Το Κουκονήσι της Λήμνου, το νησί των Γιγάντων.

Λίγο πριν από το σημερινό Μούδρο της Λήμνου, εκεί όπου ο κόλπος της Λήμνου ησυχάζει σαν αρχαία ανάσα του πελάγους, υψώνεται μια μικρή νησίδα. Οι παλαιοί την ονόμαζαν Κουκονήσι. Γύρω από το όνομά του μικρού  αυτού νησιού που σήμερα φιλοξενεί μόνο αιγοπρόβατα και τα ερείπια ενός ξεχασμένου κόσμου, υφάνθηκε ένας θρύλος. 

Λέγεται πως εκεί κατοικούσαν κάποτε οι Κούκονες, πλάσματα πελώρια και άγρια, γεννημένα από την πρώιμη ώρα του κόσμου, όταν η γη δεν είχε ακόμη μάθει να ξεχωρίζει πλήρως τον άνθρωπο από τον γίγαντα. Ζούσαν απομονωμένοι στο νησάκι, χτισμένοι μέσα στην αυτάρκεια και την έπαρσή τους. Δεν ήθελαν συναναστροφές με τους άλλους Λήμνιους, ούτε συμμετοχή στις κοινές χαρές και λύπες των ανθρώπων. Είχαν τα σπίτια τους μεγάλα, βαριά, σαν να ήθελαν να μιμηθούν με την πέτρα τη δύναμη του σώματός τους. Στις τεράστιες εσοχές των πέτρινων τεράστιων σπιτιών φώλιαζαν κούκοι,  θαρρείς από θεϊκή παρέμβαση ή από παιχνίδι της ειμαρμένης. 

Μα μέσα σε αυτή την σωματική ισχύ οι Κούκονεςέκρυβαν και την πτώση τους, γιατί η δύναμη χωρίς μέτρο γεννά πάντα τη σκιά της. Οι Κούκονες περηφανεύονταν πως ήταν ισχυροί όσο ο Πολύφημος, ο μονόφθαλμος γιος του Ποσειδώνα, και πως ήταν ακόμη πιο έξυπνοι από εκείνον που τυφλώθηκε από την πανουργία του Οδυσσέα. Αυτή η καύχηση ανέβηκε ως τον βυθό, εκεί όπου ακούει ο Ποσειδώνας τις ύβρεις των θνητών και των ημιθέων. Και ο θεός της θάλασσας, που αγαπά τα πελάγη αλλά δεν συγχωρεί την αλαζονεία, οργίστηκε.

Έτσι ξαφνικά την εικοστή πρώτη του αρχαίου  μηνός Σκιροφοριώνο (Ιούνιου), , πριν ακόμη ο ήλιος στερεωθεί ψηλά πάνω από το Αιγαίο, οι Κούκονες εξαφανίστηκαν. Όχι σαν άνθρωποι που έφυγαν, ούτε σαν στρατός που νικήθηκε, αλλά σαν να τους είχε καταπιεί ένα άνοιγμα της γης. Τα σπίτια έμειναν όρθια, βουβά και εγκαταλειμμένα, σαν κελύφη μιας ύπαρξης που δεν άντεξε το βάρος της ύβρεως. Κανείς δεν τους είδε ξανά. Κανείς δεν άκουσε πια τις βαριές τους φωνές να διαταράσσουν τον αέρα της νησίδας.

Μόνο μία έμεινε. Ήταν η Κυμοπόλεια, ιέρεια και κόρη του Ποσειδώνα, μορφή συνδεδεμένη με το κύμα και την ταραχή του, αλλά και με την πραότητα εκείνη που γνωρίζει να ημερώνει τα νερά. Εκείνη είχε προσπαθήσει πολλές φορές να συνετίσει τους Κούκονες. Τους μιλούσε για το μέτρο, για τη σιωπή που χρειάζεται η ισχύς, για το πόσο εύθραυστο είναι το πεπρωμένο όσων νομίζουν ότι μπορούν να σταθούν υπεράνω των θεών. Μα οι γίγαντες δεν άκουγαν.

Όταν ήρθε η τιμωρία, η Κυμοπόλεια έτρεξε στον πατέρα της και τον ικέτευσε να δείξει έλεος. Μα ο Ποσειδώνας έμεινε αμετάπειστος. Η ύβρις είχε ήδη φέρει τη Νέμεση. Και η Νέμεση, όταν ξεκινήσει, δεν οπισθοχωρεί. Τότε η κόρη του θεού, απαρηγόρητη, γύρισε τη ματιά της από την ξηρά προς τα νερά. Και καθώς δεν μπορούσε πια να κατοικήσει ανάμεσα στους αλαζόνες, διάλεξε το στοιχείο που της ανήκε. Έγινε θαλάσσια νύμφη, προστάτιδα των ταπεινών και των σεβάσμιων, και από τότε κατοικεί στα βάθη και στα ρεύματα, εκεί όπου οι ψυχές δοκιμάζονται πριν περάσουν στην αλήθεια τους.

Οι Λημνιοί γνωρίζοντας την εξαφάνιση των Κουκονων ύψωσαν στο κέντρο  του νησιού έναν ναό αφιερωμένο στον προστάτη του νησιού το Θεό Ήφαιστο και στους Καβείρους, σύμφωνα με χρησμό των Δελφών, και αλλο ένα αφιερωμένο  στον κοσμοσειστη θεό της θάλασσας και των σεισμών Ποσειδώνα στην είσοδο της νησίδας.

Ήταν σαν να ήθελαν να αντιτάξουν στο σκοτάδι τη φωτιά, στη μανία τη σοφία της τέχνης, στην άναρχη δύναμη των γιγάντων το ιερό πυρ που μορφώνει και εξαγνίζει. Δίπλα στα ερείπια των μεγάλων σπιτιών των Κουκόνων, ο ναός του Ηφαίστου έστεκε ως σημείο συμφιλίωσης ανάμεσα στο παλιό και στο νέο, στο άγριο και στο τελετουργικό.

Και κάθε χρόνο,  μια φορά τον χρόνο τότε που το ιερό φώς της  Δήλου έφτανε στο  σκοτεινό για μέρες νησί  ο κόσμος ανέβαινε εκεί για την Πυρφορία, την ιερή έλευση της φλόγας από τη Δήλο. Τότε το Κουκονήσι άλλαζε πρόσωπο. Δεν ήταν πια τόπος φόβου, αλλά τόπος μνήμης. Η θάλασσα έπαιρνε βαθύ χρώμα, ο άνεμος γινόταν πιο ευγενικός, και οι άνθρωποι ένιωθαν πως η παλαιά κατάρα είχε μεταπλαστεί σε προστασία. Γιατί εκεί όπου κάποτε κατοίκησε η ύβρις, μπορούσε τώρα να κατοικήσει η λατρεία.

Σήμερα, το Κουκονήσι παραμένει ένας  εγκατελειμένος αρχαιολογικός χώρος. Οι ανασκαφέςτου παρελθόντος  έφεραν στο φως ευρήματα που αποδυκνειεουν υπήρξε ένα από τα σπουδαιότερα λιμάνια της αρχαίας Λήμνου,  ήδη από την πρώιμη Χαλκοκρατία. 

Όποιος στέκει σήμερα απέναντι από το Κουκονήσι, και γνωρίζει τον μύθο ίσως δεν βλέπει μόνο μια νησίδα. Ίσως μπορεί να βλέπει τη σκιά των Κουκόνων, την πίκρα της Κυμοπόλειας, το θυμωμένο κύμα του Ποσειδώνα, τη γαλήνια φλόγα του Ηφαίστου, και πίσω από όλα αυτά, την παλαιά Ελληνική βεβαιότητα πως ο κόσμος δεν είναι ποτέ άψυχος. Είναι γεμάτος σημάδια, θεότητες, μνήμη και δοκιμασία.

Και ίσως, βαθιά μέσα στη νύχτα, όταν το Αιγαίο σωπαίνει, η Κυμοπόλεια να περνά ακόμη ανάμεσα στα νερά, προσέχοντας ποιος στέκεται στο νησί με καθαρή καρδιά και ποιος με σκοτεινή. Γιατί οι παλιοί τόποι, όπως και οι παλιοί θεοί, δεν ξεχνούν ποτέ εκείνους που τους πλησίασαν με αληθινό φρόνημα.

Βασισμένο στο διήγημα μου ο Γλαύκος και η  Νηρηίδας, έκδοση: Μυσταγωγία - Μυθαγωγία - Φυσιολατρία

Η σχέση της Λήμνου με τη θεά Άρτεμη.

Η Λήμνος συνδέεται κατεξοχήν με τον Θεό Ήφαιστο,  υπάρχει όμως και μια Ολύμπια θεά, της οποίας η παρουσία στο νησί δεν αποτελεί απλώς ανάμνηση ενός αρχαίου θεού, αλλά αρχαιολογικό αποτύπωμα που βρίσκεται ακόμα επάνω στην ίδια τη γη. Στη Μύρινα, την πρωτεύουσα του νησιού, η Άρτεμις διέθετε ιερό, το οποίο διασώζεται ακόμα. Το ιερό αυτό δεν λειτουργούσε μόνο ως τόπος λατρείας, αλλά ως σημείο μετάβασης, εκεί όπου η φύση γίνεται κόσμος και ο κόσμος επιστρέφει στη φύση.

Δεν είναι τυχαίο ότι με τη μορφή της Αρτέμιδος σφραγίζονταν στην αρχαιότητα τα δισκία που περιείχαν την περίφημη φαρμακευτική Λημνία γη, γνωστή σε όλο τον αρχαίο κόσμο. Η γη αυτή, συλλεγμένη με τελετουργική πράξη σε συγκεκριμένες ημέρες, πλάθεται και λαμβάνει τη σφραγίδα της θεάς. Δεν πρόκειται απλώς για ένδειξη προελεύσεως. Φέρει τη μορφή της Παρθένου θεάς του κυνηγιού, της σελήνης, της γονιμότητας και της γέννησης, της προστάτιδος της φύσεως και των ζώων, εκείνης που γνωρίζει τα μυστικά της ζωής πριν ακόμη αυτά λάβουν μορφή. Έτσι, η Λημνία γη, σε συνάφεια με τη Γαία που παρέχει τα πάντα, δεν προσφέρει μόνο φάρμακο αλλά και σφραγισμένη θεία χάρη. Η Άρτεμις εδώ δεν θεραπεύει ως ιατρός, αλλά ως φύσις η ίδια, ως δύναμη που επαναφέρει την ισορροπία και επανασυνδέει το σώμα με τον ρυθμό της γης.

Στη Μύρινα υπήρχε επίσης η Λημνία αγελάδα, άγαλμα - ομοίωμα αγελάδας,  που συνδέεται συμβολικά με τη θεά Άρτεμη. Η παράδοση, όπως τη διασώζουν ο Πλούταρχος, ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος και ο Σοφοκλής, συνδέει το άγαλμα αυτό με ένα σπάνιο ουράνιο φαινόμενο, τη σκιά του Όρος Άθως, η οποία εκτεινόταν έως τη Λήμνο και έπιπτε επάνω στα νώτα της Αγελάδας. Η χερσόνησος του Άθω κατά την αρχαιότητα ήταν ιερός τόπος και άβατον της Αρτέμιδος (Άβατον για τους άντρες κατά την αρχαιότητα, το αντίθετο από ότι συμβαίνει με την επικράτηση του Χριστιανισμού). 

Τα κέρατά της αγελαδος, ως σεληνιακό σύμβολο, την εντάσσουν στον κύκλο της νύχτας και της μεταβολής, εκεί όπου η ίδια η θεά φανερώνεται με την πιο αρχαϊκή της μορφή, συγγενή προς τη Μεγάλη Μητέρα.

Στα Καβείρια μυστήρια, αυτή η μνήμη βαθαίνει ακόμη περισσότερο. Εκεί, η Γαία, η μεγάλη μήτηρ, δεν είναι απλώς μία θεότητα ανάμεσα σε άλλες, αλλά η ίδια η μήτρα των πάντων. Από αυτήν αναδύεται η φωτιά, όχι ως ουράνιο δώρο, αλλά ως εσωτερική δύναμη της γης. Από αυτήν γεννώνται τα μέταλλα, τα κρυμμένα σπέρματα του πυρός μέσα στην ύλη. Οι Κάβειροι, χθόνιες και μυητικές δυνάμεις, εργάζονται επάνω σε αυτό το μυστικό: ότι η γη κυοφορεί φως και ότι η μεταμόρφωση της ύλης είναι συγχρόνως πνευματική πράξη.

Έτσι, η Λήμνος αποκαλύπτεται ως τόπος ενιαίος και αδιάσπαστος. Η Άρτεμις σφραγίζει τη γη, η αγελάδα την θρέφει, και η Γαία την γεννά εκ νέου μέσα από το πυρ. Δεν πρόκειται για διαφορετικές παραδόσεις, αλλά για διαδοχικά πέπλα του ίδιου μυστηρίου. Το νησί διατηρεί ακόμη την παλαιά γνώση ότι το ιερό δεν κατοικεί μακριά, αλλά εντός της γης, εκεί όπου η ύλη και το θείο δεν έχουν ακόμη χωριστεί.

🔗 Βιβλιογραφία και Πηγές: 

Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, Φυσική Ιστορία, Βιβλίο II & XXXV.

Πλούταρχος, Ηθικά, «Περί του προσώπου εν τω κύκλω της σελήνης».

Σοφοκλής, Λήμνιαι (αποσπάσματα μέσω Στοβαίου)

Στράβων, Γεωγραφικά.

Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις

Belon, Les Observations de plusieurs singularitez, Παρίσι 1555.

Stochove, ταξιδιωτικά απομνημονεύματα, 17ος αιώνας.

Πάνος Φραγγέλλης, Λήμνος η Φιλτάτη.

Λ. Γεροντούδης, Το Νησί Λήμνος, εκδ. Αφοί Κυριακίδη.

Αρχαιολογικές και επιγραφικές μελέτες για τη Λημνία γη και το Καβείριο Λήμνου.

Ο Ήφαιστος, ο όνος, ο Διόνυσος, και οι Κάβειροι

 

Αφορμής δοθείσης συνάντησης με ένα θηλυκό γαιδαράκο (είδος υπό εξαφάνιση), στην Φισίνη της Λήμνου.

📜 Πρωτότυπη σύγχρονη μυθοπλασία, με στοιχεία ευφυολογήματος, κατά τα πρότυπα του Λουκιανού του Σύρου.

Στην ηφαιστειακή πολιτεία της Ηφαιστείας, εκεί όπου οι πέτρες διατηρούν ακόμα μνήμη από το πρώτο πυρ και το έδαφος αχνίζει σαν νά ’χει ψυχή, ο Ήφαιστος, θεός της φωτιάς και της τέχνης, ανηφορίζει με κόπο την πλαγιά. Καβάλα στον γάιδαρο του – το χαριτωμένο αυτό τετράποδο, ταπεινό αλλά ανθεκτικό, πιστό και ακούραστο συνοδοιπόρο – κρατά τις λαβίδες στο ένα χέρι, τη σφύρα στο άλλο, κι έχει το αμόνι του δεμένο πάνω στο σαμάρι, όπως άλλοι κουβαλούν θυμιατήρια ή οβολούς.

Ο όνος του δεν είναι ένα απλό ζώο μεταφοράς. Είναι προέκταση της δύναμής του – αυτός που τον μεταφέρει στο κακοτράχαλο και ηφαιστειογενές τοπίο της Λήμνου, εκεί όπου η σιγή του τοπίου σμιλεύεται από τη φωτιά. Ούτε αετός, ούτε λιοντάρι· αλλά ο γάιδαρος, με το σταθερό του βήμα και το ανεπιτήδευτο ήθος, είναι άξιος να κουβαλά όχι μόνο τα σύνεργα της μεταλλουργικής τέχνης, αλλά και μυστικά.

Καθώς ο ήλιος πυρώνει όπως το μέταλλο στον ορίζοντα, ο Ήφαιστος σηκώνει το βλέμμα και βλέπει τα αμπέλια να πρασινίζουν τον λόφο. Η άμπελος βρίσκει στην Λήμνο έδαφος πρόσφορο και εύφορο. Ο θεός του πυρός και της μεταλλουργίας σκέφτεται να προσκαλέσει τον θεό της χαράς, του οίνου και της έκστασης στη Λήμνο, να μυήσει τους γιους του, τους Κάβειρους, και τους κατοίκους του νησιού στην αμπελουργική τέχνη.

📌 Ήφαιστος:

Διόνυσε! Έλα στη Λήμνο, γη ηφαιστειακή και φιλοξενούσα! Εδώ, η λάβα μου δίνει καρπούς, και οι γκρίζες πλαγιές γεννούν σταφύλια. Αν ο κόσμος είναι κάμινος, εγώ σου στρώνω τον πιο μεθυστικό φούρνο.

Λίγο αργότερα, με τραγούδι και τσαλαπατήματα, φτάνει ο Διόνυσος – θεός του οίνου, των οργίων και της αστείρευτης έμπνευσης. Ντυμένος με κισσούς και αμπελόφυλλα, φέρνει μαζί του έναν ασκό και δυο σατύρους σε εκστατικό και οργιαστικό χορό.

📌 Διόνυσος:

Ήφαιστε, κουτσαίνεις ακόμα· αλλά πώς να μη σε αγαπήσω, αφού μέχρι και γάιδαρο εξημέρωσες για να σε πάει εκεί που ούτε θεός δεν τολμά; Τι έχουμε εδώ; Λιβάδι με αμπέλια, γαϊδούρι μεταφορέα και θεό μεταλλουργό που μετατρέπεται σε γεωργό!

📌 Ήφαιστος (χαμογελώντας και κτυπώντας ελαφρά τη σφύρα στο γόνατο):

Ούτε γεωργός, ούτε αμπελουργός· τεχνίτης πάντα. Όπως μαλάσσω τον σίδηρο, έτσι και το χώμα μου μεταστρέφεται – από στείρο γίνεται έφορο. Κι εσύ, φίλε των παθών, μπορείς να βγάλεις χυμό εκεί που άλλοι βλέπουν μονάχα πέτρα.

📌 Διόνυσος:

Το λες και με καλείς λοιπόν: να κάνω τον γάιδαρό μου ιερό, να γεμίσω τα πανέρια του με σταφύλια και να ξεκινήσω πομπές στους ηφαιστειακούς δρόμους;

Ο γάιδαρος, ήρεμος αλλά πανέτοιμος, γυρνά το κεφάλι του και ρουθουνίζει. Ο Διόνυσος σκύβει και τον χαϊδεύει γελώντας.

📌 Διόνυσος:

Εσύ, φίλε μου, από σήμερα είσαι το σύμβολό μου. Γιατί αντέχεις, μεταφέρεις, και μες στην απλότητά σου κρύβεις την αγριότητα και τη σοφία της φύσης. Στις βακχικές μου τελετές, θα σε συνοδεύουν τύμπανα και θυμιάματα!

📌 Ήφαιστος:

Ναι! Και κάτι ακόμη. Οι γιοί μου, οι Κάβειροι, παρακολουθούν. Μικροί θεοί του πυρός, με μυαλά κοφτερά σαν λεπίδες. Θέλω να δουν πώς ο χυμός γίνεται οίνος· πώς η τέχνη σου είναι αδελφή της δικής μου.

Γυρνά προς το σπήλαιο και καλεί με φωνή που πάλλεται σαν χάλκινο τύμπανο:

📌 Ήφαιστος:

Κάβειροι! Τέκνα μου, πλησιάστε! Σήμερα δε σφυρηλατούμε μέταλλα, αλλά ψυχές!

Μέσα από τον καπνό αναδύονται τρεις μορφές με μαύρα μάτια και λαμπερά μέτωπα. Φορούν ποδιές από ηφαιστειακό ύφασμα και κρατούν σκαλισμένα κύπελλα.

📌 Πυροφόρος - Πρώτος Κάβειρος:

Τι είναι τούτος ο χυμός που μυρίζει σαν λάβα, αλλά δεν καίει;

📌 Λαβαφέρων - Δεύτερος Κάβειρος:

Μήπως πρόκειται για κάποιον χρυσό που ρέει και μεθά;

📌 Θέρμος- Τρίτος Κάβειρος:

Ή για μετάλλευμα της ψυχής που γίνεται φλόγα χωρίς να φλογίζει;

📌 Διόνυσος:

Ακριβώς. Ο οίνος είναι φωτιά που πίνεται. Όπως το μέταλλο λιώνει και γίνεται όπλο ή στολίδι, έτσι και ο οίνος μεταμορφώνει τον νου: τον ανοίγει, τον χαλαρώνει, τον γλυκαίνει. Και σε όποιον έχει νου που ωρά, αποκαλύπτει αλήθειες.

📌 Πυροφόρος, Κάβειρος:

Άρα, πατέρα, ο οίνος είναι ο χρυσός του σταφυλιού.

📌 Λαβαφέρων ,Κάβειρος:

Και η ζύμωση, η κάμινος της φύσης.

📌 Θέρμος- Κάβειρος:

Κι εμείς; Θα φτιάξουμε κύλικες όχι μόνο από μέταλλο, αλλά από σοφία. Γιατί κάθε κρασί, όταν το πίνεις με Νου, είναι μυστήριο.

Έτσι, στη Λήμνο, τη νήσο της φωτιάς και της μετάλλαξης, γεννήθηκε ένας μύθος.

Ο Ήφαιστος κάλεσε τον Διόνυσο· ο Διόνυσος έφερε τον οίνο· και οι Κάβειροι, τέκνα της μεταστοιχείωσης, έμαθαν πως:

> το σταφύλι γίνεται οίνος όπως το μέταλλο γίνεται χρυσός· η ύλη μεταμορφώνεται όπως και ο άνθρωπος, όταν του δοθεί πνοή και πνεύμα· και πως, στην καρδιά της κάμινού, ο νους που ωρά βλέπει τον θεό.

Από τότε, λένε, όποιος πίνει κρασί από κύλικα σκαλισμένη απ’ τους Κάβειρους, μπορεί – έστω για λίγο – να αισθανθεί την ύλη να γίνεται φλόγα, και τη φλόγα να γίνεται φως. Και αν κάπου δει έναν γάιδαρο να στέκει ήσυχος με πανέρια σταφύλια στην πλάτη, ας του υποκλιθεί – γιατί ίσως μεταφέρει κάτι ιερό.

Το μυητικό ταξίδι του Φιλοκτήτη και των Αχαιών προς την Τροία.

 

Τα καλοκαίρια τα περνούσαμε στη Λήμνο μαζί με τον παππού και τη γιαγιά. Η παιδική ανεμελιά, τα παιχνίδια, η θάλασσα με τα αρώματά της, τα καρπούζια — εκείνα τα μικρά κόκκινα καρπούζια που ο παππούς πετούσε πάνω στην ξερολιθιά για να ανοίξουν στα δύο. Η πέτρα κοκκίνιζε κι αναδυόταν ένα θεσπέσιο άρωμα, τέτοιο που πια υπάρχει μόνο στη μνήμη. 

Ο παππούς μας έβαζε πάνω σε μεγάλες κοφίνες στο γαϊδουράκι και μας πήγαινε βόλτες. Κι εμείς, πιτσιρίκια τότε, νιώθαμε κυρίαρχοι του κόσμου. Ήταν ένας άλλος κόσμος, πιο απλός, πιο ευτυχισμένος με τα ουσιώδη και τα αληθινά σημαντικά.

Τα βράδια, κάτω από το μεγάλο δέντρο στην αυλή, ο παππούς μάς έλεγε ιστορίες για τη Λήμνο: για τις Αμαζόνες, για το πώς οι Λημνιές γυναίκες σκότωσαν όλους τους άνδρες από το νησί, και για τον Φιλοκτήτη, τον μεγάλο τοξοβόλο των Αχαιών, που έζησε στα Καβείρια. 

Είχε παρακολουθήσει μόλις  λίγες τάξεις στο δημοτικό, αλλά είχε βαθιά μνήμη και αγάπη για τον τόπο του. Ένα καλοκαίρι μού χάρισε ένα βιβλίο που περιέγραφε τη ζωή του Φιλοκτήτη στη σπηλιά κάτω από τα Καβείρια, εκεί όπου οι αρχαίοι τελούσαν τα ιερά μυστήρια προς τιμήν των Καβείρων, των παιδιών του Ηφαίστου. 

Ο Ήφαιστος ήταν ο μόνος από τους Ολύμπιους θεούς που δεν κατοικούσε στον Όλυμπο, αλλά ανάμεσα σε ανθρώπους, εδώ στην Ανεμόεσσα Λήμνο.

Τα χρόνια πέρασαν, ο παππούς έφυγε, αλλά οι μνήμες έμειναν. Οι ιστορίες του για τον Φιλοκτήτη και τους Καβείρους ζωντάνευαν σε κάθε καλοκαιρινή επιστροφή στο νησί του Ηφαίστου. Θυμάμαι ένα καλοκαίρι — πρέπει να ήταν το 1994 — που επισκέφθηκα ξανά τη Λήμνο. Μεγαλύτερος πια, άρχισα να ψάχνω τα μυστικά του νησιού και να προσπαθώ να δώσω νόημα στις αρχαίες ιστορίες. 

Το νησί έχει μεγάλη ιστορία και πολλά μπορείς να ανακαλύψεις, αρκεί να αφεθείς στην ενέργειά του. Κάθε βράχος, κάθε ξερολιθιά, κάθε σπηλιά και παραλία ψιθυρίζουν ιστορίες ανθρώπων και θεών που σημάδεψαν γενιές.

Με βιβλία παραμάσχαλα, έναν φίλο και μια εντούρο μηχανή (το γαϊδουράκι του παππού μας είχε αφήσει χρόνους από καιρό), ξεκίνησα να αναζητώ την ιστορία πίσω από τον μύθο, προσπαθώντας να δώσω νόημα στις μνήμες. Ήταν η εποχή που συνέχιζαν τις ανασκαφές στα Καβείρια και την Ηφαίστεια. Παντού γαϊδουράγκαθα, σκόρπιες πέτρες και μυστικά καλά κρυμμένα στη γη.

Κάτω από ένα πρόχειρο στέγαστρο των εργατών της ανασκαφής, είδα μια μοναχική μορφή να γράφει σε ένα τετράδιο. Ήταν ο Γιώργος – 29 ετών τότε, ήδη καθηγητής αρχαιολογίας στην Αμερική. Ο πατέρας του Έλληνας, η μητέρα από τη Βραζιλία. 

Το πανεπιστήμιο που εργαζόταν τον είχε στείλει στην Ελλάδα για έρευνες και είχε περάσει για λίγες ημέρες από τη Λήμνο. Μια τυχαία συνάντηση εξελίχθηκε σε αποκάλυψη ενός κόσμου που έδωσε νέα διάσταση στις ιστορίες του παππού και στο νησί ολόκληρο. Από όλα όσα έμαθα, θα περιοριστώ εδώ σε ό,τι αφορά τον Φιλοκτήτη.

Σύμφωνα με τον Γιώργο, η Λήμνος είχε σπουδαία στρατηγική σημασία, καθώς βρισκόταν στον δρόμο προς την Μικρά Ασία και τη Μαύρη Θάλασσα, όπου γινόταν εξόρυξη και επεξεργασία χρυσού και μεταλλευμάτων. Γι’ αυτό πέρασαν από εκεί οι Αργοναύτες, και γι’ αυτό ο μύθος της Έλλης και του Ιάσωνα προς την Κολχίδα. 

Ο πόλεμος της Τροίας, όπως μας τον περιγράφει ο Όμηρος, δεν έγινε για την «ωραία Ελένη» — ή μάλλον έγινε, αλλά η «ωραία Ελένη» συμβόλιζε μεταφορικά την κυριαρχία για τον χρυσό και τα μέταλλα. Άλλωστε και το όνομα Ελένη παραπέμπει στη λαμπερή, την απαστράπτουσα, σχετιζόμενη τόσο με το φως του ήλιου όσο και με το φως της σελήνης.

Αυτή η ερμηνεία του Γιώργου φώτισε για μένα την ιστορική διάσταση του Ομήρου. Υπάρχει όμως και η αλληγορική: εκείνη που μόνο μυημένοι ή «εκπαιδευμένοι» μπορούν να διακρίνουν, πίσω από τα σύμβολα και τις εικόνες. Ο τυφλός Όμηρος — ο μη ών — δεν ήταν κυριολεκτικά τυφλός, αλλά αλληγορικά: έβλεπε με την ψυχή, όχι με τα μάτια.

Η ιστορία του Φιλοκτήτη, λοιπόν, είναι μια προσκυνηματική πορεία προς την αυτογνωσία. Οι Αχαιοί, με τον καλύτερο τοξοβόλο τους, ξεκινούν για την Τροία. Η κατάκτηση όμως δεν αφορά τον υλικό χρυσό, αλλά τον πνευματικό: την εξερεύνηση του εαυτού και την κατάκτηση του θεϊκού σπινθήρα εντός μας. 

Ο χρυσός, από όλους τους πολιτισμούς, χρησιμοποιήθηκε ως θεϊκό σύμβολο — τόσο για τη σπανιότητά του όσο και για τη λάμψη του. Η αλχημική μεταστοιχείωση, μου είπε ο Γιώργος, δεν αφορά στην πραγματικότητα τη μετατροπή των ευτελών μετάλλων σε χρυσό, αλλά την αναγέννηση της ψυχής. Ο Φιλοκτήτης δεν συμμετέχει απλώς στην κατάκτηση μιας χώρας, αλλά κάνει ένα μυητικό, εσωτερικό ταξίδι για να κατακτήσει το μεγαλύτερο έπαθλο όλων: τον ίδιο του τον εαυτό.

Ο Φιλοκτήτης έχει μαζί του τα βέλη του Ηρακλή — σύμβολα ηλιακά. Όπως το ημερήσιο τόξο του ήλιου φωτίζει τη γη, έτσι και τα βέλη αυτά φέρουν τη φλόγα του πνεύματος. Σε ένα νησί, λίγο πριν φτάσουν στη Λήμνο, ένα φίδι δαγκώνει τον Φιλοκτήτη. Οι σύντροφοί του τον εγκαταλείπουν στη Λήμνο, σε μια σπηλιά κάτω από το ιερό των Καβείρων, ώστε να γιατρευτεί με τη λημνία γη. 

Το φίδι — χθόνιο σύμβολο της γνώσης και της ίασης — κοιμάται με τα μάτια ανοιχτά: σημάδι διαρκούς νήψης και πνευματικής εγρήγορσης.

Το τραύμα του Φιλοκτήτη σηματοδοτεί την απαρχή της μύησης. Εννέα χρόνια έμεινε εκεί. Ο αριθμός εννέα αναλογεί στους εννέα μήνες της κύησης - αναγέννηση 🐦‍🔥 !

Οι αρχαίοι δεν μετρούσαν απλώς χρόνο· τον αντιλαμβάνονταν σε σχέση με την κυκλική ροή του χρόνου και των εποχών. Οι μέρες  στην σπηλιά δεν περνούσαν, βάθαιναν. Το δηλητήριο έγινε φάρμακο. Το σκοτάδι της σπηλιάς, δάσκαλος. Η λημνία γη δεν ίασε μόνο την ύλη, αλλά και το πνεύμα.

Η σπηλιά — τόπος τελετών — είναι μήτρα ζωής, τόσο φυσικής όσο και πνευματικής. Όπως ο άνθρωπος γεννιέται από το σκοτάδι της μήτρας, έτσι και η γνώση γεννιέται στο σκοτάδι της ενδοσκόπησης. 

Ο άνθρωπος καλείται να αφυπνίσει τις θείες δυνάμεις μέσα του. Η κάθοδος στη σπηλιά αντιστοιχεί στην κάθοδο της ψυχής στη γη, στον συμβολικό θάνατο, ενώ η άνοδος αντιστοιχεί στην ανάβαση προς το πνευματικό φως, στην αναγέννηση. Όπως το έμβρυο κυοφορείται στο σκοτάδι της μήτρας, έτσι και η ψυχή του Φιλοκτήτη εσωτερικεύεται,  και αναπλάθεται.

Στα Καβείρια τιμούσαν τους Καβείρους και τον Ήφαιστο. Στην εσωτερική τους ερμηνεία, ο ακατέργαστος σίδηρος είναι η ψυχή του ανθρώπου, που σφυρηλατείται από το πυρ της αρετής και της γνώσης. Οι σκουριές των παθών καίγονται για να αποκαλυφθεί ο καθαρός, ανώτερος εαυτός. 

Οι Κάβειροι — θεοί του πνευματικού πυρός — ενώνουν το κοσμικό πυρ του Ηφαίστου με το πυρ της Μεγάλης Μητέρας, της μήτρας από όπου όλα ξεκινούν και όπου όλα επιστρέφουν. Το πυρ είναι σύμβολο του Θείου. Ο Ήφαιστος, με όνομα που σημαίνει «ο πύρινος», κρατά το ιερό πυρ που ανάβει μέσα σε κάθε βωμό, ναό και σπίτι στη Λήμνο.

Οι ιερείς του Ήφαιστου και των Κάβειρων τον μύησαν — όχι με λόγια, αλλά με σιωπή, με φωτιά και μέταλλο, ενδοσκόπηση κάθαρση και μετασχηματισμός. Ο ακατέργαστος σίδηρος της ψυχής του σφυρηλατήθηκε στη φλόγα της σπηλιάς. Κάθε πάθος, κάθε φόβος, κάθε αδυναμία έγινε σκουριά που έπρεπε να λιώσει. 

Οι Κάβειροι κρατούν λαβίδες· δεν σχηματοποιούν αντικείμενα αλλά ψυχικές, και νοητικές  μορφές. Δεν λειαίνουν μέταλλα, αλλά πλάθουν ανθρώπους. Η φωτιά των Καβείρων συμβόλιζε την πνευματική φλόγα, το φως του μεταμορφωμένου ανθρώπου. 

Γι’ αυτό, μου εξήγησε ο Γιώργος, η λαμπάδα ήταν ένα ακόμα σύμβολο των Καβείρων. Κατά τη διάρκεια των Καβείριων Μυστηρίων, που διαρκούσαν εννέα ημέρες όπως και τα Ελευσίνια, έσβηναν όλα τα φώτα στη Λήμνο και τη Σαμοθράκη, μέχρι να φτάσει με πλοίο από τη Δήλο το ιερό φως.

Και όταν πια ολοκληρώθηκε η εσωτερική του μύηση, όταν πέρασαν εννέα χρόνια, έφτασε ο Οδυσσέας να τον πάρει. Η προφητεία έλεγε πως μόνο με τα βέλη του Φιλοκτήτη θα έπεφτε η Τροία. Στην πραγματικότητα, μόνο μετά τη μύησή του μπορούσε να κρατήσει τα βέλη του Ηρακλή με συνείδηση. Μόνο τότε ήταν έτοιμος να πολεμήσει — και όχι πια για να κατακτήσει, αλλά για να εκπληρώσει. Η Τροία έπεσε. Μα δεν ήταν τα βέλη που την έριξαν· ήταν η συνείδηση πίσω από αυτά.

Αυτά μου είπε ο Γιώργος. Κι έκτοτε, όταν περπατώ το νησί και αγγίζω τους βράχους, μου φαίνεται πως κάποιος ψιθυρίζει. Ίσως είναι ο Ήφαιστος, ίσως οι Κάβειροι, ίσως το ίδιο το νησί. Ίσως η μύηση δεν τελειώνει ποτέ.

Υ.Γ. Το κείμενο αποτελεί μυθοπλασία σε κάποια σημεία,  σε άλλα όχι 🙏

Λήμνος η πυρόεσσα.

 

Στης Λήμνου τα κάστρα του ανέμου και της φωτιάς, όπου η γη ανασαίνει ακόμα απ’ το πρώτο της βρυχηθμό, αναδύεται η ονομασία «Πυρόεσσα»· σκιά μισοσβησμένη, αλλά δυνατή όσο η σπίθα που ξυπνάει στα σπλάχνα της γης. Κι εδώ, στη γη του Ήφαιστου, όπου το μανιασμένο κύλισμα των ρηγμάτων γέννησε ένα νησί φλεγόμενο, οι τεκτονικές ανακατατάξεις υφαίνουν τον μύθο και την ιστορία σε έναν αέναο χορό.

Στο απώτατο παρελθόν, όταν οι πλάκες του  Αιγαίου συναντήθηκαν με μανία και υποχώρησαν η μία κάτω από την άλλη, ξέσπασε η πρώτη ηφαιστειακή γέννα της Λήμνου. Λάβα και τέφρα, σαν απέραντη θάλασσα χυμένη στο στερέωμα, σχημάτισαν απόκρημνες κορφές, σπηλιές βαθιές και λιβάδια από πετρώματα περίτεχνα. 

Κι έτσι, η Λήμνος απέκτησε τα χαρακτηριστικά της Πυρόεσσας· τόπος πυρός και ιζημάτων, τόπος της αναγέννησης και του καψαλισμένου ψιθύρου του χρόνου. Εκεί, στον καρπό της γης που κάηκε και ξαναγεννήθηκε, ήρθε να κατοικήσει ο Ήφαιστος· θεός της φωτιάς, της σιδηρουργίας, και  των αυτόματων τεχνουργημάτων του Ολύμπου· Τον πέταξε ο πατέρας του από τον Όλυμπο, μα δεν νοιάστηκε εδώ στα έγκατα της Λήμνου, ο  ήχος της λάβας εσκαγε σαν μελωδία στα αυτιά του. 

Στα σπήλαια του νησιού, όπου οι μαύροι βράχοι λάμπουν στο φως του ήλιου σαν υγρό μέταλλο, ο τεχνίτης θεός έστησε τη σφυρήλατη θύμηση του.  Κάθε σπινθήρας που πετιέται απ’ το σιδερένιο του σφυρί μοιάζει ξανά να ξυπνά την ηφαίστεια μήτρα· σαν να καλεί τη γη να θυμηθεί το πάθος της.

Η λάβα, όταν ψύχθηκε, άφησε πίσω της σχήματα που μοιάζουν με ρυτίδες στο πρόσωπο των βράχων, εκεί όπου ο χρόνος μοιάζει ανίκητος, ψιθυρίζοντας στα μάτια που γνωρίζουν να δουν ιστορίες από περασμένες εκρήξεις, και μνήμες που χάνονται ανάμεσα σε στρώματα τέφρας και βράχων.

Σε κάθε στίγμα της επιφάνειας, η ιστορία της Λήμνου γράφεται με ανεξίτηλα μελάνια: ορόφωνες στρώσεις, χρώματα βαθιά, σχεδόν σαν αυτή τη σιωπηρή συμφωνία που πλημμυρίζει τις νύχτες της Πυρόεσσας.

Το νησί του θεού της φωτιάς του Ηφαίστου προσκαλεί τον ταξιδιώτη να κατέβει στην καρδιά των σπηλαίων, να ακούσει τον χτύπο της γης σαν σφυγμό προγόνων. Να χαϊδέψει τους τοίχους από ηφαιστειακή πέτρα, να νιώσει τη δόνηση που απέμεινε από εκείνη την πρώτη έκρηξη, όταν ο κόσμος άλλαξε μορφή. 

Εκεί, ανάμεσα σε σταλακτίτες μαυρισμένους και σταλαγμίτες λαμπερούς, το παρελθόν συναντά το παρόν· και το μυστήριο του βυθού εγγίζει το φως του ήλιου.

Κλείνοντας τα μάτια, μπορείς να νιώσεις τον ψίθυρο του Ήφαιστου· σαν καυτή ανάσα που σπαράζει τ’ αυτιά σου, σαν υπόσχεση για νέες γέννες φωτιάς κι ομορφιάς. Και τότε, η Πυρόεσσα δεν είναι πια μόνο ονομασία· γίνεται ψυχή, γίνεται τραγούδι, γίνεται το έκστασιο κάλεσμα μιας θεϊκής φλόγας που ούτε ο χρόνος δεν μπορεί να σβήσει.

Καβειρικόν Πυρ – Η Ιερά σφύρα του Εαυτού.

 

Είμαι ο Κάβειρος. Ο Αφανής Εργάτης του Φωτός. Εκείνος που μιλά αλληγορικά μέσα από τη φλόγα και μορφοποιεί το Άμορφο. Ο αγγελιοφόρος των Θεών και των Δαιμόνων. Είμαι ο Σιδηρουργός της  Ψυχής.

Γεννήθηκα από τη Γαία, στα έγκατά της, εκεί όπου το φως δεν είναι ήλιος αλλά σπινθήρας. Εκεί όπου τα μυστικά του κόσμου δεν γράφονται σε παπύρους και πέτρες, αλλά χαράσσονται με καλέμι πάνω στο μετάλλευμα της εμπειρίας. Πατέρας μου είναι ο Ήφαιστος, ο πρώτος που έπλασε με φωτιά και τιθάσευσε το άλογο πυρ. Από εκείνον έμαθα να μετατρέπω το βάρος σε ουσία, την ύλη σε ιδέα, το ασήμαντο σε ιερό.

Εργάζομαι στις στοές του αοράτου κόσμου, όπου η πέτρα μεταμορφώνεται σε χρυσό, όχι εξωτερικό, αλλά εσωτερικό. Σμιλεύω τα μέταλλα όπως σμιλεύεται η ψυχή στον καμίνι του βίου. Οι λαβίδες μου δεν κρατούν απλώς το πυρωμένο σίδερο. Κρατούν τα ακατέργαστα πάθη, τις άμορφες σκέψεις, τις θολές επιθυμίες. Το αμόνι μου δεν ηχεί μόνο για τα υλικά πράγματα. Είναι ο παλμός της μύησης· κάθε του χτύπος, ένα βήμα προς την ανάβαση.

Με αποκαλούν Κάβουρα, διότι βαδίζω πλάγια, μυστικά, αθέατα. Δεν με αναγνωρίζεις στην πρώτη όψη. Δεν με αγγίζεις χωρίς φωτιά. Οι διδασκαλίες μου είναι συγκαλυμμένες, όπως τα κοιτάσματα βαθιά στη γη. Ο εργάτης πρέπει να ιδρώσει για να τις φέρει στην επιφάνεια.

Όμως δεν τεχνουργώ μόνο το μέταλλο. Τεχνουργώ το Είναι. Η εργασία μου δεν τελειώνει στον σίδηρο. Συνεχίζεται στο βλέμμα σου, στον λόγο σου, στην απόφασή σου να βαδίσεις τον εσωτερικό δρόμο. Δεν πλάθω απλώς όπλα και εργαλεία. Πλάθω τον άνθρωπο ως Ιερό Έργο.

Όσοι επιλέξουν να κατέλθουν στο εσωτερικό εργαστήριο,  πρέπει πρώτα να περάσουν από τον καπνό και την σκουριά των παθών τους. Να δουν κατάματα τον ίσκιο που σέρνουν μέσα τους, τα κατάλοιπα του ανέγνωστου βίου. Και τότε, μόνο τότε, το Ιερό Πυρ θα αρχίσει να τα καθαίρει, να αποκαθιστά την καθαρότητα του μετάλλου, το φως του πνεύματος.

Η Καθαρτήριος Φωτιά δεν καίει για να καταστρέψει. Καίει για να αποκαλύψει.

Το νέο Φως δεν έρχεται εξ ουρανού μόνον. Αναδύεται και από τα έγκατα. Από τη Λήμνο και τη Χαλυβουργό Μήτηρ, από τα άδυτα του Όρους και το σπήλαιο της ανάπλασης. Εκεί όπου οι Καβείριοι τελούν την Ιερή Ένωση: το φως του Απόλλωνα από τη Δήλο, καθαρό, διαυγές, νοητικό· και το φως του Ηφαίστου, βαθύ, πυρωμένο, μεταμορφωτικό· σμίγουν εντός του ανθρώπου, όπως ενώνονται το Πνεύμα με την Ύλη, το Θείο με το Θνητό, η Σκέψη με το Βίωμα.

Αυτός είναι ο Ιερός Γάμος, το μυστικό των Καβείρων· όχι θεωρία· όχι εξωτερική τελετή· αλλά πράξη σμίλευσης, εσωτερική θυσία, αναγέννηση εντός του καμινιού του Όντος.

Μην με αναζητάς στις επιγραφές. Μην με ψάχνεις σε λόγια ή δόγματα. Ο Κάβειρος μιλά μέσα σου, όταν χτυπήσεις το δικό σου αμόνι, όταν αρπάξεις τις δικές σου λαβίδες,και φωτίσεις μόνος σου το μονοπάτι εκείνο, που οδηγεί όχι από έξω προς τα μέσα, αλλά από το Κέντρο προς το Παν.

⛵ Δοκίμιο εν πλω προς Λήμνο, 26/6/25.

Τα Καβείρια Μυστήρια, η μύηση, η σπηλιά του Φιλοκτήτη και το μυητικό ταξίδι αυτογνωσίας.

 

Τα Καβείρια μυστήρια αποτελούσαν αρχαιότατες μυστηριακές τελετές οι οποίες τελούνταν κυρίως στα νησιά του Βορείου Αιγαίου, και πιο συγκεκριμένα στην Σαμοθράκη και την Λήμνο. 

Οι πληροφορίες είναι συγκεχυμένες, και σε κάθε περίπτωση δεν μπορεί να κάποιος να ανιχνεύσει ποιοι και πόσοι ήταν οι Κάβειροι. 

Για τον γράφοντα είναι εξαιρετικά πιθανό ο αριθμός των μεγάλων Θεών να διαφοροποιήθηκε συν τω χρόνω.  Σίγουρο είναι πως οι Κάβειροι, προς τιμή των οποίων γίνονταν τα εν λόγω Μυστήρια, θεωρούνταν «θεότητες» του πυρός, της μεταλλοτεχνίας, της γονιμότητας, της αμπελουργίας, προστάτες της ναυσιπλοΐας αλλά και θεραπευτικοί Θεοί. Σώζεται μάλιστα μία πολύ ενδιαφέρουσα μαρτυρία για την ιδιότητα των Καβειρίων Θεοτήτων ως προστάτες των ναυτιλομένων και όχι μόνο.

Η ιστορία έχει ως εξής. Λέγεται πως ο Διαγόρας της Μήλου, ο περιβόητος αθεϊστής, επισκεπτόμενος τη Σαμοθράκη, βρέθηκε αντιμέτωπος με το πλήθος των αναθηματικών πινακίδων στο ιερό, ευχαριστήρια τεκμήρια, στημένα από εκείνους που είχαν διασωθεί από τους κινδύνους της ναυσιπλοΐας από τους Μεγάλους Θεούς. 

Ο Διαγόρας ρωτήθηκε αν αυτό δεν ήταν μια απόδειξη της δύναμης των Θεών. Ο Διαγόρας αντέστρεψε το επιχείρημα: 

«Θα ήταν πολύ περισσότερα αυτά, αν εκείνοι που είχαν καταποντιστεί είχαν την ευκαιρία να κάνουν αφιερώσεις». 

Οι στατιστικές θα ανασκευάσουν την ευσέβεια. Η χρονολογία θα ήταν γύρω στο 430 π.χ, αν πράγματι πήρε μέρος ο Διαγόρας. Το ανέκδοτο αποδίδεται και στο Διογένη τον Κυνικό.  Ο ρόλος των ευχών στους Μεγάλους Θεούς επιβεβαιώνεται από τον Αριστοφάνη. Ένας εντυπωσιακός αριθμός αναθηματικών μνημείων δεν θα προϋπέθετε στην πραγματικότητα μυστήρια με την έννοια των ειδικών, μυστικών μυήσεων. Αναθηματική θρησκεία και μυστήρια μπορούσαν να υπάρχουν ανεξάρτητα το ένα από το άλλο· αλλά και εύκολα μπορούν να συνυπάρχουν. 

Οι Κάβειροι ήταν παιδιά του Θεού του πυρός και της μεταλλουργίας Ηφαίστου, και μίας Θεάς η οποία ταυτίζεται με την μεγάλη Θεά ή την Δήμητρα - Καβειρώ.  Και δεν θα μπορούσε να είναι διαφορετικά καθώς  η μητριαρχία προηγείται της πατριαρχίας, ενώ η καλλιέργεια της γης ως στοιχείο μόνιμης εγκατάστασης και πολιτισμού, προηγείται της μεταλλουργίας. Σε αυτό το σημείο όμως έχουμε ένα παράδοξο, που σχετίζεται με τον Θεό της φωτιάς Ήφαιστο και  χρήση της φωτιάς. 

Το ψήσιμο της τροφής  σηματοδοτεί το πρώτο και βασικό στοιχείο ανθρώπινου πολιτισμού, το οποίο διαφοροποίησε καταλυτικά τον άνθρωπο από το υπόλοιπο ζωικό βασίλειο, θέτοντας σε κίνηση την εξελικτική πορεία του ανθρώπου, και την αύξηση του εγκεφάλου του.  

Συνεπώς τα μυστήρια αυτά σηματοδοτούν την μετάδοση της αρχέγονης εκείνης γνώσης και των  βασικών εκείνων στοιχείων  που διαμόρφωσαν και καθόρισαν τα στοιχεία του πολιτισμού στην ανθρωπότητα. 

Η φωτιά προέρχεται κυρίως από τον Ουρανό, με την μορφή κεραυνού, πολλές φορές όμως σε Ηφαιστειακά περιβάλλοντα όπως σε αυτό της Λήμνου  λ.χ  προέρχονται από τα έγκατα της Γης.

Συνεπώς  είναι φυσικό να τιμώνται και οι δύο χθόνιες θεότητες στα Καβείρια μυστήρια, η  μεγάλη Πότνια Θεά ή η Δήμητρα, η οποία  παρέχει τους καρπούς και την καλλιέργεια και ο Ήφαιστος που παρέχει το πυρ και την τέχνη της μεταλλουργίας, των εργαλείων και του πολέμου. Χθόνιες  Θεότητες και οι δύο, κάποια στιγμή τελείται ιερός γάμος και τέκνα των Θεών είναι οι επίσης χθόνιοι Κάβειροι. 

Ως σύζυγος του Ηφαίστου αναφέρεται και η Καβειρώ, ενώ οι Κάβειροι αναφέρονται και ως Καρκίνοι, όρος ο οποίος παραπέμπει στις σιδηρουργικές λαβίδες (δαγκάνες).

Οι Κάβειροι παρουσιάζονται ως κακόμορφοι δαίμονες, γεγονός που δεν ξενίζει καθώς και ο πατέρας τους Ήφαιστος ήταν ο μόνος Θεός που ήταν όχι μόνο άσχημος αλλά και κουτσός, γεγονός παράδοξο για Θεό, όχι όμως για ένα μεταλλουργό. Το γεγονός πως ένας Θεός ζει σε νησί στην Λήμνο, και όχι στον Όλυμπο αλλά και κυρίως πως  ασχολείται με την Ύλη συμβολίζεται από τους αρχαίους μυθαγωγούς με την χωλότητα και την ασχήμια του. 

Ο Πρόκλος, στο «Εις τον Τίμαιο Πλάτωνος, βιβλίο Α’, 142.22 – 144.19»,  αναφέρει: 

«Ο  Ήφαιστος  είναι δημιουργός των αισθητών και όχι των ψυχικών ή των νοητικών Θεϊκών έργων. Και επεξηγεί είναι χωλός - κουτσός και από τα δύο του πόδια, επειδή είναι δημιουργός των εσχάτων - τελευταίων όντων.  Παρουσιάζεται να πέφτει από ψηλά στη γη, επειδή απλώνει τη δημιουργία  σε ολόκληρη την αισθητή ουσία – την Ύλη..[..]... Εκείνος άλλωστε που κινείται με το είδος της κινήσεως που σχετίζεται με τον νου και τη φρόνηση δεν χρειάζεται πόδια, όπως λέει ο Τίμαιος. ...[..].. Αυτό το οποίο δημιουργεί η Φύση βυθιζόμενη μέσα στα σώματα, αυτό διαπλάθει και τούτος ο θεός με τρόπο θεϊκό, κινώντας τη Φύση και χρησιμοποιώντας τη σαν όργανο για την δική του δημιουργία. Γιατί και η έμφυτη θερμότητα προέρχεται από τον Ήφαιστο και παράγεται από αυτόν για την σωματική δημιουργία». 

Ο Πορφύριος όμως στο έργο του «Περί αγαλμάτων» αναφέρει για τους υψηλότερους απόκρυφους  συμβολισμούς που έκρυψαν οι αρχαίοι μυθαγωγοί αλληγορικά στην μορφή του Ηφαίστου, και που σχετίζονται με το κοσμογονικό αρχικό πυρ: 

«Την δύναμη του πυρός την ονόμασαν Ήφαιστο και την προσομοίασαν με μορφή ανθρώπου σε άγαλμα. Φορά γαλάζιο καπέλο που συμβολίζει την περιστροφή του ουρανίου θόλου, όπου δημιουργείται το  πρωταρχικό και ξεκάθαρο πυρ (κοσμική ενέργεια). Αυτό κατέρχεται στην γη από τον ουρανό και είναι κατώτερης μορφής  ενώ απαιτείται βάση για στήριξη επάνω στην ύλη.  Γι αυτό και παριστάνεται κουτσός, σαν να χρειάζεται επί πλέον υποστήριξη».

Όργανο, του Ηφαίστου είναι το πυρ και ύλη η γη, η δια του πυρός κινούμενη και ζωογονούσα, ενώ η ίδια είναι «ἀπεψυγμένη» (παγωμένη).  Ίσως για αυτό τον λόγο Ήφαιστος είναι ερωτευμένος με την Αθηνά, επειδή μιμείται με τα αισθητά έργα τη νοητική της ιδιότητα.

Κατά μία δε ερμηνεία των συμβόλων του Θεού,  ο ακατέργαστος σίδηρος, που πιάνει με την Λαβίδα  του ο  Ήφαιστος,  για να τον μορφοποιήσει στο Εργαστήριο του,  είναι η ψυχή του ανθρώπου,  η οποία πρέπει να σφυρηλατηθεί στο πυρ της γνώσεως και της αρετής, και να πετάξει από πάνω της τις σκουριές των παθών, που την διαβρώνουν,  αναδεικνύοντας με  Ηφαίστειο «βάπτισμα πυρός»,  τον ανώτερο εαυτό της,  την ουσία της.

Στην Λήμνο τιμούσαν τον Ήφαιστο και ως θεό θεραπευτή.  Δώρο του για την φιλοξενία των Λημνίων ήταν  η περίφημη θεραπευτική  Λημνία γη.  Για αυτό τον λόγο, ο Φιλοκτήτης ο διάσημος τοξοβόλος των Ελλήνων κατά την εκστρατεία της Τροίας, αφέθηκε εδώ, ώστε να γιατρευτεί από η πληγή του  από το δάγκωμα φιδιού με την Λημνία γη.

Ο Φιλοκτήτης περιλαμβάνεται ανάμεσα στους μνηστήρες της Ελένης και μ’ αυτή την ιδιότητα εμπλέκεται στην εκστρατεία εναντίον της Τροίας με επτά καράβια. 

Όταν ο στόλος των Αχαιών έπλεε προς την Τροία , αγκυροβόλησε στο νησί Χρύση, για να προσφέρουν θυσίες. Τη θυσία ανέλαβε να προσφέρει ο Φιλοκτήτης αλλά τον δάγκωσε στο πόδι ένα φίδι, ο φύλακας του ναού, τιμωρώντας έτσι τον ασεβή που τόλμησε να πλησιάσει τον ναό· είτε κατ’ εντολή της νύμφης, επειδή ο Φιλοκτήτης δεν ανταποκρίθηκε στον έρωτα της. Η  πληγή ήταν δύσοσμη και προκαλούσε πολύ έντονους πόνους στον Φιλοκτήτη.

Οι Αχαιοί αποφάσισαν τότε να αφήσουν τον Φιλοκτήτη στην Λήμνο, τόπο λατρείας του Ήφαιστου, και των Καβείρων λόγω του ότι  θα μπορούσε να θεραπευτεί η πληγή του Φιλοκτήτη με την φαρμακευτική Λημνία Γη. Ο Φιλόστρατος στο έργο του «Ηρωικός» αναφέρει πως όντως το πόδι του  Φιλοκτήτη θεραπεύτηκε  με την Λημνία γη.

Η Τροία όμως δεν έπεφτε. Σύμφωνα  με τον μάντη Κάλχα, ο μόνος που γνώριζε την  μοίρα της Τροίας ήταν ο Τρώας Μάντης Έλενος.  Ο Οδυσσέας έστησε ενέδρα και συνέλαβε τον Έλενο, ο οποίος είχε καταφύγει στα βουνά μετά την άρνηση των Τρώων να του δώσουν για γυναίκα του την Ελένη Ο Τρώας μάντης αποκάλυψε ότι για την άλωση της Τροίας ήταν αναγκαία η παρουσία του Φιλοκτήτη με τα όπλα που είχε στην κατοχή του και που ήταν του Ηρακλή· με αυτά τα όπλα είχε καταλάβει ο ίδιος ο Ηρακλής την πόλη τους όταν ζούσε. 

Τότε οι Αχαιοί έστειλαν τον Οδυσσέα στη Λήμνο, για να βρει τον Φιλοκτήτη και να τον πείσει να επιστρέψει στην Τροία. Σύμφωνα με τον Σοφοκλή, ο Φιλοκτήτης για όσο διάστημα έμεινε στην Λήμνο, κατοικούσε σε μία Σπηλιά. Μια δίθυρη σπηλιά απ’ όπου έμπαινε το χειμώνα ο ήλιος και το καλοκαίρι ο αέρας. Αναφέρει επίσης ότι στο δάπεδο της η σπηλιά είχε βότσαλα με τα οποία άναβε ο Φιλοκτήτης φωτιά το χειμώνα για να ζεσταθεί, και ότι την βρέχει ο Νότος και ότι το βουνό στο οποίο βρίσκεται η σπηλιά ήταν  αφιερωμένο στον Ερμή και πως στα αριστερά της υπήρχε πηγαίο νερό. 

Η σπηλιά αυτή βρίσκεται στο ιερό των Καβείρων, και είναι πολύ πιθανό στην σπηλιά αυτή να  λάμβαναν χώρα τελετές μυήσεως.  Δέκα χρόνια ήταν απομονωμένος ο Φιλοκτήτης στην σπηλιά του. Τα βέλη του όμως ήταν απαραίτητα για την κατάληψη της Τροίας, τον επίτευξη του σκοπού της εκστρατείας. Θα μπορούσαμε συνεπώς να υποθέσουμε πως υπονοείται  αλληγορικά ένα εσωτερικό μακροχρόνιο ταξίδι και ενδοσκόπησης, πνευματικό ταξίδι αυτογνωσίας.

Τα βέλη είναι ένα Ηλιακό σύμβολο, το οποίο αλληγορεί  πως  κατά τον ίδιο τρόπο που το ημερήσιο τόξο της διαδρομής του Ήλιου στον ουρανό, φωτίζει και αναζωογονεί την Γη, κατά παρόμοιο τρόπο, το τόξο  συμβολίζει το πνευματικό πυρ, τις ιδέες που οδηγούν στην αυτογνωσία και την πνευματική αφύπνιση. Η σπηλιά έχει δύο εισόδους – εξόδους. Ίσως αλληγορείται κατ’ αυτόν τον τρόπο, η λογική και το παράλογο, το συνειδητό και το ασυνείδητο, η απατηλότητα των αισθήσεων και η Θεία ενόραση. 

Η σπηλιά παραπέμπει στην μήτρα της ζωής.  Όπως η ζωή του ανθρώπου αρχίζει στο σκοτάδι της μήτρας, έτσι και το ταξίδι προς τη γνώση αρχίζει μέσα από τη σκοτεινή σπηλιά. Ο άνθρωπος με την γέννηση του  κατά την διάρκεια του βίου του (εκ της βίας), καλείται να ενεργοποιήσει τις Θεϊκές δυνάμεις τις οποίες  φέρει μέσα του. 

Ο Πλάτων χρησιμοποιεί  αυτή την πεποίθηση για να μας υποδείξει αλληγορικά πως όπως ο άνθρωπος γεννιέται περνώντας από το σώμα της μητέρας στον εξωτερικό κόσμο, έτσι και ο δεσμώτης ξαναγεννιέται περνώντας από το σπήλαιο στο πνευματικό φως. 

Η σπηλιά-μήτρα αναπολεί τη γέννηση μας από τη μητέρα και υπονοεί ότι η πνευματική μετάβαση προς τη γνώση και την αλήθεια απαιτεί την εγκατάλειψη της άγνοιας,  και πως ο άνθρωπος καλείται να θεραπεύσει ότι τον κρατάει δέσμιο στα ζωικά ένστικτα και πάθη. 

Από πληροφορίες που έχουν διασωθεί φαίνεται πως κατά την διάρκεια τέλεσης των Καβειρίων μυστηρίων τα οποία διαρκούσαν εννέα ημέρες (όπως και τα Ελευσίνια) έσβηναν όλα τα Φώτα στο νησί της Σαμοθράκης και της Λήμνου, επί εννέα ημέρες, μέχρι να έρθει με πλοίο από την Δήλο το άγιο φως, ίσως εις ανάμνηση της χρήσης της φωτιάς όπως περιγράφεται παραπάνω.

Για αυτόν τον λόγο και η λαμπάδα ήταν το σύμβολο των Καβείρων.  Είναι επίσης σίγουρο πως  η φωτιά ήταν ένα από τα στοιχεία της κάθαρσης και του εξαγνισμού των υποψηφίων προς μύηση. Της μυήσεως προηγούνταν εξομολόγηση από τον εξομολογητή «ιερέα» ο οποίος ονομαζόταν  Κόης ή Κοίης.  

Στα Λακωνικά Αποφθέγματα του Πλουτάρχου αναφέρεται πως  ένας  Σπαρτιάτης (πιθανώς κάποιος με το όνομα Λύσανδρς) ο οποίος  είχε πάει να μυηθεί στα Καβείρια μυστήρια ρωτήθηκε κατά την διαδικασία της εξομολόγησης από τον Ιερέα  «ποια ήταν η πιο άνομη πράξη που είχε διαπράξει στη ζωή του». 

Ο Σπαρτιάτης απάντησε Λακωνικά ότι ξέρουν οι θεοί και ο ιερέας δεν είναι ανάγκη να γνωρίζει. Αυτό είναι ένα από τα λίγα κείμενα, όπου αναφέρεται ένας ιερέας (ιερεύς) του Σαμοθρακικού ιερού. Μοιάζει να κάνει νύξη για μια εντελώς παράξενη, πράγματι μοναδική πρακτική στη Σαμοθρακική λατρεία, που έχει προκαλέσει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και έχει θεωρηθεί ως ο πρωιμότερος τύπος μιας «ομολογίας αμαρτιών» στον αρχαίο Ελληνικό κόσμο.

Στο ιερατείο των Καβείριων υπήρχαν επίσης οι Ανακτοτελεστές, οι δικαστές «ιερείς», που αποφάσιζαν ποιοι και ποιες θα μυηθούν, η «ιέρεια» Λουτροφόρος που μεριμνούσε για την ψυχική κάθαρση των υποψήφιων. Το νερό, το στοιχείο εκείνο που στην συνείδησή μας λειτουργεί σαν εσωτερικό καθαρτήριο σώματος και ψυχής. 

Όταν άρχιζε η μύηση, ο υποψήφιος περνούσε μέσα στο σκοτάδι της νύκτας δάση και ποταμούς για να φθάσει στο «ιερό» κρατώντας στεφάνι από κλαδιά ελιάς, και έχοντας γύρω από τα μέση του πορφυρή ταινία.

Έχει έρθει η Ιερή Φλόγα, από τη Δήλο. Έχει καταφθάσει ο Θείος σπινθήρας   του Πνεύματος από το νησί του Απόλλωνα,ο Ιεροφάντης καθοδηγεί τον μύστη  ώστε να καθαρθεί και να περάσει όλες τις δοκιμασίες, επικαλούμενος τις δυνάμεις των Καβείρων.

Σε κάποιο σημείο της μυήσεως ο νεόφυτος οδηγούνταν μέσα από σκοτεινούς διαδρόμους να καθίσει σε έναν θρόνο. Η τελετή αυτή ονομαζόταν «θρονισμός». Μπροστά στον θρόνο έκαιγε πυρά γύρω από την οποία οι ιερείς αποκάλυπταν τις σχετικές με τα μυστήρια απόκρυφες διδασκαλίες και ιερά αντικείμενα, ψάλλοντας προφανώς Ιερούς ύμνους, υπό τους ήχους μουσικής και μυστηριακών τραγουδιών. 

Η φωτιά λειτουργεί ως σύμβολο εξαγνισμού και σύμβολο μια νέας αρχής για μια καινούργια ζωή. Μυστηριακές τελετές με κυκλικό χορό αναφέρονται σε κείμενο του Δίωνα της Προύσας: 

«Εάν κανείς θα έφερνε έναν άνθρωπο, Έλληνα ή βάρβαρο, για μύηση μέσα σε ένα μυστικό σηκό, εξαιρετικής ομορφιάς και μεγέθους, όπου αυτός θα παρατηρούσε πολλές μυστικές θέες και θα άκουγε πολλούς μυστικούς ήχους, με σκοτάδι και φως να εναλλάσσονται ξαφνικά και άλλα αμέτρητα πράγματα να συμβαίνουν, και ακόμη, όπως ακριβώς συνηθίζουν να κάνουν στην καλούμενη τελετή 'θρονισμού' - όπου οι τελούντες ιερείς έχουν τους μυουμένους να κάθονται κάτω και αυτοί χορεύουν γύρω τους- εάν όλα αυτά συνέβαιναν, θα ήταν δυνατόν, ώστε αυτός ο άνθρωπος να μην δοκίμαζε τίποτα στην ψυχή του και να μην έφτανε στο σημείο να μαντεύσει ότι όλα αυτά ήταν αποτέλεσμα κάτι παραπάνω από μια σοφή πρόθεση και προετοιμασία».

Ο Νεόφυτος φορούσε στο κεφάλι στεφάνι από κλαδί ελιάς, οδηγούμενος στο άβατο όπου λάμβανε χώρα το τελικό στάδιο της μυήσεως αυτό της εποπτείας. Με το πέρας των καθαρμών, κατηχήσεων, δοκιμασιών, και της εποπτείας, περνούσαν στο μύστη μια κόκκινη ταινία στην μέση του, την οποία θα έφερε μαζί του στην υπόλοιπη ζωή του, ενδεικτική της μυήσεως του

Μία σχετική πληροφορία για την κόκκινη ζώνη μυήσεως προέρχεται από τα σχόλια στον Απολλώνιο Ρόδιο, στο πλαίσιο της Αργοναυτικής εκστρατείας

«Λένε ότι ο Οδυσσέας, όντας μύστης και χρησιμοποιώντας τον πέπλο της Λευκοθέας ως ταινία, σώθηκε από την καταιγίδα στη θάλασσα, βάζοντας το πέπλο κάτω από την κοιλιά του. Γιατί οι μύστες δένουν πορφυρές ταινίες κάτω από τις κοιλιές τους». 

Αυτό είναι μοναδικό, καθώς αποκαλύπτει μια λεπτομέρεια της ιεροτελεστίας μαζί με το σκοπό της και ένα μυθικό πλαίσιο. Η ιεροτελεστία, με έκδυση και ένδυση με ένα κομμάτι υφάσματος, φαίνεται να είναι τυπική για μύηση· συνεπάγεται ότι ο μυούμενος έχει γυμνωθεί, όπως ο Οδυσσέας έχει πετάξει τα ρούχα του, προτού φορέσει τον πέπλο της Λευκοθέας. 

Το «πορφυρό»,  δείχνει το ασυνήθιστο και πολύτιμο χαρακτήρα της ταινίας. Δυστυχώς, δεν μαθαίνουμε τίποτε που θα επέτρεπε την απόδοση της τελετής σε κάποιον ειδικό τόπο ή κτίριο μέσα στο ιερό της Σαμοθράκης.

Η ιεροτελεστία δεν μπορεί να ήταν αυστηρά μυστική, ειδάλλως δεν θα εμφανιζόταν σε ένα λόγιο κείμενο. Το κείμενο είναι σαφέστατο για το σκοπό της τελετής: διάσωση από τους κινδύνους της θάλασσας. 

Ο σχολιαστής προσθέτει μια άλλη εφαρμογή της 'πορφύρας ταινίας' στον Όμηρο, όταν ο Αγαμέμνων καλεί τους πολεμιστές του σε μια πιο γενναία άμυνα κατά του Έκτορα, «κρατώντας ένα μεγάλο πορφυρό ρούχο στο δυνατό του χέρι». Η πορφυρή αυτή ζώνη των μυημένων στα Καβείρια, χρησιμοποιήθηκε από τον Αγαμέμνονα, για να γίνει ευδιάκριτος μέσα στην ταραχή, αλλά και υπονοώντας πως και μόνο η θέα της είχε τη δύναμη να ημερεύει την οχλοβοή. 

Λέγεται επίσης πως  ο Βασιλιάς Φίλλιπος και η Ολυμπιάδα, γνωρίστηκαν όταν πήραν και οι δύο μέρος ς στα μυστήρια των Καβείρων που τελούνταν στη Σαμοθράκη. Εκεί  η Ολυμπιάδα, είδε στη διάρκεια της τελετής τον Φίλιππο και τον ερωτεύτηκε και συμφώνησε να τον παντρευτεί, αφού προσφέρει τις πρέπουσες θυσίες και προσφορές στη γαμήλια φωτιά. (Ιμέριος, Or. I, 12).  

Η Ολυμπιάδα, μάλιστα, εμφανίζεται πολλές φορές με φίδια, σαν την κυρά των φιδιών της Κνωσού ή σαν Μαινάδα: Ο Πλούταρχος (Αλέξανδρος 2.9.6), αναφέρει πως η  Ολυμπιάδα έφερε στους βακχικούς θιάσους μεγάλα φίδια εξημερωμένα, τα οποία πολλές φορές έβγαιναν από τον κισσό και από τα κρυμμένα κάνιστρα, και καθώς τυλίγονταν γύρω από τις ράβδους των γυναικών και τα στεφάνια, τρόμαζαν τους άνδρες.  Λέγεται επίσης πως λίγο πριν τη γέννηση του Αλεξάνδρου ο Φίλιππος είχε δει ένα φίδι να περιβάλλει την κοιμωμένη Ολυμπιάδα.

Οι  μυημένοι της Σαμοθράκης ισχυρίζονταν ότι είχαν  γίνει «πιο δίκαιοι και ευσεβείς». Το όμως πραγματικά συνέβαινε στις μυσταγωγικές και μυστηριακές τελετές κανείς δεν πρόκειται να μάθει, καθώς ήδη από την αρχαιότητα η αποκάλυψη των αρρήτων επέφερε την ποινή του θανάτου. Μία υποψία για το τι ενδεχομένως σηματοδοτούσε  η Εποπτική εμπειρία μας αποκαλύπτει ο Πλάτων στον Φαίδρο 245.b-c:

 «Αλλά αυτοί που έλαβαν μέρος σε εκείνη από τις τελετουργίες που είναι νόμιμο να την ονομάζουμε μακαριότατη, βλέπουν τη λαμπρή ωραιότητα και τη μακάρια όψη και την πραγματική θέασή τους, καθώς εν χορό με τους άλλους πανευτυχείς μύστες γίνονται ακόλουθοι του Δία ή κάποιου άλλου πάτρωνα θεού. Και τότε πανηγυρίζουμε ευδαιμονικά, καθώς βιώνουμε μία ολοκλήρωση μέσα μας, και αισθανόμαστε ότι είμαστε πια απρόσβλητοι από οποιαδήποτε κακό, και βλέπουμε παντού τέλειες και καθαρές και βέβαιες εικόνες καθώς αναγορευτήκαμε πια μυημένοι και επόπτες μυστηρίων, λουσμένη σε ένα λαμπρό φως και νοιώθουμε ότι είμαστε εξαγνισμένοι και απαλλαγμένοι από τα δεσμά του σώματος, από αυτό δηλαδή το μνήμα που το περιφέρουμε κολλημένο επάνω μας σαν όστρακο». 

 Ο Πρόκλος αναφέρει:

«Σύμφωνα με τον Πλάτωνα («Φαίδρος, 246.d), το «θείο γένος»,  ούτε με την αίσθηση είναι αντιληπτό αφού είναι εντελώς ξεχωριστό από όλα τα σωματικά, ούτε από την αντίληψη και την διάνοια, αφού αυτές είναι διαμοιρασμένες και έρχονται σε επαφή με το πολύμορφα πράγματα, ούτε από τη «νόηση μετά Λόγου (με λογικούς συλλογισμούς)», αφού αυτού του είδους οι γνώσεις αφορούν τα αληθινά όντα, ενώ η των θεών ύπαρξη επιβαίνει στα όντα όπως λέγει ο Πλωτίνος  («Εννεάδες, 1.1.8.9, 2.5.5.10, 6.7.5.24»),  και έχει προσδιοριστεί από την Ένωση των πάντων. Απομένει, λοιπόν, αν μπορεί να γίνει με κάποιο τρόπο το θείο γνωστό, να είναι αντιληπτό από την ύπαρξη της ψυχής και από αυτήν να αναγνωρίζεται, καθ’ όσον είναι δυνατόν. Γιατί το όμοιο αναγνωρίζει το όμοιό του. Από την αίσθηση το αισθητό, από την αντίληψη το αντιληπτό, από την διάνοια το διανοητό και από τον νου το νοητό, ώστε και από το ένα το πιο ενιαίο από όλα και από το μυστικό το μυστικό». 

Και συνεχίζει ο Πρόκλος  (Περί της κατά Πλάτωνα Θεολογίας, Βιβλίο Α,1.15.23 – 1.17.7»):  

 «Ο Πλάτων («Αλκιβιάδης, 133.b»), αναφέρει πως μόνο όταν η ψυχή στραφεί πρός τον εαυτό θα δει και όλα τα άλλα,  και τον θεό. Και συγκεντρωμένη προς την ένωσή της και το κέντρο της ζωής, και ξεπερνώντας το πλήθος και την ποικιλία των κάθε είδους δυνάμεων που βρίσκονται σε αυτήν..[..]... Και όπως ακριβώς στις πιο ιερές τελετές λένε ότι οι μύστες  στην αρχή συναντούν πολυποίκιλα και πολυειδή αυτά τα γένη των θεών που έχουν προπορευτεί, ενώ, αν εισέλθουν ατάραχοι και προστατευόμενοι από τις τελετές, την ίδια τη θεία έλλαμψιν ακραιφνώς εγκολπώνονται και ‘γυμνοί’, όπως εκείνοι  λένε, του θείου μεταλαμβάνουν, κατά τον ίδιο τρόπο και εν τη θεωρία των όλων η ψυχή η οποία κοιτάζει αυτά που βρίσκονται μετά από αυτήν, βλέπει τις σκιές και τα είδωλα των όντων, ενώ, αν στραφεί προς τον εαυτό της, ξεδιπλώνει τη δική της ουσία και τους δικούς της λογικούς προσδιορισμούς – ‘εἰς ἑαυτὴν δὲ ἐπιστρεφομένην τὴν ἑαυτῆς οὐσίαν καὶ τοὺς ἑαυτῆς λόγους ἀνελίττειν’. Και αρχικά, καθώς βλέπει μόνο τον εαυτό της, εμβαθύνει στην αυτογνωσία της και βρίσκει τον νου μέσα της και τις βαθμίδες των όντων, και προχωρώντας στο εσωτερικό της και περίπου στο άδυτο της ψυχής, εκεί «με κλειστά τα μάτια» (εξ ου και μύηση) παρατηρεί (εξ ου και εποπτεία) και «το γένος των θεών» και τις ενάδες των όντων. Γιατί όλα υπάρχουν εντός μας με τρόπο ψυχικό και για αυτό από τη φύση μας τα γνωρίζουμε όλα, αφυπνίζοντας τις δυνάμεις που βρίσκονται εντός μας και τις εικόνες των πάντων. Και αυτό είναι το άριστον της ενέργειας, με ηρεμία δηλαδή των δυνάμεων να ανατείνουμε προς το ίδιο το θείο και να χορεύουμε γύρω από εκείνο, και όλο το πλήθος τη ψυχής αεί να το ‘συγκεντρώνουμε μαζί’ προς την ένωση ταύτην, αφήνοντας όλα όσα μετά το Ένα είναι προσκολλημένα σε αυτό και συνδέονται με το άρρητο και πάντων επέκεινα των όντων». 

Τέλος ο  τελευταίος μεγάλος φιλόσοφος της αρχαίας Ελληνική διανόησης και ιδρυτής του Νεο Πλατωνισμού, αναφέρει σχετικά με την μυστική ένωση του σχετικά :

 «Μη ζητάς να ιδείς με θνητά μάτια την δύναμη των πάντων.[..]... Κλείσε τα μάτια σου και ξύπνα σε άλλο τρόπο θέασης, που τον έχει ο καθένας αλλά λίγοι τον χρησιμοποιούν..[..]..Ποτέ η ψυχή δεν θα αντικρίσει το ωραίο αν δεν γίνει πρώτα ωραία η ίδια. Γίνε λοιπόν πρώτα όλος θεϊκός και όλος ωραίος, αν θέλεις να φτάσεις στη θέαση του Θεού και του ωραίου..[..].. Καμία κλίση προς τα έξω, το σύνολο των πραγμάτων πρέπει να αγνοηθεί. Η ψυχή τότε δεν θα δει τον θεό να εμφανίζεται ξαφνικά μέσα της, διότι δεν υπάρχει τίποτα πια που να τους χωρίζει, καθώς τότε δεν υπάρχουν δύο. Ο ορών είναι ένα με το ορώμενο, δεν είναι όραμα αλλά ένωση. Και τότε η ψυχή δεν έχει πια συνείδηση πως βρίσκεται μέσα σε ένα σώμα, ούτε πως ο εαυτός της έχει κάποια ταυτότητα..[...].. Πολλάκις αφυπνισθείς από την κατάσταση στην οποία βρισκόμουν μέσα στο σώμα μου και εισελθών στον ίδιο τον εαυτό μου, αποξενώνομαι από κάθε τι άλλο. Μέσα στο εσώτερο είναι μου βλέπω μία θαυμάσια ομορφιά, που με πείθει για την υπέροχη μοίρα που με αναμένει. Η δραστηριότητα του πνεύματος μου βρίσκεται στο ύψιστο σημείο. Είναι ένα με τον Θεό, εδράζομαι σε αυτόν ευρισκόμενος υπεράνω κάθε νοητού. Έπειτα όμως, από την ανάπαυση μου σε αυτόν, αφού κατεβώ στον χώρο του λογισμού και η ψυχή μου επανεισέλθει στο σώμα, απορώ πως "πότε και νύν" ήταν δυνατόν να κατέλθω, και πως η ψυχή μπορούσε να εισέλθει στο σώμα, αφού είναι αυτή που μου αποκαλύφθηκε (κατά την έκσταση μου)..[..]....Ήταν λοιπόν μέσα και ωστόσο όχι μέσα. Δεν πρέπει να ερωτηθεί από πού ήρθε: δεν υπάρχει ένα ‘από πού’, επειδή ούτε ήρθε ούτε έφυγε, αλλά εμφανίστηκε και εξαφανίστηκε. Για αυτό δεν είναι ανάγκη να το εξαναγκάσει, αλλά πρέπει να περιμένει σιωπηλός έως ότου εμφανιστεί και να προετοιμαστεί για να το δει, όπως το βλέμμα περιμένει την ανατολή του ήλιου.».

Πλωτίνου Εννεάδες,  IV .8.1.1-11, VI 9.10.20, vi, ix, 11,38, vi 7,34,12, VI 9.11.5, I.6. 8. 17-27. 

Το Ιερό των Μεγάλων Θεών της Σαμοθράκης, όπου βρέθηκε το 1863 το περίφημο άγαλμα της Νίκης  απέχει περίπου 400 μ. από τη σημερινή βορειοδυτική ακτή του νησιού και έχει έκταση περίπου 50 στρεμμάτων. Τα σημαντικότερα και αρχαιότερα κτίρια συνωστίζονται στη ομαλή πλαγιά ανάμεσα σε δυο ρέματα: το Κτίριο του Τελετουργικού Χορού (γύρω στο 340 π.Χ.), η Αυλή του Βωμού  (340-330 π.Χ. περίπου), το Ανάθημα των Φιλίππου Γ΄ και Αλεξάνδρου Δ΄ (323-317 π.Χ.), η Θόλος της Αρσινόης Β΄ (288-270 π.Χ.). Στο δυτικό τμήμα του χώρου βρίσκονται η Στοά (πρώτο μισό του 3ου αι. π.Χ.), το Νεώριον (δεύτερο τέταρτο του 3ου αι. π.Χ.), το Ανάθημα της Μιλησίας  (δεύτερο μισό του 3ου αι. π.Χ.), και στην ανατολική άκρη το Πρόπυλο του Πτολεμαίου Β΄ (285-281 π.Χ.).

Οι πρωιμότερες ενδείξεις θρησκευτικής δραστηριότητας χρονολογούνται στον 7ο αιώνα π.Χ., αλλά η κατασκευή μνημειακών κτιρίων άρχισε μόλις στον 4ο αιώνα π.Χ. και συνδέεται με τη γενναιοδωρία και τα πολιτικά ενδιαφέροντα του Μακεδονικού βασιλικού οίκου, ήδη από τη Βασιλεία του Φιλίππου Β΄. Το ιερό που γνώρισε τη μεγαλύτερή του δόξα στους 3ο και 2ο αιώνες π.Χ. εγκαταλείπεται προς το τέλος του 4ου αιώνα μ.Χ.

Στην Λήμνο, το ιερό Καβείρων υπαγόταν διοικητικά στην Ηφαιστία που ήταν το κέντρο της λατρείας του Ηφαίστου και η κυριότερη πόλη του νησιού. Στο νότιο πλάτωμα υπήρχε το Αρχαϊκό τελεστήριο, το οποίο ήταν ένα κτίριο ακανόνιστης ορθογώνιας κάτοψης με θρανία από διπλή σειρά πλίνθων που είχαν τελετουργική χρήση και μια ορθογώνια θεμελίωση με κυκλική προεξοχή που ήταν ένα είδος βωμού ή «Βήματος» που οικοδομήθηκε πιθανότατα στις αρχές του 7ου π.Χ αι. και καταστράφηκε, ίσως από σεισμό, στο β΄ μισό του ίδιου αιώνα.

Το Ελληνιστικό τελεστήριο βρίσκεται στο βόρειο πλάτωμα. Πρόκειται για ένα πρόστυλο κτίριο με δώδεκα δωρικούς κίονες. Αποτελείται από ένα μεγάλο κεντρικό χώρο χωρισμένο κάθετα σε τρία τμήματα από δύο σειρές ιωνικών κιόνων με άνοιγμα στο Βορρά. Ένας κάθετος στο κτίριο διάδρομος χώριζε το τελεστήριο από μια σειρά δωματίων, τα άδυτα, που το έκλειναν από το Βορρά. Από τα ευρήματα επιβεβαιώθηκε η χρονολόγηση του μεγάλου τελεστηρίου γύρω στο 2ο π.Χ. αι. Λεηλατήθηκε και κάηκε κατά τους ρωμαϊκούς αυτοκρατορικούς χρόνους ανάμεσα στο 2ο και 3ο μ.Χ. αιώνα.

Το ύστερο Ρωμαϊκό τελεστήριο (η λεγόμενη «βασιλική») βρίσκεται στο νότιο πλάτωμα και είναι θεμελιωμένο πάνω στο Αρχαϊκό κτίριο. Η είσοδος του Ιερού βρισκόταν στη νότια πλευρά και είχε πρόναο με επτά κίονες. Η κεντρική αίθουσα, μήκους 17μ., ήταν χωρισμένη σε τρία μέρη από δύο σειρές πέντε κιόνων. Τα δύο πλευρικά τμήματα είχαν μεγαλύτερο μήκος από το κεντρικό, με θρανία τουλάχιστον κατά μήκος του νότιου τοίχου. Ένας διάδρομος χώριζε την κεντρική αίθουσα από τα άδυτα που βρισκόταν στο βάθος.

Λημνία Γη, ένα μοναδικό φαρμακευτικό παρασκεύασμα της Ελληνικής γης

Παρασκευή «Λημνίας Γης»

Ένα μοναδικό φαρμακευτικό παρασκεύασμα της Ελληνικής γης που παραμένει άγνωστο στους περισσοτέρους σήμερα, αποτελούσε για αιώνες η Λημνία γη. Η «Λημνία Γη» ή «Λημνία Σφραγίς», ο παχύρρευστος κοκκινωπός πηλός που είχε διάφορες και μοναδικές θεραπευτικές ιδιότητες (η χρήση της γινόταν είτε με επάλειψη σε πληγές, είτε με κατάποση), εξορυσσόταν αδιάλειπτα για αιώνες από την αρχαιότητα έως τις αρχές του 19ου αιώνα στην Λήμνο.

Η ιστορία της θεραπευτικής «Λημνίας Γης» χάνεται στα βάθη του χρόνου. Σύμφωνα με την αρχαία Ελληνική μυθολογία, η Λήμνος είναι το νησί του Θεού της φωτιάς Ηφαίστου, λόγω του ότι εκεί έπεσε, όταν τον έριξε από τον Όλυμπο ο Δίας.

Ο Ήφαιστος στριφογύριζε στον αιθέρα για μέρες, έως ότου κατέληξε στον λόφο Μόσυχλο. Λόγω της πτώσης του έσπασε το πόδι του, για αυτό και - αν και Θεός- , κούτσαινε. Η πτώση του έγινε μέσα σε κεραυνούς και αστραπές που προκάλεσαν φωτιά, για αυτό σύμφωνα με το Γαληνό, (ο σπουδαιότερος ιατρός της Αρχαιότητας μετά τον Ιπποκράτη 2ος αιώνας μ.χ) τίποτα δε φυτρώνει εκεί.

Ο Ήφαιστος θεράπευσε τα τραυματισμένα μέλη του από την πτώση, με το θεραπευτικό χώμα της «Λημνίας Γης», για αυτό και αυτό το θεραπευτικό χώμα, δόθηκε ως δώρο στους ανθρώπους του νησιού από τον Θεό της φωτιάς.

Άλλος ένας διάσημος ήρωας θεραπεύτηκε από την Λημνία Γη στην αρχαιότητα. Αυτός ήταν σύμφωνα με τον τραγικό ποιητή Σοφοκλή ο φημισμένος τοξοβόλος και βασιλιάς της Μελιβοίας Φιλοκτήτης. Σύμφωνα με την περιγραφή οι Αχαιοί πηγαίνοντας στην Τροία πέρασαν από τη νησίδα Χρυσή, όπου λατρευόταν η ομώνυμη Θεά «Χρυσή».

Εκεί ο Φιλοκτήτης δαγκώθηκε από ένα φίδι της Θεάς, με αποτέλεσμα η πληγή του να εξελιχθεί σε γάγγραινα και να αποπνέει μία φοβερή δυσοσμία. Γι’ αυτό το λόγο οι σύντροφοί τον εγκατέλειψαν στη Λήμνο. Εκεί έμεινε σε μια σπηλιά στην περιοχή της Ηφαιστείας, γνωστή έως σήμερα ως σπηλιά του Φιλοκτήτη. . .

Η σπηλιά του Φιλοκτήτη

Σύμφωνα με τον Σοφοκλή ο Φιλοκτήτης εγκαταλείφθηκε στη Λήμνο από τους Ατρείδες για να πεθάνει. Όμως υπάρχει παράλληλα και άλλη μαρτυρία, πως αφέθηκε για να θεραπευτεί από το ιερό θαυματουργό ίαμα τη «Λημνία γη».

Ο Φιλόστρατος στο έργο του «Ηρωικός» αναφέρει πως ο Φιλοκτήτης θεραπεύτηκε από το χώμα της Λημνίας γης, για αυτό και ο Φιλοκτήτης έδωσε στη Λήμνο την ονομασία «Άκεσα», δηλαδή θεραπεύτρια, «επειδή εν Λήμνο ιάθη». Η Λημνία γη αναφέρεται στην αρχαιότητα ως υλικό με ποικίλες φαρμακευτικές ιδιότητες. 

Θεωρούσαν πως είχε άριστη αντισηπτική και αιμοστατική δράση, καταπολεμούσε τον πυρετό, θεράπευε προβλήματα του στομάχου, ήταν ισχυρό αντίδοτο σε δηλητήρια. «Δύναμιν αντιδότου θανασίμων φαρμάκων πινομένη συν οίνω και παραληφθείσα εξεμείσθαι αναγκάζει τα δηλητήρια. Αρμόζει δε προς τας των θανασίμων ιοβόλων και θαλασσίων πληγάς και δήξεις» (Διοσκουρίδης), ενώ ως αλοιφή βοηθούσε σε φλεγμονές του δέρματος. 

Οι γυναίκες το έπιναν σε περίπτωση υπερβολικής εμμηνορροής ή για να επισπεύσουν τη γέννα, επίσης χρησιμοποιήθηκε κατά της πανώλης και της ελονοσίας. Εκτός των μυθολογικών αναφορών, αναφορά στην Λημνία γη γίνεται για πρώτη φορά από τον Ηρόδοτο.

Στη συνέχεια πολλοί περιηγητές και γιατροί της αρχαιότητας τη μελέτησαν, και μαρτυρούν τη σπουδαιότητα της, και την αναφέρουν ως ευεργετικό και θεραπευτική ουσία για πληθώρα ασθενειών. Κάποιοι από αυτούς ήταν οι: Θεόφραστος (310 π.Χ.), Ηρόφιλος (331-250 π.χ.), ο Απολλώνιος ο Μεμφίτης (3ο αιώνα π.Χ.), ο Αρεταίος Καππαδόκης (2ος αιώνα π.Χ), Φιλόστρατος (3ος αιώνας μ.Χ.), ο Νίκανδρος (197-130π.Χ.), Διοσκουρίδης (40-90 μ.Χ). 

Σημαντικές θεωρούνται οι σχετικές πληροφορίες που μας παρέχει ο Διοσκουρίδης, ο οποίος θεωρείται ο θεμελιωτής της φαρμακολογίας. Το πεντάτομο έργο του μάλιστα «Περί ύλης ιατρικής», υπήρξε το σύγγραμμα με τη μεγαλύτερη επιρροή στη φαρμακολογία έως το 1600 μ.Χ. Εκεί ο Διοσκουρίδης κάνει αναφορά στην Λημνία γη, και μάλιστα αναφέρει πως την εποχή του ήταν τόσο διαδεδομένο φάρμακο, που το σφραγιζόταν πριν πωληθεί λόγω του φόβου νόθευσης ή απομίμησης.

Την ίδια περίπου εποχή αναφορές στην Λημνία Γη κάνουν οι Ρωμαίοι Μάρκος Βιτρούβιος 80-70 π.Χ, Κορνήλιος Κέλσος 25-50μΧ, Γάιος Πλίνιος Σεκούνδος 23-79 μ.χ, ο οποίος στο έργο του «Φυσική Ιστορία» την αναφέρει ως «terra Lemnia» (γη Λημνία) και «terra Sigillata» (γη σφραγισμένη).

Τις περισσότερες όμως πληροφορίες τις χρωστάμε στο σπουδαίο αρχαίο Έλληνα ιατρό Γαληνό. Ο Γαληνός γνώριζε από παιδί ακόμα για τις ιδιότητες της Λημνίας γης. Αργότερα μελέτησε όλες τις προγενέστερες αναφορές από τον Διοσκουρίδη αλλά και άλλους μελετητές και ιατρούς, και αποφάσισε να επισκεφθεί ο ίδιος την Λήμνο. 

Στον Γαληνό λοιπόν χρωστάμε πληροφορίες για την τελετή εξόρυξης της, ενώ όπως αναφέρει αγόρασε και 20.000 δισκία της Λήμνιας γης : 

«….τη Λημνία γη, που άλλοι την ονομάζουν μίλτο και άλλοι Λημνία σφραγίδα, τη σφραγίζουν με τη σφραγίδα της Άρτέμιδος. Το χώμα λοιπόν αυτό, αφού το μαζέψει η ιέρεια μετά από ορισμένες τοπικές εθιμικές τελετές, στις οποίες δεν θυσιάζονται ζώα αλλά σκορπίζεται μόνο σιτάρι και κριθάρι πάνω στο έδαφος, το φέρνει στην πόλη. 

Εκεί αφού το ρίξει στο νερό και το φτιάξει υγρό πηλό, το αφήνει να κατακαθίσει. Μετά αφαιρεί πρώτα το πολύ νερό και ύστερα παίρνει τη λιπαρή γη που βρίσκεται από κάτω, αφήνοντας μόνο τις πέτρες και την άμμο που κατακάθισαν και που είναι άχρηστα.

 Ξηραίνει το λιπαρό πηλό τόσο, όσο να γίνει σα μαλακό κερί και μετά τον πλάθει σε κομματάκια, που πάνω της βάζει τη σφραγίδα της Άρτέμιδος. Ύστερα τα στεγνώνει στη σκιά ώσπου να ξεραθούν και έτσι γίνεται το φάρμακο που είναι γνωστό σε όλους τους γιατρούς, η Λημνία γη».

Στα Χριστιανικά χρόνια η τελετή εξόρυξης συνδυάστηκε με την εορτή του Σωτήρος η οποία γινόταν πλέον στις 6 Αυγούστου, με Χριστιανικό τελετουργικό από ιερείς. Την θέση της Αρτέμιδος στην σφραγίδα των δισκίων με το σκεύασμα, έφερε πια όπως είναι φυσικό η μορφή του Χριστού, ενώ η Λήμνια γη ονομαζόταν πια «αγιόχωμα».

Οι αναφορές και στο Βυζάντιο είναι πολλές. Την θεραπευτική ιδιότητα της αναφέρουν πολλοί, ανάμεσα σε άλλους οι: Αλέξανδρος Τραλιανός (6ος μ.Χ. αιώνας) , Αέτιος Αμιδινός (6ος μ.Χ. αιώνας) , Παύλος Αιγινήτης (7ος μ. Χ αιώνας) Θεοφάνης Νόννος (9ος μ.χ Αιώνας) Κασσιανός Βάσος (10ος μ.Χ. αιώνας) Σιμεών Μάγιστρος (10ος μ.Χ. αιώνας), Αλλάτιος Λέων (6ος μ.Χ. αιώνας), ενώ αναφορές υπάρχουν επίσης σε αραβικά ιατρικά έργα. 

Το 1530 μ.Χ. ο συγγραφέας της εποχής Agricola, αναφέρει ότι η Λήμνια Γη πουλιόταν στη Βενετία πολύ ακριβά, και αφού περιγράφει τα δισκία και την χρησιμότητά τους (όπως γράφει ήταν το μοναδικό φάρμακο που χρησιμοποιούσαν οι Τούρκοι κατά της πανώλης), αναφέρει χαρακτηριστικά πως ή σπανιότητά της ήταν τέτοια ώστε πούλησε ο ίδιος 4 δισκία στη Μάλτα για 55 δουκάτα, ποσό διόλου ευκαταφρόνητο.

«terra Sigillata» Science Museum London

Σημαντικές πληροφορίες χρωστάμε στον Γάλλο περιηγητή Belon, ο οποίος ενώ βρισκόταν στην Κωνσταντινούπολη το 1553, έμαθε ότι στη Λήμνο εξάγεται ή περίφημη Λημνία γη. Την αναζήτησε σε φαρμακεία στην Κωνσταντινούπολη αλλά διαπίστωσε πως κυκλοφορούσε σε 18 διαφορετικά είδη, και κατάλαβε πώς ή ξακουστή «σφραγισμένη γη» ήταν νοθευμένη. 

Έτσι αποφάσισε όπως και ο Γαληνός στην αρχαιότητα να επισκεφθεί την Λήμνο.Ο Belon έφθασε στη Λήμνο και πήρε την άδεια να επισκεφθεί το μέρος τής εξαγωγής. Όπως αναφέρει αφήνοντας τα ερείπια της Ηφαίστειας πήρε ένα μονοπάτι και βρέθηκε σε ένα λόφο όπου υπάρχει ένα εξωκλήσι ή «Αγία Σωτήρα».

Εκεί τις 6 Αύγούστου (αντί της 6ης Μαίου που γινόταν στην αρχαιότητα προς τιμή Θεάς Αρτέμιδος ), ήταν η μοναδική μέρα τού χρόνου (για να βρίσκεται υπό την Θεϊκή προστασία και ευλογία του Ιησού Σωτήρος) όπου συγκεντρώνονται όλοι οι άρχοντες του τόπου 'Έλληνες και Τούρκοι, και φυσικά οι Έλληνες ιερείς για την διεξαγωγή της επίσημης τελετής της εξόρυξης. 

Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει, αφού γίνει ή λειτουργία από τους Έλληνες ιερείς, όλοι οι παρευρισκόμενοι ανεβαίνουν την πλαγιά του λόφου, και αρχίζουν να σκάβουν τη γη 40 με 60 εργάτες, ώσπου να φθάσουν στη φλέβα. Τότε οι καλόγεροι γεμίζουν μερικά σακούλια με τη γη (όπως έκανε στην αρχαιότητα και ή ιέρεια της Αρτέμιδος) και τα παραδίδουν στον Τούρκο επίσημο. 

Όταν οι Τούρκοι πάρουν όσο τούς χρειάζεται και κατόπιν οι εργάτες σκεπάζουν ξανά τη φλέβα με χώματα. Ο Τούρκος ο διοικητής του νησιού στέλνει το μεγαλύτερο μέρος της Λήμνιας γης στο σουλτάνο στην Κωνσταντινούπολη, και το υπόλοιπο το πουλάει στους έμπόρους, πού συνήθως ήταν Εβραίοι. (;) 

Εκείνοι πού παρευρίσκονταν στην επίσημη εξόρυξη μπορούσαν να πάρουν ένα μικρό κομμάτι για προσωπική τους χρήση, εάν όμως έβρισκαν στην κατοχή κάποιου γη χωρίς τη σφραγίδα του κυβερνήτη, τότε του επέβαλλαν βαρύτατο πρόστιμο, ενώ παράνομη εξαγωγή της από κατοίκους τιμωρούταν με ποινή αποκεφαλισμού.

Σύμφωνα με τον Belon τα κομμάτια της σφραγισμένης γης είχαν σφραγίδες όχι μεγαλύτερες από τον αντίχειρα, είχαν 4 γράμματα, και ζύγίζαν 4 δράμια. Η σύστασή της ήταν μαλακή, και όταν την δάγκωνε κάποιος το χρώμα της ήταν κόκκινο.

Σφραγίδες Λημνίας γης όπως τις καταγράφει ο Belon (1555)

Την ίδια εποχή (1556) ο Thevet, γράφει γι' αυτήν στο βιβλίο του «Cosmograρhie de Levant», πού εκδόθηκε υπό την αιγίδα του Βασιλέα της Γαλλίας πώς ή Λημνία γη, ο περίφημος θεραπευτικός πηλός πού ήταν περιζήτητος σ' όλο τον κόσμο κατά τον Μεσαίωνα χρησίμευε για την γρίπη, τα έλκη, και ήταν το μοναδικό φάρμακο για τα δαγκώματα φιδιών και ενάντια σε όλα τα δηλητήρια. 

Το 1562 ο Αυστριακός πρεσβευτής Busbequius έστειλε τον Ισπανό ιατρό Stefano Albacario στη Λήμνο για να ερευνήσει την Λημνία γη. Πράγματι ο Albacario παρευρέθηκε στην εξαγωγή της. Λίγα χρόνια αργότερα (το 1579) επισκέφθηκε το νησί ο περιηγητής Ρίπο σύμφωνα με τον οποίο ο χώρος από όπου εξορυσσόταν ή Λημνία γη ήταν μία φυλασσόμενοι πηγή η οποία ήταν περιτριγυρισμένη με τείχη.

 «Όταν την βγάλουν την 6η Αυγούστου με την σχετική τελετή, παίρνει μια αρκετά μεγάλη ποσότητα ο κυβερνήτης του νησιού, σφραγίζει το φορτίο με τη σφραγίδα του σουλτάνου και έτσι σφραγισμένο το φορτίο του το στέλνει. Ο σουλτάνος στέλνει συνήθως μερικά κομμάτια δώρο στους πρεσβευτές και τούς ξένους πρίγκιπες. 

Το κομμάτια αυτά είναι στρογγυλά, χοντρά όσο ένα δάχτυλο, μεγάλα όσο ένα διπλό δουκάτο και έχουν χρώμα κοκκινωπό. Δεν μπορεί κανείς να την προμηθευτεί παρά μόνο απ' τον ιατρό πού είναι υπεύθυνος του ιδιαιτέρου φαρμακείου του Σουλτάνου, ή από κάποιον πρεσβευτή, στους οποίους όμως δεν δωρίζεται τόσο μεγάλη ποσότητα ώστε να διαθέτουν αρκετά κομμάτια. 

Οι Έλληνες κάτοικοι τού νησιού καταφέρνουν καμιά φορά να αποκτήσουν μερικά μικρά κομμάτια δωροδοκώντας τούς φύλακες τής πηγής. Η γη αυτή εκτός από τις αιμορραγίες και τις δυσεντερίες, είναι επίσης πολύ αποτελεσματική κάτω των δηλητηρίων και της πανώλης. Αυτό αποδεικνύεται καθημερινά, εκτός αν μεταχειριστεί κανείς την νοθευμένη ή ψεύτικη «γη» που πουλάνε οι φαρμακοποιοί στην Κωνσταντινούπολη και σ' άλλα μέρη, πού πουλούν γη της Αρμενίας για Λήμνια».

Ο Thomaso Porcacchi da Castiglione στο βιβλίο του «τα πιο φημισμένα νησιά του κόσμου» πού εκδόθηκε το 1590 στη Βενετία αναφέρει σχεδόν τα ίδια με τούς προηγουμένους σχετικό με τις ιδιότητες της σφραγισμένης γης. Η Λημνία γη περιλήφθηκε στην πρώτη έκδοση της Φαρμακοποιίας του Βασιλικού Κολεγίου των ιατρών του Λονδίνου το 1618, και αναφέρεται στα περισσότερα επίσημα βιβλία της 'Ιατρικής της Ευρώπης του 17ου και 18ου αιώνα.

«terra Sigillata» Science Museum London

Τον 17ο αιώνα ο Άγγλος Dr. John Covel επισκέφτηκε την Λήμνο με τον Άγγλο πρεσβευτή στην Κωνσταντινούπολη Sir John Finch, και αναφέρει πώς η διαδικασία της εξαγωγής τής Λημνία γης παράμενε ή ίδια όπως και παλιά, δηλαδή στον ίδιο τόπο και την ίδια ημερομηνία, στις 6 Αυγούστου. «Η θέση βρίσκεται σε έναν λόφο κοντά στην Παναγιά του Κότσινου και μάλιστα κοντά στο εξωκλήσι Μεταμόρφωση. 

Εκεί στη ρίζα ενός βράχου είναι μια μικρή καθαρή πηγή από εξαιρετικό νερό, το οποίο τρέχει προς τα κάτω. Ανατολικά της πηγής, πριν την ανατολή του ήλιου αρχίζουν να σκάβουν και ανοίγουν έναν λάκκο περίπου μιάμιση γυάρδα φαρδύ και βαθιά λίγο πάνω απ' το ύψος ενός άνδρα. Από εκεί βγάζουν μαλακό χώμα, 20-30 περίπου καντάρια μαλακό σαν βούτυρο. Το χώμα αυτό το μεταφέρουν στον Άγιο Υπάτιο για την επεξεργασία του.

 Εδώ υπάρχει μια μεγάλη και φαρδιά βρύση, όπου πρώτα διαλύουν το χώμα στο νερό, το δουλεύουν με τα χέρια τους, το στραγγίζουν και πετούν το νερό κι αυτό που μένει είναι ο θεραπευτικός πηλός, το «αγιόχωμα», το οποίο στη συνέχεια το σφραγίζουν». Μάλιστα οι καλόγεροι και οι άλλοι Έλληνες προσπάθησαν να τον πείσουν ότι την ήμερα αυτή αγιάζεται. 

Οι Βενετοί και οι Τούρκοι εκμεταλλεύονται αποκλειστικά τον θεραπευτικό πηλό, στους 'Έλληνες δεν επιτρέπεται. Αυτή ή γη, γράφει ο Covel, θεωρείται φάρμακο κατά του πυρετού της ελονοσίας, όταν λαμβάνεται στην αρχή τής νόσου. Αρκεί να διαλύσει ο άρρωστος λίγο στο νερό και να το πιει 2-3 φορές και γίνεται καλά. Οι γυναίκες το παίρνουν για να έχουν καλή και γρήγορη γέννα , δίδεται και εναντίον των αιμορραγιών και των ασυνήθιστων διαρροιών. Επίσης είναι σπουδαίο αντίδοτο κατά των δηλητηρίων.»

Στις αρχές του 18ου αιώνα (1703) φθάνει στο νησί ο Dr Oapper, και περιγράφει το λόφο, τον τόπο εξαγωγής, την εκκλησία και την διαδικασία εξαγωγής της. Το 1712, o Ροmet στο βιβλίο του «ιστορία των φαρμάκων» γράφει: «Η γη με την μεγίστη εκτίμηση είναι σε μικρά κόκκινα κομματάκια, είναι ή λιγότερο αμμώδης και ή πιο σηπτική. Είναι σε πολύ χρήση στους ιατρούς, λόγω της σηπτική της ιδιότητας. Η Λημνία γη μπορεί να είναι παχιά, σαν πηλός, ξερή, μαλάκια, κίτρινη, άσπρη ή κοκκινωπή και στυπτική στη γεύση». Και συμβουλεύει «διάλεξε τη γη πού είναι μαλακή στο πιάσιμο και πού διαλύεται στο στόμα».

Αργότερα στα 1739 επισκέφθηκε τη Λήμνο ο Pococke πού στις σημειώσεις του αναφέρει ότι συνεχιζόταν ή πατροπαράδοτη τελετή εξαγωγής της ιαματικής γης. Θα πρέπει να αναφερθεί πως υπήρχαν πολλές άλλες παρασκευές αντίστοιχες της Λήμνιας γης εκείνη την εποχή και σε άλλες περιοχές, εντός και εκτός της Ελλάδος, όπως η Σάμια γη, η γη τής Χίου, της Μήλου, της Σινώπης, της Ερέτριας, τής Κιμώλου της Βηθλεέμ (Terra Bethlehem), της Σικελίας (Terra Sicula), τής 'Αρμενίας (Bole Armenian), της Πορτογαλίας (terra Ροήugallίca), της Μάλτας (terra Sigillata from Malta), πολλές παρεμφερείς στην Ίταλία4 (Sessana, Toccarese,Orlana, Florentina), γη της Ουγγαρίας και στο τέλος του 16ου αιώνα και στην Αγγλία και ακόμα στην Τουρκία (terra Sigillata Turcica), της "Αραβίας (terra Sigillata Arabica), των 'lεροσολύμων (terra Sigillata Hierosolymitana) και πιθανώς και άλλες. κ.λ.π. Η Λημνία όμως ήταν η παλιότερη, η πιο φημισμένη και η πιο ακριβή. Μάλιστα δε ένας κατάλογος από φάρμακα πού πουλήθηκαν στην Φλωρεντία το 1761 αναφέρει πως η τιμή της ήταν σε 5 λίρες την ούγια. 

Όπως φαίνεται από την κυκλοφορία όλων αυτών των απομιμήσεων της Λημνία γης και των ανταγωνιστικών φαρμάκων, επηρεάστηκε η ζήτηση της, κατά συνέπεια άρχισε να περιορίζεται και η εξαγωγή της. Η τελευταία εμφάνιση της σε επιστημονικό σύγγραμμα είναι πιθανώς αυτή πού περιέχεται σε μία εργασία σχετική με τα φάρμακα στο συμπλήρωμα της Φαρμακοποιός του Grey στα 1848, πού αναφέρεται ως «terra Lemnia, terra Sigillata, Lemnia Earth ή Sealed Earth».

Το 1890 ο Καθηγητής Dr. Tozer στο βιβλίο του «τα νησιά του Αιγαίου», αφού κάνει μία ανασκόπηση σε όσα γνωστά βρήκε ως τότε για τη Λημνία γη, αναφέρει ότι πολλοί Τούρκοι χρησιμοποιώντας τα αγγεία πού είναι κατασκευασμένα απ’ αυτή, πιστεύουν ότι εξουδετερώνεται κάθε δηλητήριο όταν μπει μέσα σε αυτά. Η περιγραφή όμως εξόρυξης όπως περιγράφεται από τον Dr. Tozer, διαφέρει από τις περιγραφές του Γαληνού και του Belon.

Αυτό ίσως οφείλεται στο ότι ίσως είχε εξαντληθεί ή φλέβα, ή δεν έσκαβαν όσο βαθιά έπρεπε, ή το πιο πιθανό να άρχισε να σβήνει σιγά - σιγά το έθιμο, εφόσον οι Τούρκοι δεν μπορούσαν να την πουλήσουν λόγω της μείωσης της ζήτησης. Έτσι περιγράφει μία τελετή η οποία έμοιαζε πια περισσότερο με παρηκμασμένο πανηγύρι. Έτσι ενώ παλαιοτέρα όπως π.χ τον 16ο αιώνα, οι αναφορές κάνουν λόγο πως κατά την διαδικασία εξόρυξης συγκεντρωνόταν έως και 3000 άνθρωποι, στα τέλη του 19ου αιώνα μαζευόταν ελάχιστοι. 

Ο Τozer αναφέρει πως όταν παραβρέθηκε στην τελετή εξόρυξης παρευρίσκονταν μόνο 12 μόνο, ενώ ή κατανάλωση του φαρμάκου περιορίζονταν στο ανατολικό μέρος του νησιού, όπου εξακολουθούσαν να το χρησιμοποιούν για τούς πυρετούς και μερικές άλλες ανωμαλίες καταπίνοντας το σαν σκόνη μέσα στο νερό. Αλλά και ή ποσότητα πού έβγαζαν ήταν πολύ μικρή σε σύγκριση με παλιότερες εποχές. 

Αναφέρει επίσης πως πίστευαν ότι αν η εξόρυξη δεν γινόταν πριν την ανατολή του ήλιου, οι θεραπευτικές της ιδιότητες χάνονταν. Όμως το έθιμο είχε πλέον τόσο παρακμάσει, πού ο επιστάτης του χωριού ζήτησε από την τουρκική κυβέρνηση να τού δώσει την άδεια να οργώσει την περιοχή με καλαμπόκι.

Γύρω στο τέλη του περασμένου αιώνα επισκέπτεται το νησί ο καθηγητής της ανωτάτης Γεωλογικής σχολής τής Γαλλίας Launay παρακινούμενος από τη παλαιά μεγάλη φήμη τής Λημνία γης. Ο Launay παίρνει δείγμα του πηλού για εξέταση και παραθέτει στο τέλος τής μελέτης του ανάλυση του χώματος, σημειώνοντας στο χάρτη πως στην περιοχή αυτή επικρατεί το πέτρωμα τραχείτης.

Άποψη του χωριού Κότσινα σήμερα.

Ο καθηγητής Thompson το 1913 παρουσίασε στο 17ο Διεθνές συνέδριο τής 'Ιατρικής στο Λονδίνο, στο τμήμα « Ιστορία τής ιατρικής», θέμα σχετικό με «ένα φημισμένο φάρμακο των αρχαίων χρόνων, τη σφραγισμένη γη της Λήμνου», δίνοντας μια χημική ανάλυση από ένα κομμάτι Λημνίας γης η οποία υποστήριζε πώς ήταν του 16ου αιώνα.

Τον Αύγουστο του 1916 έχουμε και την τελευταία γνωστή αναφορά εξόρυξης από τοπική Λημνιακή εφημερίδα η οποία αναφέρει (1): 

«Ενεργεία των κ.κ. Ευαγγέλου και Χαρ. Τσουκαλά και Βασ. Σιδερά επί τη εορτή της Μεταμορφώσεως η Κοινότης Ρεπανιδίου απεφάσισε την επανάληψιν της Αρχαιότατης Θρησκευτικής τελετής της υπό Χριστιανών και Οθωμανών ανέκαθεν τελούμενης. Προ της Ανατολής του ηλίου επί του λόφου εφ' ου εμνημονεύετο ότι εξήγετο η Λημνία γη, έσπευσαν οι κάτοικοι Ρεπανιδίου και μετά τον αγιασμόν ήρξαντο της ανασκαφής προς εύρεσιν της Λημνίας γης (αγιόχωμα). Μόλις ευρέθη αύτη έκυπτον πάντες ως εις προσκύνημα να λάβωσιν εκ του ιερού τούτου χώματος του κατ' αρχαίαν παράδοσιν χρησιμεύοντος ως φαρμάκου κατά πάντων των δηλητηριωδών εντόμων. 

Οι αγγειοπλάσται έλαβον τοιούτον αγιόχωμα προς κατασκευήν σωλήνων, κυπέλλων και ποτηρίων άτινα κατά την αρχαίαν εποχήν εθεωρούντο θαυματουργά και επέποντο και εις αυτούς έτι τους Σουλτάνους της Κωνσταντινουπόλεως οίτινες δι' ειδικών αυτοκρατορικών διαταγμάτων και δι' ιδίων απεσταλμένων μετά λιτανείαν ελάμβανον τα εκ του χώματος τούτου αγγεία, άτινα αφού εσφραγίζοντο δια της σφραγίδος του Σουλτάνου, εψήνοντο και εστέλλοντο εις Κ/πολιν. Το χώμα τούτο εξαγόμενον μόνον κατά την ημέραν της Μεταμορφώσεως χρησιμοποιείται υπό των κατοίκων ως φάρμακον κατά του παροξυσμού, πινόμενον αφού τεθή εντός ύδατος ηγιασμένου.» 

Η θέση εξόρυξης της «Λημνίας γης» εντοπίζεται σε επίπεδη έκταση κοντά στο λόφο Δεσπότης, (ο αρχαίος Μόσυχλος όπου σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία έπεσε ο Ήφαιστος μετά το διωγμό του από τον Όλυμπο) 1 χλμ.νοτιοδυτικά περίπου του χωριού Κότσινας στον κόλπο του Πουρνία και νότια του εξωκλησιού του Σωτήρος. 

Το εξωκλήσι «Χριστός Σωτήρ εν τω Παλαιολάκκω» αναφέρεται το 1320 σαν πατριαρχική εξαρχία, ενώ το 1565, το 1615 και το 1631 σαν μετόχι της Μ. Λαύρας «ο Σωτήρ εις τον Κότζινον εν ω το Αγιόχωμα». Για αυτό τον λόγο και η Λήμνια Γη σφραγιζόταν με την κεφαλή του Σωτήρος.

Όσον αφορά τις χημικές αναλύσεις που έχουν γίνει για την σύσταση της Λήμνιας γης , γνωστότερες είναι από οι εξής : Του Dr. Daubeny (γύρω στο 1890), σύμφωνα με τις αναλύσεις του οποίου περιείχε : Πυριτική Άργιλο, Αλουμίνα , Οξείδιο του σιδήρου, Νερό, Νότρον, Ασβέστιο, Μαγνήσιο. Σύμφωνα με την ανάλυση του καθηγητή Launay, (γύρω στο 1895), περιείχε: Πυριτική άργιλος, Αλουμίνα , Υπεροξείδιο. του σιδήρου, Ασβέστιο, Μαγνήσιο, Θειικό οξύ, Καμένη άσβεστος.

Τέλος σύμφωνα με την ανάλυση του Τhompson (γύρω στο 1913 με 100 δείγματα που υποστήριζε πως ήταν του 160υ αιώνα) περιείχε: Πυριτικά Άλατα , Οξείδιο του σιδήρου , Οξείδιο του Αλουμινίου , Οξείδιο του Ασβεστίου, Μαγνησία, αλκαλικό Νερό και διοξείδιο του άνθρακος.

Είναι προφανές πως και οι τρεις αναλύσεις δίνουν τα ίδια περίπου αποτελέσματα. Είναι αξιοπρόσεκτο πως το μεγαλύτερο ποσοστό στη σύνθεση της Λημνίας γης κατέχει ή άργιλος (Πυριτική, αλουμινίου), πού είναι ο φυσικός καολίνης, ουσία πού και σήμερα ακόμη χρησιμοποιείται σε δηλητηριάσεις από τροφές, δυσεντερίες, δυσπεψίες, γενικά σε διάρροιες μόνη ή σε συνδυασμό με άλλα άντιδιαρροϊκά φάρμακα. 

Οι δε ενώσεις του αργίλιου, μαγνησίου και ασβεστίου αποτελούν και σήμερα άριστα άντιόξινα και άντιδιαρροϊκά φάρμακα, γι' αυτό και πολύ υπολογίζονται στις σημερινές φαρμακοποιίες. Μάλιστα ή κεκαυμένη μαγνησία επειδή είναι αλκάλι, μπορεί να εξουδετερώνει τα ισχυρά οξέα και χορηγείται σε δηλητηριάσεις με οξέα. Ο σίδηρος και τότε όπως και τώρα είχε τις ίδιες ενδείξεις, δηλαδή βοηθούσε γενικά στην αναιμία και διδόταν στην κύηση, τη γαλουχία, σε γαστρεντερικά νοσήματα και αλλού.

Το ανθρακικό νάτριο λαμβανόμενο εφαρμόζεται επί υπερχλωρυδρίας. Όσο για το Θείο στην αναλογία πού υπήρχε, σίγουρα θα πρόσφερε τουλάχιστον αντισηπτική δράση σε εξωτερική χρήση, αφού είναι γνωστό πώς σε συνδυασμό με αλκάλια καταστρέφει ζωικά παράσιτα του δέρματος λόγω σχηματισμού θειούχων αλκαλίων. Δεν θα ήταν υπερβολή συνεπώς να υποστηριχθεί πως η Λημνία γη αποτελεί ίσως το μοναδικό γνωστό φάρμακο με αναγνωρισμένες φαρμακευτικές ιδιότητες, και τόσο μεγάλη διάρκεια ζωής ανά τους αιώνες. 

Υπό αυτό το πρίσμα θα μπορούσε να υποστηριχθεί οι φαρμακευτικές της ιδιότητες - τηρουμένων βέβαια των αναλογιών-, δεν υστερούσαν σε τίποτε συγκρινόμενο με τα σημερινά φαρμακευτικά προϊόντα. Η Λημνιακή γη αποτελεί μία μοναδική κληρονομιά, και είναι πραγματικά λυπηρό πως οι τοπικές αρχές δεν έχουν κάνει καμία προσπάθεια ανάδειξης του μοναδικού αυτού δώρου της Λήμνιας γης αν όχι για ιατρικούς, αλλά τουλάχιστον για ιστορικούς και τουριστικούς ακόμα λόγους...

Αφιερωμένο στην μνήμη του πατρός μου, Νικολάου Χλέτσου

Παραπομπή: (1) εφ. "Λήμνος", φ. 37, 14/8/1916

Βιβλιογραφία: ΣΠΥΡ. ΑΝΤ. ΠΑΞΙΜΑΔΑΣ. ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΟ ΑΘΗΝΩΝ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΑΘΗΝΑ 1982