η αυτογνωσία προϋποθέτει αυτή την απόσταση. Ο άνθρωπος πρέπει να μπορεί να δει την πορεία του, να αναγνωρίσει τις δοκιμασίες του και να κατανοήσει το νόημά τους.

Οι Φαίακες επομένως συμβολίζουν τη δύναμη της μετάβασης. Είναι η γέφυρα ανάμεσα στην περιπλάνηση και την επιστροφή, ανάμεσα στον παλαιό και τον νέο εαυτό.

Όταν τον μεταφέρουν στην Ιθάκη ενώ κοιμάται, ο κύκλος της εξωτερικής περιπλάνησης ολοκληρώνεται. Αλλά αρχίζει η τελευταία και βαθύτερη δοκιμασία, η αποκατάσταση του εσωτερικού βασιλείου.

12. Η Ιθάκη. Η αποκατάσταση της βασιλείας της ψυχής.

Ύστερα από είκοσι χρόνια περιπλάνησης, ο Οδυσσέας αντικρίζει επιτέλους την Ιθάκη. Θα περίμενε κανείς ότι εδώ ολοκληρώνεται το ταξίδι. Όμως ο Όμηρος επιφυλάσσει την τελευταία και βαθύτερη δοκιμασία.

Η ψυχή δεν επιστρέφει ποτέ στον τόπο της όπως ακριβώς αναχώρησε από αυτόν.

Ο Οδυσσέας αποβιβάζεται κοιμισμένος. Οι Φαίακες τον μεταφέρουν στην ακτή της Ιθάκης χωρίς ο ίδιος να το αντιληφθεί.³² Η εικόνα αυτή, σε ένα βαθύτερο αλληγορικό επίπεδο, μπορεί να θεωρηθεί ως η τελευταία μετάβαση της ψυχής από τον κόσμο της πλάνης στον κόσμο της αλήθειας.

Η ολοκλήρωση της εσωτερικής πορείας δεν πραγματοποιείται πάντοτε με μία ξαφνική αποκάλυψη. Συχνά προηγείται μία περίοδος σιωπής, κατά την οποία η ψυχή έχει ήδη μεταμορφωθεί, πριν ακόμη συνειδητοποιήσει την αλλαγή της.

Και όμως, όταν ανοίγει τα μάτια του, ο Οδυσσέας δεν αναγνωρίζει την πατρίδα του.

Η Αθηνά έχει καλύψει την Ιθάκη με ομίχλη.³³

Το τελευταίο πέπλο δεν καλύπτει τον τόπο αλλά τη συνείδηση. Η αλήθεια βρίσκεται μπροστά στον άνθρωπο, αλλά δεν μπορεί να γίνει αντιληπτή χωρίς την κατάλληλη εσωτερική προετοιμασία.

Η Αθηνά, ως θεά της σοφίας, της φρόνησης και της νοητικής τάξεως, είναι η δύναμη που αποκαλύπτει σταδιακά την πραγματικότητα. Όπως στην πλατωνική αλληγορία του σπηλαίου η ψυχή χρειάζεται παιδεία για να στραφεί προς το φως, έτσι και ο Οδυσσέας χρειάζεται την καθοδήγηση της θείας σοφίας για να αναγνωρίσει εκ νέου την πατρίδα του.³⁴

Στη συνέχεια η Αθηνά μεταμορφώνει τον Οδυσσέα σε γέροντα ζητιάνο.³⁵

Εδώ βρίσκεται μία από τις σημαντικότερες μυητικές εικόνες της Οδύσσειας.

Ο αληθινός βασιλιάς επιστρέφει στο βασίλειό του χωρίς στέμμα, χωρίς στρατό, χωρίς εξωτερικά σημάδια εξουσίας. Έχει απογυμνωθεί από όλες τις προσωρινές ταυτότητες που είχε αποκτήσει στον κόσμο.

Δεν είναι πλέον μόνο ο πολεμιστής της Τροίας, ούτε ο ένδοξος βασιλιάς των Αχαιών. Είναι ο άνθρωπος που γνώρισε την απώλεια, την περιπλάνηση και τον πόνο, και μέσα από αυτά απέκτησε γνώση του εαυτού του.

Η ψυχή, πριν επιστρέψει στην ανώτερη φύση της, πρέπει να εγκαταλείψει τα εξωτερικά προσωπεία. Η αληθινή βασιλεία δεν είναι η εξουσία πάνω στους άλλους, αλλά η κυριαρχία πάνω στον ίδιο τον εαυτό.

Δεν είναι τυχαίο ότι οι πρώτοι που αναγνωρίζουν τον Οδυσσέα δεν είναι οι ισχυροί.

Πρώτος είναι ο γηραιός σκύλος Άργος, ο οποίος, ύστερα από είκοσι χρόνια αναμονής, αναγνωρίζει τον κύριό του και πεθαίνει ήρεμος.³⁶

Έπειτα ο πιστός χοιροβοσκός Εύμαιος, ο οποίος διατήρησε την αφοσίωσή του παρά την απουσία του βασιλιά.³⁷

Τέλος, η τροφός Ευρύκλεια αναγνωρίζει τον Οδυσσέα από την ουλή που είχε αποκτήσει στην παιδική του ηλικία.³⁸

Ο Όμηρος υποδεικνύει ότι η αλήθεια δεν αποκαλύπτεται μέσα από τη δόξα και την εξωτερική δύναμη, αλλά μέσα από τη μνήμη, την πίστη και τα σημάδια της δοκιμασίας.

Η ουλή του Οδυσσέα δεν είναι ατέλεια. Είναι η σφραγίδα της πορείας του.

Η ψυχή αναγνωρίζεται από όσα υπέμεινε και από όσα κατάφερε να μεταμορφώσει σε σοφία.

Οι μνηστήρες. Η κάθαρση του εσωτερικού οίκου.

Η τελευταία σύγκρουση της Οδύσσειας δεν πραγματοποιείται σε κάποιο μακρινό πεδίο μάχης, αλλά μέσα στον ίδιο τον οίκο του ήρωα.

Οι μνηστήρες έχουν καταλάβει το παλάτι της Πηνελόπης και κατασπαταλούν την περιουσία του Οδυσσέα κατά την απουσία του. Ο ήρωας, μαζί με τον Τηλέμαχο, τον Εύμαιο και τον Φιλοίτιο, αποκαθιστά την τάξη και εξοντώνει τους μνηστήρες.³⁹

Σε ένα βαθύτερο αλληγορικό επίπεδο, ο οίκος του Οδυσσέα αποτελεί εικόνα της ψυχής.

Ο Οδυσσέας συμβολίζει τον νου, τη συνειδητή αρχή που αναζητά, κρίνει και αποφασίζει. Η Πηνελόπη συμβολίζει την ψυχή, την εσωτερική καθαρότητα και την αληθινή ουσία του ανθρώπου.

Οι μνηστήρες αντιπροσωπεύουν τις κατώτερες δυνάμεις της φύσεως, τα πάθη, την αμετρία, την απληστία και τις ανεξέλεγκτες επιθυμίες που εισβάλλουν στον εσωτερικό χώρο και καταναλώνουν τον πνευματικό πλούτο.

Όπως οι μνηστήρες καταλαμβάνουν τον οίκο της Πηνελόπης, έτσι και τα πάθη, όταν δεν κυβερνώνται από τον λόγο, καταλαμβάνουν τον εσωτερικό κόσμο της ψυχής. Η μάχη του Οδυσσέα δεν είναι μόνο εναντίον εξωτερικών εχθρών. Είναι η τελική σύγκρουση ανάμεσα στην τάξη και την αταξία μέσα στον ίδιο τον άνθρωπο.⁴⁰

Ο Οδυσσέας τεντώνει το τόξο που κανείς άλλος δεν μπορεί να λυγίσει.⁴¹

Το τόξο γίνεται σύμβολο της ολοκληρωμένης προσωπικότητας. Μόνο εκείνος που έχει αποκαταστήσει την εσωτερική του αρμονία μπορεί να το χειριστεί. Η βολή που διαπερνά τους πέλεκεις συμβολίζει τον νου που κινείται χωρίς απόκλιση προς τον σκοπό του.

Με την εξόντωση των μνηστήρων αποκαθίσταται η τάξη. Όμως η πραγματική αποκατάσταση δεν είναι πολιτική αλλά εσωτερική.

Ο οίκος καθαρίζεται. Η ψυχή επανέρχεται στην αρμονία της.

Η τελική αναγνώριση από την Πηνελόπη ολοκληρώνεται με το μυστικό της κλίνης, η οποία είναι λαξευμένη στον κορμό μιας ζωντανής ελιάς.⁴²

Η ελιά, το ιερό δέντρο της Αθηνάς, συμβολίζει το σταθερό κέντρο μέσα στη μεταβολή. Οι ρίζες της βρίσκονται βαθιά στη γη, ενώ τα κλαδιά της υψώνονται προς τον ουρανό.

Έτσι και η ψυχή, αφού περιπλανήθηκε μέσα στον κόσμο της μεταβολής, ανακαλύπτει το αμετακίνητο κέντρο της υπάρξεώς της.

Εδώ ολοκληρώνεται η μύηση.

Η Ιθάκη δεν ήταν ποτέ μόνο ένας γεωγραφικός τόπος. Ήταν η λησμονημένη πατρίδα της ψυχής. Η Τροία ήταν η είσοδος στον κόσμο της σύγκρουσης. Η θάλασσα ήταν ο κόσμος της γένεσης και της μεταβολής. Οι σταθμοί της περιπλάνησης ήταν οι δοκιμασίες της ενσάρκωσης. Ο Άδης ήταν η κάθοδος στην αυτογνωσία. Η Καλυψώ ήταν ο τελευταίος πειρασμός της λήθης. Και η Ιθάκη είναι η ανάκτηση του εσωτερικού βασιλείου.

Ο άνθρωπος παύει πλέον να είναι ένας περιπλανώμενος ναυτικός και γίνεται κυρίαρχος του εαυτού του. Ο νόστος του Οδυσσέα γίνεται ο αιώνιος νόστος κάθε ανθρώπινης ψυχής προς την πηγή από την οποία προήλθε.

ΙΙ. Ο Οδυσσέας ως αρχέτυπο της ανθρώπινης ψυχής. Ο αιώνιος νόστος προς το θείο.

Με την αποκατάσταση του οίκου του Οδυσσέα ολοκληρώνεται η εξωτερική αφήγηση της Οδύσσειας. Ο βασιλιάς επέστρεψε, η Πηνελόπη αναγνώρισε τον σύζυγό της, οι μνηστήρες τιμωρήθηκαν και η τάξη επανήλθε στην Ιθάκη.

Όμως, αν προσεγγίσουμε το έπος μέσα από την αλληγορική και νεοπλατωνική παράδοση, η επιστροφή αυτή δεν αποτελεί απλώς το τέλος μιας περιπέτειας. Αποτελεί την εικόνα της τελικής αποκατάστασης της ψυχής στον αληθινό της τόπο.

Ο Οδυσσέας δεν είναι μόνο ένας ήρωας που επιστρέφει στην πατρίδα του. Είναι το αρχέτυπο του ανθρώπου που έχει απομακρυνθεί από την αρχική του κατάσταση και καλείται, μέσα από δοκιμασίες, πτώσεις και καθάρσεις, να επανακτήσει την εσωτερική του ενότητα.

Η περιπλάνησή του δεν είναι απλώς γεωγραφική. Είναι μία πορεία μέσα στα επίπεδα της υπάρξεως. Από την Τροία μέχρι την Ιθάκη, η ψυχή περνά από τον κόσμο της σύγκρουσης στον κόσμο της γνώσεως, από τη λήθη στη μνήμη, από τη διάσπαση στην ενότητα.

Αυτή η αντίληψη συναντάται έντονα στη νεοπλατωνική παράδοση, όπου η ψυχή θεωρείται ότι προέρχεται από τον νοητό κόσμο και, μέσω της καθόδου της στον αισθητό κόσμο, απομακρύνεται από την αρχική της φύση. Η φιλοσοφική πορεία δεν είναι παρά μία επιστροφή, μία ανάμνηση της θείας καταγωγής της ψυχής.⁴³

Ο Πλάτων παρουσιάζει αυτή την ιδέα μέσα από τη θεωρία της ανάμνησης. Η γνώση δεν είναι απλή απόκτηση εξωτερικών πληροφοριών, αλλά αφύπνιση μιας βαθύτερης μνήμης που υπάρχει ήδη μέσα στην ψυχή. Ο άνθρωπος δεν μαθαίνει μόνο κάτι νέο, αλλά αναγνωρίζει κάτι που η ψυχή του γνώριζε πριν από την επαφή της με τον κόσμο των αισθήσεων.⁴⁴

Με αυτή την έννοια, η Οδύσσεια μπορεί να θεωρηθεί ποιητικό ανάλογο της πλατωνικής ανάμνησης.

Ο Οδυσσέας δεν αναζητά απλώς έναν χαμένο τόπο. Αναζητά μία χαμένη κατάσταση υπάρξεως.

Η Ιθάκη συμβολίζει εκείνο το εσωτερικό κέντρο όπου η ψυχή παύει να περιφέρεται ανάμεσα στις επιθυμίες, στους φόβους και στις εξωτερικές εντυπώσεις. Είναι ο τόπος όπου ο άνθρωπος γίνεται ξανά κύριος του εαυτού του.

Ο Πλωτίνος, συνεχίζοντας την πλατωνική παράδοση, περιγράφει την πορεία της ψυχής ως επιστροφή προς την αρχή από την οποία προήλθε. Η ψυχή, όταν στρέφεται αποκλειστικά προς τα εξωτερικά και τα αισθητά, απομακρύνεται από την αληθινή της φύση. Όταν όμως στραφεί προς το εσωτερικό της, ανακαλύπτει μέσα της την παρουσία του θείου.⁴⁵

Αυτό ακριβώς εκφράζει και η τελευταία πράξη της Οδύσσειας.

Ο Οδυσσέας δεν κατακτά την Ιθάκη με τη δύναμη ενός κατακτητή. Επιστρέφει σε αυτήν αφού πρώτα έχει κατακτήσει τον εαυτό του.

Η μεγαλύτερη νίκη δεν είναι η πτώση των μνηστήρων. Είναι η υπέρβαση των δυνάμεων που είχαν κυριαρχήσει μέσα στον ίδιο τον άνθρωπο.

Η απληστία, η επιθυμία, η αλαζονεία και η λήθη δεν είναι απλώς εξωτερικοί εχθροί. Είναι εσωτερικές καταστάσεις που εμποδίζουν την ψυχή να γνωρίσει τον εαυτό της.

Γι’ αυτό η τελική ειρήνη στην Ιθάκη δεν είναι μόνο πολιτική αποκατάσταση. Είναι ψυχική και κοσμική αποκατάσταση. Ο μικρόκοσμος του ανθρώπου επανέρχεται σε αρμονία με τον μεγάλο κόσμο.

Η αρχαία ελληνική σκέψη θεωρούσε τον άνθρωπο μικρόκοσμο, μία μικρογραφία του σύμπαντος. Όπως ο κόσμος κυβερνάται από τάξη και αρμονία, έτσι και η ψυχή πρέπει να κυβερνάται από τον λόγο. Όταν τα πάθη κυριαρχούν, δημιουργείται εσωτερική σύγκρουση. Όταν ο νους αναλαμβάνει την ηγεμονία, επανέρχεται η αρμονία.⁴⁶

Έτσι μπορούμε να κατανοήσουμε και τον ρόλο της Αθηνάς στην Οδύσσεια. Η θεά δεν είναι απλώς η προστάτιδα του ήρωα. Είναι η προσωποποίηση της σοφίας που καθοδηγεί την ψυχή στην επιστροφή της.

Όπου υπάρχει σύγχυση, η Αθηνά φέρνει διάκριση. Όπου υπάρχει αταξία, φέρνει μέτρο. Όπου υπάρχει λήθη, επαναφέρει τη μνήμη.

Η σχέση Οδυσσέα και Αθηνάς θυμίζει τη σχέση ανθρώπινου νου και θείας σοφίας. Ο άνθρωπος δεν ολοκληρώνεται μόνο με τη δύναμή του. Χρειάζεται να εναρμονίσει τον εαυτό του με μία ανώτερη αρχή.⁴⁷

Αυτό είναι ίσως το βαθύτερο μυστήριο της Οδύσσειας. Ο άνθρωπος αναζητά σε ολόκληρη τη ζωή του κάτι που στην πραγματικότητα βρίσκεται ήδη μέσα του.

Η Ιθάκη δεν δημιουργείται στο τέλος του ταξιδιού. Υπήρχε πάντοτε ως δυνατότητα μέσα στην ψυχή. Το ταξίδι απλώς απομακρύνει τα εμπόδια που εμποδίζουν την αναγνώρισή της.

Όπως ο Οδυσσέας χρειάστηκε να χάσει το βασίλειό του για να κατανοήσει την αξία του, έτσι και ο άνθρωπος πολλές φορές χρειάζεται να απομακρυνθεί από τον εαυτό του για να επιστρέψει σε αυτόν.

Ο νόστος επομένως δεν είναι απλή επιστροφή σε έναν τόπο. Είναι επιστροφή στην αληθινή φύση. Και αυτό είναι το μεγάλο μήνυμα που κρύβεται κάτω από την ποιητική επιφάνεια των Ομηρικών Επών.

Ο Όμηρος δεν αφηγείται μόνο τις περιπέτειες ενός βασιλιά της Ιθάκης. Αφηγείται την αιώνια περιπέτεια της ανθρώπινης ψυχής, η οποία περιπλανιέται στον κόσμο της γένεσης, δοκιμάζεται μέσα στην ύλη και τελικά αναζητά τον δρόμο της επιστροφής προς το φως από το οποίο προήλθε.

Ο Οδυσσέας είναι ο άνθρωπος. Η θάλασσα είναι η ζωή. Τα τέρατα είναι τα πάθη. Η Ιθάκη είναι η αυτογνωσία. Και ο νόστος είναι η αιώνια κίνηση της ψυχής προς το θείο.

Παραπομπές:

1Διογένης Λαέρτιος, Βίοι Φιλοσόφων, Β΄ 11, για τον Θεαγένη τον Ρηγίνο ως πρώτο γνωστό αλληγορικό ερμηνευτή του Ομήρου· πρβλ. Quintilianus, Institutio Oratoria, VIII, 6, 44.

2Πλάτων, Πολιτεία, Β΄, 378d, όπου χρησιμοποιείται ο όρος «ὑπόνοια» για το κρυμμένο νόημα του μύθου.

3Πορφύριος, Περὶ τοῦ ἐν Ὀδυσσείᾳ τῶν Νυμφῶν Ἄντρου, κεφ. 36: «Οὐ γὰρ ἀπεικὸς Ὅμηρον τοσαύτης σοφίας ὄντα…».

4Ξενοφάνης, απόσπ. 11 και 12 Diels–Kranz.

5Παυσανίας, Ἑλλάδος Περιήγησις, Η΄ (Ἀρκαδικά), 8.3.

6Ηράκλειτος ο Αλληγοριστής, Ὁμηρικὰ Προβλήματα, 76.

7Ερμείας ο Αλεξανδρεύς, Σχόλια εἰς τὸν Πλάτωνος Φαῖδρον, 87–89 Couvreur.

8Πρόκλος, Σχόλια εἰς τὴν Πολιτείαν Πλάτωνος, βιβλ. Α΄.

9Ερμείας ο Αλεξανδρεύς, Σχόλια εἰς τὸν Πλάτωνος Φαῖδρον, 87–89 Couvreur· πρβλ. σημ. 7.

10Πορφύριος, Περὶ τοῦ ἐν Ὀδυσσείᾳ τῶν Νυμφῶν Ἄντρου, κεφ. 5–6 και 32–36· πρβλ. σημ. 3.

11Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, ι΄, 82–104.

12Πλάτων, Πολιτεία, Ι΄, 621a, ο μύθος του Ηρός και το ποτάμι της Λήθης· πρβλ. Φαίδρος, 248c–249d.

13Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, ι΄, 105–192.

14Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, ι΄, 364–412.

15Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, κ΄, 1–27.

16Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, κ΄, 28–55.

17Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, κ΄, 80–132.

18Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, κ΄, 210–243.

19Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, κ΄, 274–306.

20Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, μ΄, 184–191.

21Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, μ΄, 192–200.

22Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, μ΄, 73–126 και 201–259.

23Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, λ΄, 104–115· κ΄, 490–495· μ΄, 127–141.

24Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, μ΄, 340–373.

25Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, μ΄, 403–425.

26Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, λ΄, 1–50.

27Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, λ΄, 90–224.

28Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, ε΄, 1–227· πρβλ. η΄, 255–260.

29Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, ε΄, 215–224.

30Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, ζ΄–η΄ (passim).

31Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, θ΄, 486–520.

32Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, ν΄, 70–125.

33Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, ν΄, 189–193.

34Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, ν΄, 221–310· πρβλ. Πλάτων, Πολιτεία, Ζ΄, 514a–521c, η αλληγορία του σπηλαίου.

35Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, ν΄, 429–438.

36Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, ρ΄, 290–327.

37Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, ξ΄–ο΄ (passim).

38Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, τ΄, 386–475.

39Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, χ΄, 1–329.

40Πρβλ. Πλάτων, Πολιτεία, Δ΄, 441c–444e, για την αρμονία των μερών της ψυχής υπό την κυριαρχία του λογικού στοιχείου.

41Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, φ΄, 404–434.

42Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, ψ΄, 173–204.

43Πλωτίνος, Ἐννεάδες, V, 1, 1–2.

44Πλάτων, Φαίδων, 72e–77a· Μένων, 81a–d.

45Πλωτίνος, Ἐννεάδες, I, 6, 7–9.

46Πλάτων, Πολιτεία, Δ΄, 441c–444e.

Η αλληγορική εξόντωση των μνηστήρων από τον Οδυσσέα.

 

Σύμφωνα με την Οδύσσεια, όταν ο Οδυσσέας επιστρέφει στην Ιθάκη, βρίσκει τους 108 μνηστήρες της Πηνελόπης να ξοδεύουν την περιουσία του. Ο Οδυσσέας μαζί με τον γιο του Τηλέμαχο, τον πιστό του οικόεργο Εύμαιο και τον βοσκό Φιλοήτειο, εξοντώνουν τους μνηστήρες. 

Η Οδύσσεια, σε ένα βαθύτερο εσωτερικό και αλληγορικό επίπεδο, όπως έχω αναφέρει στο παρελθόν, ίσως αποτελεί μια μέθοδο αυτοανακάλυψης και αυτογνωσίας, και μπορεί να ερμηνευθεί ως εξής: 

Ο Οδυσσέας θα μπορούσε να συμβολίζει τις πράξεις του ανθρώπου κατά τη διάρκεια του βίου του· συμβολίζει το συνειδητό μέρος του ανθρώπου, τις πράξεις, την κρίση και τις αποφάσεις που λαμβάνονται καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής, ενώ η περιπλάνησή του αντικατοπτρίζει την αναζήτηση, την περιπέτεια και τη μάχη για την επίτευξη της ολοκλήρωσης και της αυτογνωσίας. 

Η Πηνελόπη θα μπορούσε να ερμηνευθεί ως σύμβολο της ψυχής· εκπροσωπεί την καθαρότητα, την εσωτερική ομορφιά και την αυθεντική ουσία του ανθρώπου – τη ψυχή, καθώς ο εσωτερικός της χώρος, δηλαδή ο οίκος, μετατρέπεται σε σφαίρα όπου διαδραματίζονται οι πιο βαθιές ψυχικές διεργασίες. 

Οι μνηστήρες, από την πλευρά τους, θα μπορούσαν να συμβολίζουν τα ενστικτώδη στοιχεία και πάθη του ανθρώπου· υπό αυτήν την ερμηνεία, αντιπροσωπεύουν τις ακατέργαστες, ανεξέλεγκτες δυνάμεις μέσα στον άνθρωπο – τα ένστικτα, τα πάθη, τις φοβίες και τις αρνητικές τάσεις που επιδιώκουν να επηρεάσουν ή και να κατακλύσουν την ψυχή. 

Όπως οι μνηστήρες εισβάλλουν στο σπίτι της Πηνελόπης, έτσι και τα ακατέργαστα ένστικτα διεισδύουν στην ψυχική οργάνωση, προκαλώντας αναστάτωση και αταξία, ενώ οι φόβοι που δεν έχουν αναγνωριστεί ή επεξεργαστεί εμφανίζονται ως καταστροφικές δυνάμεις, απειλώντας να καταστρέψουν την εσωτερική αρμονία· όταν δεν ελέγχονται από τη λογική και την αυτοσυγκράτηση, μπορούν να λειτουργήσουν καταστροφικά, όπως οι μνηστήρες που προσπαθούν να κατακτήσουν το έδαφος της ψυχής. 

Η μάχη και η εξόντωση των μνηστήρων μπορεί να θεωρηθεί ως μια διαδικασία αυτογνωσίας, διότι ο Οδυσσέας, μέσα από την επιστροφή του και την τελική μάχη, συμβολίζει την εσωτερική προσπάθεια του ανθρώπου να αντιμετωπίσει και να υπερνικήσει αυτά τα ενστικτώδη στοιχεία. Η πράξη της εξόντωσης δεν είναι μόνο φυσική αλλά και ψυχολογική, καθώς με την εξάλειψη των μνηστήρων επαναφέρει την τάξη στον οίκο της ψυχής, επιτρέποντας την αληθινή εσωτερική αρμονία και την αυτοεκπλήρωση. 

Αυτή η διαδικασία αποτελεί ένα απαραίτητο βήμα προς την αυτογνωσία, αφού απαιτεί την αναγνώριση και καταπολέμηση των σκοτεινών πλευρών της φύσης μας. Ακόμα και αν, σε μια πιο μαρκαρισμένη ανάγνωση, οι μνηστήρες «εξοντώνονται», μπορούμε να τους ερμηνεύσουμε και ως μια μεταφορική διαδικασία, μέσω της οποίας το άτομο μαθαίνει να αναγνωρίζει τις αρνητικές του τάσεις και να τις ενσωματώνει με τέτοιο τρόπο ώστε να μην κυριαρχούν στον εσωτερικό του κόσμο. 

Σύμφωνα με αυτή την ερμηνεία,  ο δρόμος προς την αυτογνωσία δεν είναι μόνο εξωτερικός αλλά και εσωτερικός· ο άνθρωπος πρέπει να αντιμετωπίσει τις σκοτεινές, ακανόνιστες δυνάμεις που κατοικούν μέσα του – τα ένστικτα, τα πάθη και τους φόβους – ώστε να ανακτήσει την ισορροπία και να ολοκληρώσει την ψυχική του εξέλιξη. Με άλλα λόγια, ο Οδυσσέας δεν επιστρέφει μόνο για να επαναφέρει μια εξωτερική τάξη, αλλά για να καθαρίσει και να επαναφέρει την εσωτερική πραγματικότητα της ψυχής (της Πηνελόπης), καταπολεμώντας τα στοιχεία που απειλούν την αληθινή του ταυτότητα.