Το Μεγάλο Έργο του φιλοσοφικού έρωτα Πηλέας και Θέτις — μύθος ως μύηση

Δεν είναι ο χρυσός το τέλος του μεγάλου αλχημικού Έργου. Είναι το πρόσχημα. Το Μεγάλο Έργο, όπως το γνώρισαν οι παλαιοί, δεν τελείται στα καμίνια της ύλης, αλλά στο άδυτο της ψυχής. Εκεί όπου ο άνθρωπος δεν μεταβάλλει μέταλλα, αλλά τον ίδιο του τον εαυτό, δεν επιδιώκει πλούτο, αλλά καθαρότητα όρασης, δεν κατασκευάζει, αλλά αποκαλύπτει.

Η Φιλοσοφική Λίθος δεν προστίθεται στον άνθρωπο. Ανασύρεται από τα βάθη του. Είναι εκείνο το άφθαρτο κέντρο, ο συγγενής προς το Θείο πυρήνας, που παραμένει σιωπηλός κάτω από τις στρώσεις του φόβου, της λήθης και της πολλαπλότητας. Το Έργο, λοιπόν, είναι ανάμνηση και επάνοδος.

Και ο δρόμος προς αυτό δεν είναι άλλος από τον φιλοσοφικό έρωτα. Όχι τον έρωτα ως επιθυμία, αλλά ως δύναμη ενοποιό, ως εκείνη την εσωτερική φλόγα που δεν καταναλώνει, αλλά μεταστοιχειώνει. Έρως που δεν αρπάζει, αλλά υπομένει, δεν κατέχει, αλλά διαπερνά.

Αυτόν τον έρωτα διδάσκει, με τρόπο μυστικό, ο μύθος του Πηλέα και της Θέτιδος. Η Θέτις, θυγατέρα του υγρού στοιχείου, δεν ανήκει στον σταθερό κόσμο των μορφών. Είναι ρευστή, απρόσιτη, μεταβαλλόμενη. Όποιος την πλησιάζει, δεν συναντά πρόσωπο, αλλά ρεύμα, όχι σχήμα, αλλά διαδοχή μορφών. Γίνεται φίδι, γίνεται λέαινα, γίνεται φλόγα, γίνεται ψύχος. Είναι η φύση πριν από την τάξη, η δύναμη πριν από τη μορφή.

Ο Πηλέας καλείται να την κρατήσει. Ο σοφός Χείρων δεν του δίδαξε τεχνική, του υπέδειξε στάση. Να μη φοβηθεί. Να μη λύσει τα χέρια του. Διότι το δοκίμιο δεν είναι της δύναμης, αλλά της αντοχής. Όποιος αγκαλιάζει το μεταβαλλόμενο χωρίς να αποστρέφεται, όποιος υπομένει την παραμόρφωση χωρίς να χάνει την όραση, αυτός αρχίζει να μυείται.

Τα θηρία που αναδύονται δεν είναι ξένα. Είναι τα προσωπεία της ίδιας της ψυχής όταν βρίσκεται σε διάσπαση. Είναι η μανία, η οδύνη, η νόσος, η αστάθεια. Ο αμύητος ταυτίζεται με αυτά ή τα απορρίπτει. Ο μύστης τα διαπερνά. Ο Πηλέας δεν αγάπησε τις μορφές. Αγάπησε το Είναι πίσω από αυτές.

Και αυτή είναι η λεπτή διάκριση. Η αγάπη που στρέφεται προς το φαινόμενο διαλύεται μαζί του. Η αγάπη που στρέφεται προς την ουσία αποκαλύπτει.

Όσο η Θέτις μεταμορφωνόταν, τόσο ο Πηλέας εδραζόταν. Δεν την κατείχε, την αναγνώριζε. Και μέσα στην επιμονή του, το πολλαπλό άρχισε να εξαντλείται. Οι μορφές, μία προς μία, έπαψαν να έχουν δύναμη. Η μεταβολή έφθασε στο όριό της.

Και τότε φάνηκε το πραγματικό πρόσωπο. Όχι ως νέα μορφή, αλλά ως παύση της μεταμορφώσεως. Όχι ως εικόνα, αλλά ως παρουσία. Αυτό είναι το σημείο της μύησης.

Όταν ο άνθρωπος παύει να ταράσσεται από τα σχήματα, τότε καθίσταται ικανός να δει το άσχημαστο. Όταν δεν εγκαταλείπει το αγκάλιασμα, τότε το μεταβαλλόμενο επιστρέφει στο αμετάβλητο.

Έτσι γεννάται ο Αχιλλεύς, όχι απλώς ως ήρωας, αλλά ως σύμβολο της ενωμένης φύσεως, του θνητού και του αθανάτου, της γης και του ύδατος, της σταθερότητας και της ροής. Ο δάσκαλος Χείρων είναι Κένταυρος, αλληγορώντας τον άνθρωπο που υπέταξε το άλογο στοιχείο.

Ο φιλοσοφικός έρως, λοιπόν, δεν είναι συναίσθημα. Είναι μέθοδος. Και εδώ ο λόγος ανέρχεται προς τον Νου, όπως διδάσκει ο Πλωτίνος. Η γνώση του υπέρτατου δεν επιτυγχάνεται με συλλογισμό, αλλά με ομοιότητα. Το όμοιο γνωρίζει το όμοιο. Και αν το Θείο υπερβαίνει τον Νου, τότε μόνο εκείνο μέσα μας που συγγενεύει προς αυτό δύναται να το συλλάβει.

Αλλά αυτό το εσωτερικό στοιχείο δεν ενεργεί μέσα στην ακαθαρσία. Απαιτείται κάθαρση. Όπως οι παλαιοί μύστες, πριν εισέλθουν στα άδυτα, αποβάλλουν τα ενδύματά τους, έτσι και η ψυχή οφείλει να αποθέσει κάθε τι επίκτητο, γνώμες, φόβους, προσκολλήσεις, ακόμη και την ίδια την εικόνα του εαυτού. Η ανάβαση δεν είναι προσθήκη, αλλά αφαίρεση.

Και όταν όλα τα ξένα αποβληθούν, τότε δεν απομένει κενό, αλλά πληρότητα. Τότε ο άνθρωπος δεν «γνωρίζει» το Θείο, μετέχει σε αυτό. Δεν το βλέπει ως αντικείμενο, το ζει ως πηγή.

Και εκεί, στο άκρο της σιωπής, ολοκληρώνεται το Μεγάλο Έργο. Η επιστροφή του πολλού στο Ένα, του διασπασμένου στο ακέραιο, του ανθρώπου στο αρχέγονο Φως του.

Πιτύκι και ρετσίνι. Δύο όψεις της ίδιας σχέσης του ανθρώπου με το πεύκο, δύο πρακτικές που γεννήθηκαν από την ανάγκη και κατέληξαν σε παράδοση.

Στο παρελθόν η φύση παρείχε τα μέσα για κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα. Ανάμεσα σε αυτά εξέχουσα θέση είχε η φροντίδα των αλιευτικών διχτυών. Το πιτύκι, γνωστό και ως πίτισμα ή πετούκι, αποτελούσε παραδοσιακή μέθοδο βαφής και συντήρησης των διχτυών. Προερχόταν από την εκχύλιση του φλοιού των πεύκων, ο οποίος είναι πλούσιος σε ταννίνες. Οι ψαράδες συνέλεγαν τη φλούδα, την έβραζαν σε μεγάλα καζάνια και δημιουργούσαν ένα πυκνό, σκούρο υγρό. Μέσα σε αυτό βύθιζαν τα δίχτυα, συνήθως βαμβακερά, ώστε οι ταννίνες να εισχωρήσουν στις ίνες.

Η διαδικασία αυτή δεν ήταν απλώς βαφή αλλά ουσιαστική πράξη συντήρησης. Προστάτευε τα δίχτυα από τη σήψη που προκαλούσαν η αλμύρα και οι μικροοργανισμοί, αύξανε την αντοχή τους στον χρόνο και τα σκούραινε, καθιστώντας τα λιγότερο ορατά στα ψάρια. Στη λαϊκή γλώσσα το «πίτισμα» ήταν σχεδόν τελετουργία, συνδεδεμένη με την αρχή της αλιευτικής περιόδου και τη συλλογική εργασία στο γιαλό. Σε ορισμένες περιοχές το ίδιο υλικό χρησιμοποιούνταν και για τη βαφή ξύλινων επιφανειών, ακόμη και ανεμόμυλων, ως φυσικό προστατευτικό.

Παράλληλα, από το ίδιο δέντρο αντλήθηκε ένα δεύτερο πολύτιμο αγαθό, η ρητίνη. Η χρήση της στον οίνο ανάγεται σε βαθιά αρχαιότητα. Με την προσθήκη ρητίνης κωνοφόρων στο υπό ζύμωση γλεύκος επιτυγχανόταν αφενός αρωματισμός και αφετέρου συντήρηση. Έτσι γεννήθηκε η ρετσίνα, ένας οίνος με ιστορία τουλάχιστον τεσσάρων χιλιάδων ετών.

Η απαρχή της φαίνεται πως υπήρξε πρακτική. Οι αρχαίοι σφράγιζαν τους αμφορείς με ρητίνη πεύκου ώστε να προστατεύεται το περιεχόμενο από τον αέρα. Με τον χρόνο διαπιστώθηκε ότι το άρωμα της ρητίνης διαπερνούσε το κρασί και του προσέδιδε ιδιαίτερο χαρακτήρα. Σταδιακά η προσθήκη ρητίνης έγινε συνειδητή επιλογή. Ο ρητινισμένος οίνος παρουσίαζε μεγαλύτερη αντοχή στην οξείδωση και διατηρούνταν περισσότερο.

Αρχαιολογικά ευρήματα επιβεβαιώνουν αυτή την πρακτική. Στην Κρήτη έχουν εντοπιστεί αμφορείς της περιόδου 2200 έως 2700 π.Χ. με ίχνη οίνου και ρητίνης. Η σύζευξη πεύκου και αμπέλου δεν είναι τυχαία αλλά αποτυπώνει μια βαθύτερη συνάφεια του τοπίου. Το πευκοδάσος και ο γειτονικός αμπελώνας συναντώνται στο ίδιο ποτήρι, αναδεικνύοντας αρώματα όπως δενδρολίβανο, δάφνη και φρέσκια πευκοβελόνα.

Αν η γένεση του οίνου ανάγεται σε ένα τυχαίο γεγονός, η προσθήκη ρητίνης αποτελεί μία από τις πρώτες συνειδητές παρεμβάσεις του ανθρώπου στη ζύμωση, μια πρώιμη μορφή τεχνογνωσίας που συνδυάζει εμπειρία και παρατήρηση. Η ρετσίνα υπήρξε επί μακρόν ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά προϊόντα του ελληνικού χώρου και διατηρεί έως σήμερα την ιδιαιτερότητα της ως οίνος «Ονομασίας κατά Παράδοση», που παράγεται αποκλειστικά στην Ελλάδα.

Ωστόσο, στη νεότερη εποχή η πορεία της γνώρισε υποχώρηση. Συνδέθηκε σχεδόν αποκλειστικά με την ταβέρνα και τη λαϊκή κατανάλωση και συχνά υποτιμήθηκε από τα νεοαστικά πρότυπα που στράφηκαν προς δυτικά οινικά πρότυπα. Έτσι οδηγήθηκε σε ποιοτική και συμβολική απαξίωση, παρά το γεγονός ότι θα μπορούσε να λειτουργεί ως πρέσβειρα της ελληνικής γεύσης, ακριβώς λόγω της μοναδικότητάς της.

📷 Στη φωτογραφία εικονίζεται καζάνι μέσα στο οποίο ψαράδες βάφουν τα δίχτυα τους με πιτύκι, στη Ραφήνα το 1952. Πρόκειται για τεκμήριο μιας πρακτικής όπου η εργασία, η εμπειρία και η γνώση της φύσης συνυφαίνονταν αδιάσπαστα. Η εικόνα, έργο του Νικολάου Τομπάζη και μέρος του Φωτογραφικού Αρχείου του Μουσείου Μπενάκη, διασώζει όχι μόνο μια τεχνική αλλά έναν ολόκληρο τρόπο ζωής.

Φριτιλάρια, το φυτό της Περσεφόνης και τα μικρά ελευσίνια μυστήρια.

 

📜 Πρόλογος

Το κείμενο που ακολουθεί αποτελεί σύγχρονη μυθοπλασία και δεν ανταποκρίνεται σε υπαρκτό αρχαίο Ελληνικό μύθο. Αφορμή του είναι η Fritillaria graeca, η Φριτιλάρια η Ελληνική, βολβώδες φυτό της οικογένειας των Liliaceae, συγγενές με τις τουλίπες και ενδημικό της ευρύτερης Ελληνικής γης. Φθάνει συνήθως τα δεκαπέντε εκατοστά, με λεπτό ανθεκτικό βλαστό και λογχοειδή φύλλα εναλλάξ. Στην κορυφή αναπτύσσεται ένα κωδωνοειδές άνθος στραμμένο προς το έδαφος, ριγωτό με σκούρες καφέ και πράσινες γραμμές, ενώ εσωτερικά εμφανίζει ανοιχτοκίτρινη απόχρωση με κηλίδες. Η κεκλιμένη μορφή του θυμίζει θρηνωδούσα κόρη και σε χριστιανική παράδοση ονομάζεται «Δάκρυ της Παναγιάς». Το επίθετο graeca δηλώνει ότι το είδος περιγράφηκε αρχικά στον Ελληνικό χώρο.

✍️ Διευκρινήση. : Το παρόν κείμενο είναι λογοτεχνική σύνθεση με συμβολικό χαρακτήρα.

✒️ Ο Μύθος.

Η άνοιξη πλησίαζε. Παρά τα δυσάρεστα που βαραίνουν τον κόσμο, η Γη ετοίμαζε τα καλά της· χρώματα και αρώματα ξεχύνονταν από τις πέτρες. Στους φρυγανότοπους, ανάμεσα σε ασβεστολιθικά βράχια, ένα μικρό άνθος έσκυβε προς το χώμα σαν να αφουγκραζόταν το μυστικό του.

Εκείνη τη στιγμή ανέβηκε από τα βάθη η Περσεφόνη. Το φως άγγιξε το μέτωπό της και η αναπνοή της έγινε άνεμος. Δίπλα της στεκόταν η νύμφη Χλωρίδα, φέρουσα το άρωμα όλων των ανθών.

📍 Χλωρίδα: Κόρη της γης, κάθε σου επιστροφή είναι ανασασμός του κόσμου. Δες πώς τα άνθη ανοίγουν για να σε χαιρετίσουν.

📍Περσεφόνη: Τα βλέπω, Χλωρίδα. Μα εκείνο… το μικρό που γέρνει προς το έδαφος. Δεν υψώνει το βλέμμα στον ήλιο.

📍Χλωρίδα: Είναι η φριτιλάρια. Φυτρώνει σε τόπους λιτούς και πετρώδεις, σαν να αντλεί δύναμη από τη σιωπή. Το άνθος της κωδωνοειδές, στραμμένο προς τη γη, ριγωτό σαν να φέρει μνήμη παλαιά.

📍Περσεφόνη: Γέρνει όπως εγώ όταν ακούω τη φωνή του κάτω κόσμου. Δεν είναι θλίψη· είναι γνώση. Όποιος έμαθε το σκοτάδι, δεν φοβάται να το κοιτάξει.

📍Χλωρίδα: Οι άνθρωποι τη λένε και δάκρυ. Ίσως γιατί μοιάζει με κόρη που θρηνεί.

📍Περσεφόνη: Αν είναι δάκρυ, τότε είναι δάκρυ αναγέννησης. Όταν ανεβαίνω από το βασίλειο του Άδης, η πρώτη μου όραση δεν είναι ο ήλιος αλλά η γη που με περιμένει. Και το πρώτο άνθος που είδα τότε ήταν αυτό. Έσκυβε προς τα κάτω σαν να τιμούσε την πορεία μου.

📍Χλωρίδα: Θα την ορίσεις, λοιπόν, δική σου;

📍Περσεφόνη: Ναι. Ας είναι το αγαπημένο νόημα της άνοιξης. Όχι το πιο λαμπρό, αλλά το πιο μυστικό. Εκείνο που θυμίζει πως η άνοδος προϋποθέτει κάθοδο.

📍Χλωρίδα: Τότε οι άνθρωποι που θα την αντικρίζουν θα θυμούνται ότι η γη δεν χαμογελά επιπόλαια. Κάθε άνθος είναι υπόσχεση που βγήκε από σπόρο θαμμένο.

📍Περσεφόνη: Όπως η ψυχή του μύστη. Όταν πλησιάζει η εποχή μου, ας αρχίζουν τα μικρά μυστήρια. Όχι μόνο με τελετές, αλλά με εσωτερική εργασία. Όπως η γη αναγεννάται, έτσι και η ψυχή οφείλει να καθαρθεί, να δεχθεί τον θεϊκό σπινθήρα.

📍Χλωρίδα: Η φριτιλάρια θα τους το διδάσκει χωρίς λόγια. Με το να κοιτά τη γη, θα τους θυμίζει ότι η ρίζα προηγείται του άνθους.

📍Περσεφόνη: Και όταν θα κατέρχομαι ξανά, θα ξέρω πως κάτι μένει πίσω· ένα σημάδι. Η γη δεν παύει να με περιμένει και εγώ δεν παύω να επιστρέφω. Αυτός είναι ο κύκλος.

Η Χλωρίδα άγγιξε το άνθος. Οι ρίγες του έμοιαζαν με γραμμές πεπρωμένου. Η άνοιξη προχωρούσε. Και έτσι μέσα από τα λουλούδια, η ζωή χαμογελούσε ξανά.