Στην αρχαία Ελληνική μυθολογική παράδοση η Κρήτη συνδέεται με ένα από τα πιο παράξενα και συμβολικά επεισόδια της γέννησης του Δία. Είναι το Ομφάλιο Πεδίο, ο τόπος όπου, σύμφωνα με την παράδοση, έπεσε ο ομφάλιος λώρος του νεογέννητου Θεού του Ολύμπου.[1]
Όταν σύμφωνα με την παράδοση ο Δίας γεννήθηκε στην Κρήτη και απομακρύνθηκε από την επικίνδυνη παρουσία του πατέρα του Κρόνου- χρόνου, το βρέφος παραδόθηκε στις Νύμφες και στους Κουρήτες, οι οποίοι ανέλαβαν να το προστατεύσουν και να το κρύψουν από τον παιδοκτόνο πατέρα. Η Κρητική γη γίνεται έτσι ο τόπος όπου ο νέος θεός διασώζεται, ανατρέφεται και προετοιμάζεται για την ανάληψη της θεϊκής του δύναμης.[2]
Κατά την πορεία της Νύμφης Νέδας, η οποία μετέφερε το βρέφος προς την Κνωσό, συνέβη ένα ιδιαίτερο γεγονός. Ο ομφάλιος λώρος του Δία αποσπάστηκε από το σώμα του και έπεσε στη γη. Το σημείο όπου έπεσε δεν παρέμεινε ένας ανώνυμος τόπος. Η παράδοση το ιεροποίησε και του έδωσε το όνομα Ομφάλιο Πεδίο.[1]
Ο μύθος αποκτά εδώ έναν βαθύτερο συμβολισμό. Ο ομφάλιος λώρος αποτελεί τον πρώτο δεσμό του ανθρώπου με τη μητέρα του, τον φυσικό σύνδεσμο μέσω του οποίου το κυοφορούμενο πλάσμα τρέφεται και αναπτύσσεται μέσα στη μήτρα. Με την πτώση του λώρου στη γη, ο μύθος μεταφέρει αυτόν τον δεσμό από το σώμα στη φύση. Οι Θεοί ακολουθούν την φυσική διαδικασία γέννησης στην ύλη. Εχουμε την επανάληψη σε ανθρώπινο χρόνο και τόπο της κόσμο γέννησης.
Ο Δίας, αφού αποκόπτεται από τον μητρικό δεσμό, αφήνει το σημάδι της γέννησης του πάνω του Ολυμπίου πανθέου, η προϊστορική Κρήτη φαίνεται να είχε αναπτύξει ένα θρησκευτικό σύστημα στο οποίο η γυναικεία θεϊκή παρουσία κατείχε εξέχουσα θέση.
Οι αρχαιότερες μαρτυρίες της Κρητικής θρησκευτικότητας ανάγονται ήδη στην 3η χιλιετία π.Χ., ενώ οι γυναικείες μορφές, η γονιμότητα, η βλάστηση, η άγρια φύση και η σχέση με τα ζώα αποτελούν σημαντικούς άξονες της Μινωικής θρησκευτικής εικονογραφίας.[3]
Δεν είναι επομένως παράξενο ότι στη Μινωική Κρήτη συναντούμε τη μεγάλη γυναικεία θεϊκή μορφή που εμφανίζεται με διαφορετικές όψεις και σύμβολα, άλλοτε συνδεδεμένη με τα όρη, άλλοτε με τη βλάστηση, τα ζώα, τα πτηνά ή τους όφεις. Η λεγόμενη Θεά των Όφεων, η Κυρία των Ζώων και οι άλλες γυναικείες μορφές δεν αποτελούν κατ᾽ ανάγκην μία και μοναδική θεότητα, όπως παλαιότερα θεωρήθηκε, αλλά μαρτυρούν έναν θρησκευτικό κόσμο όπου το θείο συνδέεται στενά με τη φύση και τις δυνάμεις της ζωής.[4]
Ο όφις κατέχει ιδιαίτερη θέση μέσα σε αυτόν τον συμβολικό κόσμο. Ζει κάτω από τη γη και εμφανίζεται ξανά στην επιφάνειά της. Κρύβεται και επανεμφανίζεται, αλλάζει το δέρμα του και μοιάζει έτσι να υπερβαίνει τα όρια ανάμεσα στη ζωή και στον θάνατο. Στην Μινωική θρησκευτική παράδοση ο όφις συνδέθηκε με γυναικείες θεϊκές μορφές και με χθόνιες ή οικιακές διαστάσεις της θεότητας.[5]
Παράλληλα, η Μινωική εικονογραφία είναι γεμάτη από ζώα. Λιοντάρια, ταύροι, αίγες, πτηνά και άλλα πλάσματα εμφανίζονται ως συνοδοί ή φορείς της θεϊκής δύναμης. Η εικόνα της γυναικείας θεότητας ανάμεσα ή πάνω από τα ζώα, η λεγόμενη θεά των όφεων και Πόντια θεά των θηρίων, αποδίδει συμβολικά μια εξουσία που δεν αφορά μόνο τον ανθρώπινο κόσμο αλλά ολόκληρη τη φύση.[6]
Εδώ μπορούμε να διακρίνουμε έναν από τους βαθύτερους μετασχηματισμούς της Ελληνικής θρησκευτικής ιστορίας, την μετάβαση από την Γαία στον Δία, από την μητριαρχία στην πατριαρχία, κάτι που συναντούμε έντονα επίσης στην Δωδώνη και τους Δελφούς.
Δεν πρόκειται για μια απότομη εξαφάνιση της παλαιάς θρησκείας και την αντικατάστασή της από μια νέα. Η μετάβαση υπήρξε μακρά, σύνθετη και γεμάτη συγχωνεύσεις. Η Μυκηναϊκή θρησκεία δέχθηκε ισχυρές επιρροές από την Κρήτη, αλλά παράλληλα ανέπτυξε δικό της πολυθεϊστικό σύστημα, στο οποίο εμφανίζονται ήδη θεότητες που θα αναγνωρίσουμε αργότερα στον Ελληνικό κόσμο.[7]
Έτσι, ο παλαιότερος κόσμος της Μεγάλης Θεάς, των ζώων, των όφεων, των σπηλαίων, των βουνών και της γονιμότητας δεν εξαφανίζεται. Μετασχηματίζεται. Οι παλαιές θεϊκές λειτουργίες διατηρούνται, αλλά σταδιακά εντάσσονται σε ένα νέο μυθολογικό σύστημα όπου οι αρσενικές θεότητες αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη παρουσία και τελικά συγκροτούν μαζί με τις θεότητες του παλαιότερου κόσμου το Ελληνικό πάνθεο.[3][7]
Μέσα σε αυτή τη μακρά μετάβαση αποκτά ιδιαίτερη σημασία ο Δίας της Κρήτης.
Ο Κρητικός Δίας δεν είναι εξαρχής ο ώριμος, κεραυνοφόρος πατέρας των θεών που γνωρίζουμε από την κλασική παράδοση. Είναι πρώτα ένα θεϊκό βρέφος. Γεννιέται από μια μητέρα, κρύβεται στη γη, προστατεύεται από τις δυνάμεις της φύσης και ανατρέφεται μέσα στο Κρητικό τοπίο. Η Κρήτη λειτουργεί ως μήτρα του νέου θεού.
Αυτό έχει ιδιαίτερη συμβολική σημασία. Ο νέος αρσενικός θεός δεν εμφανίζεται έξω από τον παλαιότερο κόσμο της μητέρας και της φύσης. Γεννιέται μέσα σε αυτόν και από αυτόν.
Η Ρέα προστατεύει τον Δία από τον Κρόνο. Οι Νύμφες τον ανατρέφουν. Οι Κουρήτες τον φυλάσσουν. Η σπηλιά, το βουνό, η γη και τα νερά συμμετέχουν στη γέννησή του. Ο Δίας, πριν γίνει κυρίαρχος του Ολύμπου, είναι παιδί της Κρητικής φύσης.
Και ακριβώς εδώ αποκτά βαθύτερη σημασία ο μύθος του Ομφάλιου Πεδίου.
Ο ομφάλιος λώρος του Δία είναι ο τελευταίος φυσικός δεσμός του βρέφους με τη μητρική του προέλευση. Όταν πέφτει στη γη, ο δεσμός αυτός δεν χάνεται. Μεταφέρεται από τη μητέρα στη γη. Η γη γίνεται ο νέος φορέας της θεϊκής καταγωγής, ενώνεται ο Ουρανός με την Γη, το αρσενικό με το θηλυκό, το πνεύμα με την ύλη.
Ο μύθος επομένως μπορεί να διαβαστεί ως συμβολική εικόνα μιας πολύ μεγαλύτερης πολιτισμικής μετάβασης. Ο παλαιός κόσμος της γονιμότητας, της μητέρας, της γης, των ζώων και των χθόνιων δυνάμεων δεν καταστρέφεται. Από τα σπλάχνα του αναδύεται ο νέος αρσενικός θεός. Και ο νέος θεός θα γίνει τελικά ο πατέρας των θεών και των ανθρώπων.
Η μετάβαση από τη μητρική θεϊκή κυριαρχία προς τον ολύμπιο πατριαρχικό κόσμο, επομένως, μπορεί να ιδωθεί συμβολικά όχι ως εξάλειψη του παλαιού, αλλά ως μετασχηματισμός του. Η παλιά θεότητα της φύσης δεν εξαφανίζεται. Οι ιδιότητές της διασκορπίζονται και επανεμφανίζονται μέσα στις νέες θεϊκές μορφές. Η Άρτεμις διατηρεί τη σχέση με την άγρια φύση και τα ζώα, η Αθηνά διατηρεί τον όφι ως αρχαίο σύμβολο, η Ήρα διατηρεί παλαιές γονιμικές και βασιλικές λειτουργίες, ενώ ο ίδιος ο Δίας στην Κρήτη διατηρεί έναν ιδιαίτερο δεσμό με τον νεαρό, βλαστικό και αναγεούμενο θεό, ιδιότητες που συναντούμε αργότερα και στον Διόνυσο.[8]
Ακόμη και ο ίδιος ο Κρητικός Δίας παρουσιάζει αυτή τη διπλή φύση. Στην Κρήτη διατηρείται η μορφή του Δία Βελχάνου, του νεαρού θεού που συνδέεται με την ανανέωση της φύσης και με την παλαιότερη κρητική θεϊκή παράδοση. Η έρευνα έχει επισημάνει ότι ο Κρητικός Δίας Βελχάνος μπορεί να ιδωθεί ως αποτέλεσμα της συγχώνευσης του νεαρού αρσενικού θεϊκού συντρόφου της Μινωικής θεότητας με τον Ελληνικό Δία.[9]
Έτσι, η γέννηση του Δία στην Κρήτη δεν είναι μόνο η γέννηση ενός θεού. Είναι, μέσα στη μυθολογική γλώσσα, η γέννηση μιας νέας κοσμικής τάξης.
Ο παλαιός κόσμος της γης, της μητέρας, των όφεων και των ζώων δεν παύει να υπάρχει. Αλλά πάνω του οικοδομείται σταδιακά ένας νέος κόσμος, εκείνος των Ολύμπιων θεών, της ουράνιας κυριαρχίας, του κεραυνού και της πατρικής εξουσίας.
Και στο μεταίχμιο αυτών των δύο κόσμων βρίσκεται ο μικρός Δίας. Δεν έχει ακόμη γίνει ο κύριος του Ολύμπου. Είναι ακόμη το παιδί της σπηλιάς, της γης και της Ρέας.
Και τότε συμβαίνει το συμβολικό γεγονός του Ομφάλιου Πεδίου. Ο λώρος αποκόπτεται. Ο δεσμός με τη μητρική μήτρα ολοκληρώνεται και ο θεός εισέρχεται σε έναν νέο κόσμο. Όμως ο λώρος δεν χάνεται. Πέφτει στη γη και μετατρέπει τη γη σε μάρτυρα της γέννησής του.
Δεν είναι τυχαία ούτε η επιλογή της λέξης ομφαλός. Ο ομφαλός δεν δηλώνει μόνο το ανατομικό σημείο του σώματος. Στην αρχαία Ελληνική γλώσσα δηλώνει επίσης το κέντρο, το κεντρικό σημείο ενός τόπου ή ενός κόσμου. Ο «ομφαλός» είναι επομένως ταυτόχρονα σωματικό σημάδι γέννησης και εικόνα του κέντρου.
Το Ομφάλιο Πεδίο μπορεί έτσι να ιδωθεί ως ένας μυθολογικός ομφαλός της Κρήτης, ένα σημείο όπου το σώμα του θεού και το σώμα της γης συναντώνται.
Η παράδοση δεν μιλά απλώς για την πτώση ενός λώρου. Μετατρέπει ένα βιολογικό γεγονός της γέννησης σε κοσμολογικό σύμβολο. Εκεί όπου έπεσε ο ομφάλιος λώρος του Δία, η γη διατηρεί το ίχνος της θεϊκής γέννησης. Το σημείο γίνεται ένας τόπος μνήμης, ένας τόπος που φέρει πάνω του το αποτύπωμα της μετάβασης από το κρυμμένο βρέφος στον μέλλοντα κυρίαρχο των θεών.
Το Ομφάλιο Πεδίο γίνεται έτσι ένας τόπος γέννησης, αποκοπής και μετάβασης. Ο λώρος που συνδέει το παιδί με τη μήτρα αποκόπτεται. Ο παλαιός δεσμός τελειώνει και μια νέα σχέση αρχίζει. Ο Δίας δεν ανήκει πλέον μόνο στη μήτρα από την οποία γεννήθηκε. Ανήκει στην Κρήτη που τον έκρυψε, τον προστάτευσε και τον ανέθρεψε.
Και μέσα από αυτή τη μυθολογική εικόνα, ο ομφάλιος λώρος αποκτά μια σημασία πολύ μεγαλύτερη από τη φυσική του λειτουργία. Γίνεται ο δεσμός ανάμεσα στον θεό, τη γη και τη γέννηση.
Το Ομφάλιο Πεδίο είναι, επομένως, ο τόπος όπου ο μύθος τοποθετεί το υλικό ίχνος της θεϊκής γέννησης. Ένας τόπος όπου ο ουράνιος θεός αφήνει πάνω στη γη τον ομφάλιο δεσμό του, σαν να σφραγίζει με αυτόν τη σχέση του με την Κρήτη.
Ο ομφαλός του Δία γίνεται έτσι ο ομφαλός ενός τόπου. Και η Κρητική γη, εκεί όπου έπεσε ο λώρος του θεού, μετατρέπεται μυθολογικά σε γη της γέννησης, της μεταμόρφωσης και της νέας κοσμικής τάξης.
🔗 Παραπομπές:
[1] Καλλίμαχος, Ύμνος εις Δία, 43–45. Η αφήγηση συνδέει την πτώση του ομφαλού του Δία με το Ομφάλιο Πεδίο της Κρήτης.
[2] Καλλίμαχος, Ύμνος εις Δία, 28–45. Η γέννηση και η προστασία του Δία στην Κρήτη, η Νύμφη Νέδα και η πορεία προς την Κνωσό.
[3] B. C. Dietrich, A. A. Peatfield, «Religion, Minoan and Mycenaean», Oxford Research Encyclopedia of Religion. Η θρησκεία της Κρήτης παρουσιάζει σημαντικές μεταβολές κατά τη διάρκεια της Εποχής του Χαλκού, ενώ οι πρώιμες μαρτυρίες εμφανίζουν ισχυρή παρουσία γυναικείων μορφών και συμβολισμών γονιμότητας.
[4] Aegean Prehistoric Archaeology, Dartmouth, «Minoan Divinities». Η Μινωική εικονογραφία περιλαμβάνει διαφορετικές γυναικείες θεϊκές μορφές, μεταξύ των οποίων η Θεά των Όφεων και η Κυρία των Ζώων.
[5] Arthur Evans, The Earlier Religion of Greece in the Light of Cretan Discoveries, 1931. Ο Evans συνδέει τον όφι με τη Μινωική θεότητα και με τη χθόνια και οικιακή διάσταση της θεϊκής παρουσίας. Η συγκεκριμένη ερμηνεία αποτελεί μέρος της ιστοριογραφίας του Evans και δεν πρέπει να θεωρείται αυτούσια αρχαία μαρτυρία.
[6] Για τον τύπο της «Κυρίας των Ζώων» και τη σχέση γυναικείων θεϊκών μορφών με τα ζώα στη μινωική εικονογραφία, βλ. Aegean Prehistoric Archaeology, Dartmouth, «Minoan Divinities».
[7] Dora Vassilikou, Mycenaean Civilization, κεφ. 7, «Religion», Cambridge University Press. Οι Μυκηναίοι επηρεάστηκαν βαθιά από τη Μινωική Κρήτη, αλλά η μυκηναϊκή θρησκεία παρουσιάζει παράλληλα ουσιώδεις διαφορές και σαφέστερο πολυθεϊστικό χαρακτήρα, με αρσενικές και γυναικείες θεότητες.
[8] Για τη συνέχεια και τον μετασχηματισμό παλαιότερων συμβολισμών μέσα στην ελληνική θρησκεία, βλ. Jenny Strauss Clay, The Meaning of the Snake in the Ancient Greek World, Arts 10, 2021. Η ίδια μελέτη επισημαίνει ότι η σχέση ορισμένων Μινωικών μορφών, όπως η Θεά των Όφεων ή η Κυρία των Ζώων, με μεταγενέστερες Ελληνικές θεότητες παραμένει αντικείμενο συζήτησης και δεν μπορεί να θεωρηθεί ευθεία γενεαλογική συνέχεια.
[9] «Cretan cults and myths», Oxford Classical Dictionary. Ο Κρητικός Δίας Βελχάνος παρουσιάζεται ως αποτέλεσμα σύνθεσης με παλαιότερη Κρητική νεανική αρσενική θεϊκή μορφή που συνδέεται με τη Μινωική θεά της φύσης, ενώ η λατρεία του Δία στην Κρήτη διατηρεί ιδιαίτερες μορφές και παραδόσεις.
