Αποσυμβολισμός της Μέδουσας: ψυχή, ιστορία και κοινωνία στο βλέμμα του μύθου.

 

Η Μέδουσα αποτελεί απλώς ένα ακόμα τέρας της Ελληνικής μυθολογίας. Συνδέεται με την θεά Αθηνά, και μπορούμε να την προσεγγίσουμε ως ένα πολυδιάστατο σύμβολο της ανθρώπινης ψυχής, των πρωτόγονων ενστίκτων, της αρχέγονης δύναμης της φύσης και της γνώσης που παραμένει κρυμμένη κάτω από την επιφάνεια της συνείδησης.

Ψυχολογικά, το απολιθωτικό βλέμμα της Μέδουσας μπορεί να συσχετιστεί συμβολικά με τον ερπετικό εγκέφαλο, όπως ονομάζεται στη δημοφιλή εκδοχή του τριαδικού μοντέλου του εγκεφάλου. Το μοντέλο αυτό αποδίδει σε ένα υποτιθέμενο αρχαιότερο επίπεδο του εγκεφάλου λειτουργίες που σχετίζονται με την επιβίωση, την άμυνα, την επιθετικότητα και τις ενστικτώδεις αντιδράσεις. Αν και η σύγχρονη νευροεπιστήμη δεν αποδέχεται τον ερπετικό εγκέφαλο ως ένα αυτοτελές, εξελικτικά απομονωμένο σύστημα, η έννοια παραμένει χρήσιμη ως συμβολική αφετηρία για να προσεγγίσουμε τους βαθύτερους φόβους και τις πρωτόγονες αντιδράσεις μας.

Όπως το βλέμμα της Μέδουσας παραλύει εκείνον που την αντικρίζει, έτσι και ο φόβος μπορεί να ακινητοποιήσει τη σκέψη και τη βούληση, παραδίδοντας τον άνθρωπο σε αυτόματες αντιδράσεις άμυνας ή φυγής. Παράλληλα, η Μέδουσα μπορεί να συμβολίζει τους ασυνείδητους πόθους και τη Σκιά, εκείνες τις πλευρές του εαυτού μας που δυσκολευόμαστε να αναγνωρίσουμε και να αποδεχτούμε. Το απολίθωμα γίνεται τότε εικόνα μιας συνείδησης που εγκλωβίζεται μπροστά σε όσα δεν έχει ακόμη τη δύναμη να κατανοήσει. Η υπέρβαση δεν έρχεται με την άρνηση αυτών των δυνάμεων, αλλά με την αναγνώριση και την ενσωμάτωσή τους στην αυτογνωσία.

Τα φίδια που στεφανώνουν την κεφαλή της αποτελούν πανάρχαια σύμβολα με πολλαπλές σημασίες. Συνδέονται με τη Γη και τον χθόνιο κόσμο, με τις δυνάμεις που αναδύονται από τα βάθη της φύσης, αλλά και με την εσωτερική γνώση, την ενόραση και την αναγέννηση. Καθώς το φίδι αποβάλλει το παλιό του δέρμα, γίνεται σύμβολο ανανέωσης και μεταμόρφωσης. Επίσης, καθώς κοιμάται με τα μάτια ανοικτά, συμβολίζει μια συνείδηση που παραπέμπει στην ενόραση. Έτσι, τα φίδια της Μέδουσας δεν αποτελούν μόνο στοιχεία τρόμου, αλλά μπορούν να ιδωθούν ως φορείς μιας αρχέγονης γνώσης, η οποία προηγείται της ορθολογικής επεξεργασίας και αναδύεται από τα βάθη της ύπαρξης.

Σε ένα βαθύτερο μυθαγωγικό επίπεδο, η Μέδουσα μπορεί να ερμηνευθεί ως προσωποποίηση μιας αρχέγονης θηλυκής δύναμης, συγγενικής προς τις χθόνιες όψεις της Μεγάλης Μητέρας και της εποχής της μητριαρχίας, πριν ακόμα επιβληθεί το Ολύμπιο Πάνθεον. Ακόμη και όταν αυτό επιβλήθηκε και κυριάρχησε, διατήρησε σε μεγάλο βαθμό τον χθόνιο χαρακτήρα του σε πολλές θεότητες του Ολύμπου.

Καθώς οι κοινωνίες μεταβάλλονταν και νέα ιερατεία αποκτούσαν εξουσία, παλαιότερες λατρείες μπορούσαν να ενσωματώνονται, να επανερμηνεύονται ή να υποχωρούν μπροστά σε νέες θεότητες. Η δαιμονοποίηση παλαιότερων συμβόλων μπορούσε να αποτελέσει έναν τρόπο αναδιαμόρφωσης της θρησκευτικής μνήμης και νομιμοποίησης νέων μορφών εξουσίας. Η μετάβαση αυτή δεν υπήρξε παντού ενιαία ούτε μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά σε μια σύγκρουση μητριαρχίας και πατριαρχίας. Ωστόσο, προσφέρει ένα ενδιαφέρον ερμηνευτικό πλαίσιο για να διερευνήσουμε τις μεταβολές των ιερών συμβόλων.

Χαρακτηριστικά παραδείγματα προς διερεύνηση αποτελούν οι Δελφοί και η Δωδώνη. Στους Δελφούς, σύμφωνα με την αρχαία παράδοση που διασώζεται στις Ευμενίδες του Αισχύλου και στον Πλούταρχο, στο έργο Περί του Ε του εν Δελφοίς, η Γαία συνδέεται με την αρχική κατοχή του μαντείου, πριν από την επικράτηση του Απόλλωνα, ο οποίος σκοτώνει τον δράκο φύλακα του μαντείου της Γαίας, για να πάρει υπό τον έλεγχό του το μαντείο. Η μετάβαση αυτή μπορεί να διαβαστεί συμβολικά ως μεταβολή από μια αρχέγονη χθόνια μαντική παράδοση σε μια νέα μορφή θεϊκής και προφητικής εξουσίας.

Στη Δωδώνη, αντίστοιχα, η λατρεία του Δία αναπτύχθηκε γύρω από ένα πανάρχαιο ιερό της Γαίας, όπου η ιερή δρυς, οι ιερείς και οι χρησμοί συνέδεαν τη θεϊκή παρουσία με τη φύση.

Μέσα από αυτή την οπτική, η Μέδουσα μπορεί να ιδωθεί ως ένα ισχυρό χθόνιο σύμβολο μιας αρχέγονης δύναμης που δεν εξαφανίζεται απλώς επειδή μεταβάλλεται η θρησκευτική ερμηνεία της. Αυτό που κάποτε θεωρούνταν ιερό μπορεί, σε ένα διαφορετικό πολιτισμικό πλαίσιο, να παρουσιαστεί ως απειλητικό ή δαιμονικό.

Στην Αθηνά, για παράδειγμα, το παράλογο, το μαγικό, το παλαιότερο, αφομοιώνεται από τη θεά της νόησης, η οποία φέρει το γοργόνειο επάνω της μετά τη νίκη της επί της Μέδουσας. Με αυτόν τον τρόπο ένα σύμβολο, η Μέδουσα εν προκειμένω, ενδέχεται να διατηρεί ίχνη παλαιότερων σημασιών, περιμένοντας εκείνον που θα επιχειρήσει να αποκρυπτογραφήσει το βαθύτερο νόημά του.

Και εδώ αναδύεται η μυσταγωγική διάσταση του μύθου. Ο Περσέας δεν αντικρίζει τη Μέδουσα κατάματα, αλλά χρησιμοποιεί την ανακλαστική επιφάνεια της ασπίδας του για να την αντιμετωπίσει. Η λεπτομέρεια αυτή μπορεί να συμβολίζει την ανάγκη του ανθρώπου να προσεγγίσει τις σκοτεινές δυνάμεις της ψυχής του μέσα από την αυτοπαρατήρηση και την επίγνωση, χωρίς να παραδοθεί στον φόβο τους. Όπως ο ήρωας χρησιμοποιεί την αντανάκλαση για να μην απολιθωθεί, έτσι και ο άνθρωπος χρειάζεται να αναγνωρίσει τα ένστικτα και τις σκιές του χωρίς να ταυτιστεί μαζί τους.

Η Μέδουσα γίνεται έτσι φύλακας μιας αθέατης πύλης, εκεί όπου συναντώνται ο φόβος και η γνώση, το ένστικτο και η συνείδηση, η χθόνια δύναμη και η εσωτερική μεταμόρφωση. Το φοβερό της πρόσωπο δεν μας καλεί απλώς να αποστρέψουμε το βλέμμα, αλλά να μάθουμε να αντικρίζουμε όσα μας τρομάζουν χωρίς να παραλύουμε από αυτά.

Ίσως, τελικά, το βαθύτερο μυστικό της να βρίσκεται ακριβώς εκεί: σε όσα ο άνθρωπος δαιμονοποιεί επειδή δεν κατανοεί, σε όσα φοβάται επειδή δεν έχει ακόμη συμφιλιωθεί μαζί τους και σε εκείνη την αρχέγονη γνώση που περιμένει να αναδυθεί όταν η συνείδηση τολμήσει να κατέβει στα βάθη της ψυχής της.

Γιατί η αληθινή μύηση δεν συνίσταται στην εξόντωση του τέρατος, αλλά στην αποκρυπτογράφηση της δύναμης που αυτό εκπροσωπεί. Και τότε, αυτό που άλλοτε μας πέτρωνε μπορεί να γίνει η αφετηρία της εσωτερικής μας αναγέννησης.

Το ρόδι στα Ελευσίνια Μυστήρια, και η μεταθανάτια υπόσχεση.

Αυτή την εποχή, όταν στην αρχαία Ελευσίνα τελούνταν τα Μεγάλα Ελευσίνια Μυστήρια, ωριμάζει στους Ελληνικούς αγρούς ένας καρπός που μοιάζει να έχει γεννηθεί για να συνοδεύσει τον μύθο της Περσεφόνης: το ρόδι.

Η σύνδεση αυτή αποκτά, κατά τη δική μου μυθαγωγική ανάγνωση, ιδιαίτερο βάθος αν παρατηρήσουμε τον ίδιο τον καρπό και τον κύκλο της φύσης μέσα στον οποίο εμφανίζεται.

Το ρόδι έχει σχήμα κυκλικό, και ο κύκλος υπήρξε ανέκαθεν ένα από τα ισχυρότερα σύμβολα της πληρότητας, της αιωνιότητας και της αέναης επιστροφής. Δεν έχει πραγματική αρχή ούτε τέλος. Εκεί όπου τελειώνει, εκεί ακριβώς μπορεί να αρχίσει ξανά.

Ο ίδιος κυκλικός ρυθμός αποκαλύπτεται παντού στη φύση: στην πορεία των άστρων, στην εναλλαγή ημέρας και νύχτας, στην επιστροφή των εποχών, στη βλάστηση και την ξηρασία, στη γέννηση, την ακμή και την παρακμή.

Ακόμη και ο αρχαίος συμβολισμός του ουροβόρου όφεως εκφράζει αυτή την ιδέα: το τέλος γίνεται αρχή και η αρχή επιστρέφει στο τέλος.

Μέσα όμως στον κυκλικό φλοιό του ροδιού κρύβεται κάτι ακόμη πιο ενδιαφέρον. Ένας ολόκληρος κόσμος από σπόρους.

Το ρόδι δεν περιέχει έναν μόνο σπόρο, αλλά πλήθος μικρών κόκκινων σπερμάτων, το καθένα από τα οποία εμπεριέχει τη δυνατότητα μιας νέας ζωής. Ο καρπός είναι λοιπόν, κατά κάποιον τρόπο, ένας κλειστός κόσμος που περιέχει μέσα του πολλούς μελλοντικούς κόσμους.

Και εδώ αρχίζει η μυθαγωγική σύνδεση με την Περσεφόνη.

Η Κόρη κατέρχεται στον κόσμο του Πλούτωνα και εκεί γεύεται τους σπόρους του ροδιού. Με αυτόν τον τρόπο συνδέεται με τον κόσμο κάτω από τη γη και η επιστροφή της στον επάνω κόσμο γίνεται πλέον μέρος ενός ευρύτερου κοσμικού ρυθμού.

Ο μύθος της Περσεφόνης μπορεί να διαβαστεί έτσι ως μια εικόνα της ίδιας της φύσης. Τουλάχιστον έτσι λειτουργούσε στον αρχαίο τρόπο επαγωγικής και συμβολικής σχέσης, όπως εκφράζεται από τον νόμο της αναλογίας. Όπως ο σπόρος έτσι και η ζωή κατέρχεται, χάνεται από το βλέμμα, κρύβεται μέσα στη γη. Και ύστερα, όταν έρθει η ώρα, επιστρέφει. Ακριβώς όπως ο σπόρος.

Ο σπόρος πέφτει στη γη και εξαφανίζεται από τον κόσμο του φωτός. Για εκείνον που βλέπει μόνο την επιφάνεια, ο σπόρος μοιάζει να έχει χαθεί. Στην πραγματικότητα όμως εισέρχεται σε έναν αόρατο κόσμο, όπου η ζωή συνεχίζει να εργάζεται σιωπηλά.

Η γη γίνεται τότε ένας άλλος αόρατος κόσμος,
ο κόσμος του Άδη εκ του Αίδιου – αοράτου, Πλούτωνα – εκ του πλούτου της Γης.

Και ο σπόρος γίνεται η μικρή Περσεφόνη που κατέρχεται στο σκοτάδι για να επιστρέψει κάποτε στο φως. Όπως ο σπόρος δεν παύει να υπάρχει επειδή χάνεται κάτω από το χώμα, έτσι και η ψυχή δεν χρειάζεται να θεωρηθεί ότι παύει να υπάρχει επειδή εγκαταλείπει το σώμα. Στις αρχαίες ελληνικές μυστηριακές και φιλοσοφικές παραδόσεις συναντούμε, με διαφορετικές μορφές και αποχρώσεις, την αντίληψη ότι η ψυχή έχει μια μοίρα ευρύτερη από τη βιολογική ζωή.

Έτσι, μυθαγωγικά, η κάθοδος της Περσεφόνης μπορεί να γίνει εικόνα μιας μεγαλύτερης πορείας: κάθοδος, λήθη, αναμονή και επιστροφή. Ο θάνατος δεν παρουσιάζεται πλέον ως απόλυτη εξαφάνιση, αλλά ως μετάβαση από το ορατό στο αόρατο. Εισέρχεται στην αρχαϊκή άποψη για μη ύπαρξη του μετά θάνατον η σωτηριολογική μεταφυσική άποψη της ζωής μετά θάνατον.

Υπό αυτή την άποψη η άνοιξη δεν είναι απλώς η επιστροφή της βλάστησης. Είναι η αποκάλυψη αυτού που παρέμενε κρυμμένο. Ίσως εδώ να βρίσκεται και ένας βαθύτερος συμβολισμός του ροδιού.

Το εξωτερικό του είναι κλειστό, σκληρό και σχεδόν αδιαπέραστο. Το εσωτερικό του όμως είναι γεμάτο ζωή. Για να φτάσει κανείς στους σπόρους, πρέπει πρώτα να ανοίξει τον καρπό.

Όπως ακριβώς και στη μύηση. Ο εξωτερικός κόσμος είναι το κλειστό περίβλημα. Το εσωτερικό νόημα βρίσκεται πίσω από αυτό που φαίνεται. Ο μύστης δεν αρκείται στην επιφάνεια του μύθου. Ανοίγει τον συμβολικό καρπό και αναζητά μέσα του τον σπόρο της αλήθειας.

Και μέσα στον σπόρο αναγνωρίζει τη μεγάλη αρχή της φύσης: τίποτε δεν χάνεται απλώς επειδή παύει να είναι ορατό.

Το ίδιο μυθαγωγικό νήμα μπορεί να συνδεθεί και με την παπαρούνα, ένα ακόμη φυτό που συνδέθηκε με την Ελευσίνια παράδοση και με τον συμβολισμό της Δήμητρας και της Περσεφόνης. Το βαθύ κόκκινο χρώμα της παπαρούνας, όπως και το κόκκινο των σπόρων του ροδιού, παραπέμπει συμβολικά στο αίμα, στη ζωτική δύναμη, αλλά και στο πέρασμα ανάμεσα στη ζωή και στον θάνατο.

Και τότε εμφανίζεται ένας ακόμη σημαντικός όρος: η λήθη. Η κάθοδος της ψυχής στον κόσμο της γένεσης μπορεί μυθαγωγικά να ιδωθεί ως είσοδος σε έναν κόσμο όπου η προηγούμενη μνήμη καλύπτεται. Η ψυχή εισέρχεται στον νέο κύκλο χωρίς να θυμάται πλήρως εκείνο που προηγήθηκε. Η λήθη γίνεται έτσι ένα πέπλο ανάμεσα στις διαφορετικές καταστάσεις της ύπαρξης.

Κάτω από αυτό το πέπλο όμως η ζωή συνεχίζεται. Όπως ο σπόρος μέσα στη γη. Και όπως η Περσεφόνη δεν χάνεται οριστικά στον Άδη, αλλά επιστρέφει στον κόσμο της Δήμητρας, έτσι και η ψυχή μπορεί να νοηθεί ως περιπλανώμενη μέσα σε έναν μεγαλύτερο κύκλο υπάρξεων, επιστροφών και αναγεννήσεων.

Δεν υποστηρίζω ότι αυτή ήταν κατ’ ανάγκην η κυριολεκτική διδασκαλία που δινόταν στους μυημένους της Ελευσίνας. Οι αρχαίες πηγές δεν μας επιτρέπουν να γνωρίζουμε με βεβαιότητα όλα όσα αποκαλύπτονταν στα Άρρητα.

Είναι όμως ακριβώς εκεί όπου αρχίζει ο χώρος της μυθαγωγίας. Εκεί όπου η ιστορική μαρτυρία σιωπά, το σύμβολο μπορεί να αρχίσει να μιλά. Και αν παρατηρήσουμε το ρόδι μέσα σε αυτό το συμβολικό πλαίσιο, γίνεται ένας μικρός καθρέφτης ολόκληρου του ελευσίνιου μύθου.

Ο καρπός ωριμάζει, ανοίγει, οι κόκκινοι σπόροι αποκαλύπτονται, ο σπόρος πέφτει στη γη. Η γη τον κρύβει, το σκοτάδι τον περιβάλλει. Η ζωή όμως δεν σταματά. Κάποια στιγμή ο σπόρος βλασταίνει. Η νέα ζωή ανεβαίνει προς το φως, και ο κύκλος αρχίζει ξανά.

Ρόδι, Περσεφόνη, σπόρος και ψυχή γίνονται έτσι τέσσερις εικόνες του ίδιου μυστηρίου: της ζωής που κατέρχεται στο αόρατο για να επιστρέψει κάποτε στο φως.

Λήμνια Κακά: από τον μύθο στις Αμαζόνες.

 

Η έκφραση «Λήμνια κακά» φτάνει ως εμάς μέσα από τον Ηρόδοτο, τον Σοφοκλή και την προφορική παράδοση, φορτωμένη με αίμα, προδοσία και θεϊκή τιμωρία. Δύο εκδοχές εξηγούν την καταγωγή της, η μία ιστορική, η άλλη μυθολογική, και οι δύο αποκαλύπτουν βαθιά συλλογικά τραύματα.

Σύμφωνα με την πρώτη εκδοχή, γύρω στον 8ο αιώνα π.Χ. οι Πελασγοί Τυρρηνοί, λαός προελληνικός εκδιωγμένος από την Αττική, βρίσκουν καταφύγιο στη Λήμνο και εκτοπίζουν βίαια τους παλαιότερους κατοίκους, τους Σιντίες. Η μνησικακία τους στρέφεται στους Αθηναίους. Κατά τη γιορτή των Βραυρωνίων, όπου τα κορίτσια μυούνται στα Αρκτεία προς τιμήν της Αρτέμιδος, οι Λήμνιοι εισβάλλουν και απάγουν παρθένες και γυναίκες των Αθηναίων. Οι αιχμάλωτες μεταφέρονται στη Λήμνο και γεννούν παιδιά με αθηναϊκή καταγωγή. 

Ο φόβος για την επιρροή αυτών των απογόνων οδηγεί τους Λημνίους σε ένα νέο έγκλημα, τη σφαγή των μητέρων και των παιδιών τους. Ο Ηρόδοτος (4.145) αναφέρει ότι έπειτα από αυτή την πράξη η Λήμνος βρέθηκε αντιμέτωπη με θεϊκή κατάρα, τα ζώα έπαψαν να γεννούν, η γη έμεινε άκαρπη, οι γυναίκες στείρες. Το Μαντείο των Δελφών συμβουλεύει τους Λημνίους να υπακούσουν σε όποια εντολή θέσουν οι Αθηναίοι. 

Οι τελευταίοι ζητούν κάτι φαινομενικά ανέφικτο, να φτάσει αθηναϊκός στρατός στο νησί αυθημερόν, με βόρειο άνεμο, ξεκινώντας από Αθηναϊκό έδαφος. Το 499 π.Χ. ο Μιλτιάδης ο πρεσβύτερος, άρχων της Αθηναϊκής αποικίας Ελαιούντα στη Θρακική Χερσόνησο, πραγματοποιεί το ακατόρθωτο και καταλαμβάνει το νησί, την Ηφαιστία χωρίς αντίσταση και τη Μύρινα μετά από πολιορκία (Ηρόδοτος 6.140-141).

Η δεύτερη εκδοχή, όπως την καταγράφει ο Απολλώνιος ο Ρόδιος στα Αργοναυτικά (1.609-909), τοποθετείται στη βασιλεία του Θόαντα, γιου του Διονύσου και της Αριάδνης. Οι γυναίκες του νησιού παραμελούν τη λατρεία της Αφροδίτης, σε ένδειξη οργής για την απιστία της θεάς προς τον σύζυγό της Ήφαιστο με τον Άρη. Η θεά τις τιμωρεί με μια δυσώδη πνοή που τις κάνει απωθητικές στους άνδρες τους, οι οποίοι στρέφονται σε γυναίκες από τη Θράκη. Η ντροπή μετατρέπεται σε οργή και οι Λήμνιες σκοτώνουν όλους τους άνδρες του νησιού μια νύχτα, ρίχνοντάς τους από τον όρμο Πέτασσο. Μόνο ο βασιλιάς Θόας γλιτώνει, κρυμμένος από την κόρη του Υψιπύλη μέσα σε λάρνακα που παραδίδεται στη θάλασσα. Η Υψιπύλη βασιλεύει έκτοτε στη γυναικοκρατούμενη Λήμνο, ώσπου φτάνουν οι Αργοναύτες. Ενώνεται με τον Ιάσονα και του γεννά δύο γιους.

Ο μύθος αυτός μπορεί να διαβαστεί ως απόπειρα επαναφοράς μιας παλαιότερης μητριαρχικής τάξης μέσα σε έναν κόσμο που έχει ήδη περάσει σε πατριαρχικές δομές. Οι Πελασγοί Τυρρηνοί, ως προελληνικός πληθυσμός του Αιγαίου, ίσως έφεραν μαζί τους την ανάμνηση αυτής της παλαιότερης κοινωνικής οργάνωσης, και η αντίσταση ή η αργή αφομοίωσή της στις νέες πατριαρχικές δομές δημιουργεί το υπόστρωμα έντασης πάνω στο οποίο χτίζεται ο μύθος. Η εικόνα της Λήμνου ως γυναικείου βασιλείου παραπέμπει και στις Αμαζόνες, δεν είναι τυχαίο ότι η Μύρινα, πρωτεύουσα του νησιού, φέρει το όνομα μιας αρχηγού των Αμαζόνων. Μέσα από την Υψιπύλη, τη Λήμνο και τη Μύρινα, ο Ελληνικός μύθος διατηρεί ίχνη κοινωνιών όπου το θηλυκό στοιχείο στεκόταν στο κέντρο και όχι στο περιθώριο.