Μύηση στην ιερότητα της φύσης της αρχαίας Ελλάδος.

 

Η παρατήρηση της πανίδας και της χλωρίδας της Ελλάδας δεν αποτελεί απλώς μια αισθητική εμπειρία, δημιουργεί ένα κοσμικό και θρησκευτικό συναίσθημα που συγκλονίζει την ψυχή και την οδηγεί στην ποίηση, στον συμβολισμό και στην αλληγορία, άρα στον κόσμο των αρχαίων Eλληνικών μύθων. Κάθε θυμάρι που αρωματίζει το Eλληνικό τοπίο, κάθε ελιά που ριζώνει σε πετρώδες έδαφος, κάθε κυπαρίσσι που υψώνεται προς τον ουρανό, μοιάζει να ψιθυρίζει μια μυστική αφήγηση για τη σχέση του ανθρώπου με το σύμπαν ολόκληρο.

Οι αρχαίοι Έλληνες αντιλαμβάνονταν τον άνθρωπο ως αναπόσπαστο μέρος της φύσης. Ο ρόλος του δεν ήταν να την κατακτά αλλά να την κατανοεί, να αφουγκράζεται τους ρυθμούς της και να εναρμονίζεται με αυτούς. Η φύση δεν ήταν μόνο η τροφός όλων των έμβιων όντων, αλλά και πεδίο μύησης, ένας ζωντανός οργανισμός που διαπερνάται από ψυχή και λόγο.

🍂 «Χλωρίς» ονομαζόταν η θεά της βλάστησης, προσωποποίηση της αέναης αναγέννησης της φύσης. Το έργο της ήταν δύσκολο και ιερό.

🌼 Βοηθοί της ήταν οι Ώρες, κόρες της Θέμιδας και του Δία, ακόλουθοι του Ηλίου, που ρύθμιζαν τις τέσσερις εποχές και διασφάλιζαν την ομαλή ανάπτυξη της βλάστησης. 

💦  Ο Ζέφυρος, η γλυκιά πνοή του δυτικού ανέμου, έφερνε την ανοιξιάτικη βροχή, αφυπνίζοντας τη γη από τον χειμερινό της λήθαργο. 

🌊 Οι Ωκεανίδες, νύμφες των υδάτων, προστάτευαν τις πηγές και τα ρυάκια, ενώ οι Δρυάδες και οι Αμαδρυάδες φρόντιζαν τα δάση, κατοικώντας μυστικά μέσα στους κορμούς των δέντρων.

⛈️ Ο Δίας, με τις βροντές και τις αστραπές του, πότιζε τη γη και υπενθύμιζε τη δύναμη του ουράνιου στοιχείου. 

🏹   Η Άρτεμης, προστάτιδα της άγριας φύσης, δρόσιζε τα φυτά με την πάχνη της νύχτας, ενώ ο αδελφός της, ο Απόλλωνας, χάριζε το φως του ήλιου, απαραίτητο για τη βλάστηση. 

🌳 Η Δήμητρα, μητέρα της γεωργίας, εξασφάλιζε το ωρίμασμα των καρπών, και ο ετήσιος κύκλος της βλάστησης, γέννηση, άνθηση, μαρασμός και αναγέννηση, ερμηνευόταν ως ιερό δράμα, αντανάκλαση της αρμονίας και της δικαιοσύνης του κόσμου.

🌿 Ο Διόνυσος ο Δενδρίτης, θεός της αμπέλου και της ζωτικής ορμής, χάριζε στα φυτά τους χυμούς της ανάπτυξης και τη μυστική δύναμη της αναγέννησης. 

🍁 Ο Πλούτων, ο αόρατος άρχοντας του κάτω κόσμου, φύλαγε στα υπόγεια βάθη τον πλούτο των σπόρων και της γονιμότητας, υπενθυμίζοντας ότι κάθε βλάστηση γεννιέται από το σκοτάδι της γης και επιστρέφει σε αυτό.

Παράλληλα, η φαρμακευτική γνώση των αρχαίων για τα φυτά ήταν εντυπωσιακή. Πάνω από χίλια είδη είχαν καταγραφεί και περιγραφεί από φιλοσόφους και συγγραφείς όπως ο Αριστοτέλης, ο Ιπποκράτης, ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, ο Ηρόδοτος, ο Θεόκριτος και ο Όμηρος. Στα έργα τους τα φυτά δεν εμφανίζονται μόνο ως θεραπευτικά ή διατροφικά στοιχεία, αλλά και ως φορείς συμβολισμών, η δάφνη της νίκης, η μυρτιά του έρωτα, το στάχυ της γονιμότητας, η ελιά της ειρήνης και της σοφίας.

Η φυσιολατρική αυτή αντίληψη κορυφώνεται φιλοσοφικά στη σκέψη του Πλωτίνος. Στις Εννεάδες του περιγράφει έναν κόσμο εμψυχωμένο και ενιαίο, όπου η ψυχή διαπερνά τα πάντα χωρίς να διαιρείται. Στην Εννεάδα IV, 3, 9 αναφέρει ότι η ψυχή είναι παρούσα παντού και ταυτόχρονα δεν περιορίζεται σε κανένα συγκεκριμένο σημείο, δεν διαμερίζεται ούτε τεμαχίζεται, αλλά βρίσκεται ολόκληρη παντού. Δηλαδή, η ψυχή διαπερνά ολόκληρο το σύμπαν χωρίς να χωρίζεται σε κομμάτια, παραμένοντας ενιαία και αποτελώντας τη ζωοποιό και συνεκτική δύναμη του κόσμου.

Στην Εννεάδα III, 8, 4, στο περίφημο χωρίο για τη φύση ως σιωπηλή θεωρία, γράφει ότι η φύση είναι μια σιωπηλή θεωρία και ότι από τη θεωρία προέρχεται η γένεση και το ίδιο το γινόμενο είναι επίσης θεωρία. Με άλλα λόγια, η φύση δεν είναι μια άλογη και μηχανική δύναμη, αλλά μια εσωτερική νοητική ενέργεια. Ο κόσμος γεννιέται ως αποτέλεσμα εσωτερικής πνευματικής πληρότητας. Η φύση δημιουργεί επειδή νοεί, και νοεί επειδή μετέχει στην ανώτατη αρχή της πραγματικότητας.

Τέλος, στην Εννεάδα VI, 9, 5, αναφερόμενος στο Εν, επισημαίνει ότι είναι παντού παρόν και δεν περικλείεται πουθενά. Δηλαδή, το Εν δεν περιορίζεται από τίποτε, δεν περιέχεται σε κανέναν τόπο, αλλά ταυτόχρονα είναι παρόν σε όλα τα όντα ως η βαθύτερη πηγή της ύπαρξής τους.

Μέσα από αυτά τα χωρία γίνεται σαφές ότι για τον Πλωτίνο ο κόσμος δεν είναι ένα άψυχο σύνολο υλικών στοιχείων, αλλά μια ζωντανή ενότητα διαποτισμένη από ψυχή και νόηση. Η φύση, επομένως, δεν είναι απλώς περιβάλλον, αλλά φανέρωση της ενότητας μέσα στην πολλαπλότητα, μια αδιάκοπη μυστική διαδικασία όπου το ορατό εκφράζει και αποκαλύπτει το αόρατο.

Έτσι, η φύση δεν είναι άψυχη ύλη αλλά έκφραση πνευματικής αρχής. Το ορατό φανερώνει το αόρατο και η πολλαπλότητα ριζώνει σε μια βαθύτερη ενότητα. H Eλληνική χλωρίδα δεν αποτελεί μόνο βιολογικό πλούτο αλλά πνευματικό τοπίο. Είναι ένας ζωντανός ναός όπου το φως, το νερό, ο άνεμος και η γη συνυφαίνονται σε μια αέναη μυσταγωγία, μια υπενθύμιση ότι ο άνθρωπος, όπως το δέντρο, αντλεί τη δύναμή του από τις ρίζες του και υψώνεται προς το φως αναζητώντας το Εν.

Η πληγή του Τήλεφου και η σκουριά του Αχιλλέα

.

🧩 Πρόλογος.

Ο μύθος του Τήλεφου —τραυματισμός που δεν επουλώνεται και η παράδοξη λύση με σκουριά από το δόρυ που τον άνοιξε— ανήκει στους πιο βαθιά συμβολικούς της ελληνικής μυθολογίας. Δεν είναι μόνο αφήγηση πολεμικών γεγονότων· είναι ένας καθρέφτης της ψυχικής διαδικασίας: πώς το ίδιο αίτιο που πληγώνει μπορεί, υπό προϋποθέσεις, να μετατραπεί σε πηγή ίασης. Το κείμενο που ακολουθεί διορθώνει, συμπυκνώνει και εμπλουτίζει την προσέγγιση του μύθου, διατρέχοντάς τον από την αφήγηση στην αλληγορία και την ψυχοπνευματική ερμηνεία.

♟️ Ο μύθος.

Ο Τήλεφος, γιος του Ηρακλή και της Αύγης και βασιλιάς της Μυσίας, υπερασπίζεται τη γη του όταν οι Αχαιοί, καθ’ οδόν προς την Τροία, αποβιβάζονται κατά λάθος στις ακτές του και τη λεηλατούν πιστεύοντας πως βρέθηκαν στην Τροία. Στη σύγκρουση με τον Αχιλλέα ο Τήλεφος τραυματίζεται βαριά από το δόρυ του· η πληγή του όμως δεν επουλώνεται με κανένα βότανο, καμία τελετή και κανένα φάρμακο.

Η Πυθία ή άλλο μαντείο δίνει τον χρησμό:

📍 «Ο τρώσας και ιάσεται» — αυτός που σε πλήγωσε, αυτός και θα σε γιατρέψει.

Υπακούοντας στον χρησμό, ο Τήλεφος αναζητά τον Αχιλλέα και ικετεύει για θεραπεία. Ο Αχιλλέας —με την επίδραση και την ευρηματικότητα του Οδυσσέα— ξύνει σκουριά από το δόρυ του και την τοποθετεί στην πληγή. Τότε η πληγή επουλώνεται: το ίδιο ίχνος μετάλλου που την άνοιξε γίνεται το μέσο που τη συγκολλά.

📖 Μυθαγωγική και μυσταγωγική προσέγγιση.

Ο μύθος λειτουργεί ως εικόνα μεταμορφωτικής εμπειρίας. Κάθε στοιχείο του —πληγή, όπλο, σκουριά, χρησμός— είναι σύμβολο που δείχνει εσωτερικές διεργασίες.

Η πληγή εμφανίζει τον τόπο που η εμπειρία διείσδυσε και άφησε ρήγμα. Δεν είναι μόνο σωματική βλάβη αλλά ψυχικός-υπαρξιακός τόπος όπου σημειώνεται απώλεια δύναμης και καλείται νόημα.

Το όπλο και ο Αχιλλέας αντιπροσωπεύουν την ενεργητική, επιθετική δύναμη της ζωής —το στοιχείο που διαιρεί, ελέγχει, συχνά πληγώνει. Όμως ο ίδιος πόλος έχει και ιαματική δυνατότητα· αν συνειδητοποιηθεί και ανασχηματισθεί, μπορεί να γίνει φορέας ίασης.

Η σκουριά —το οξειδωμένο υπόλειμμα του μετάλλου— είναι το υπόλοιπο του τραυματικού γεγονότος. Φαίνεται άχρηστη ή τοξική· όμως όταν επιστρατεύεται ως θεραπευτικό στοιχείο, δηλώνει την αλχημική αρχή: στο δηλητήριο βρίσκεται το φάρμακο (In veneno remedium est). Η σκουριά συμβολίζει την ανάκτηση της εμπειρίας, τη μετατροπή του τραύματος σε μέσο μεταστοιχείωσης.

Ο χρησμός δίνει τον θεμέλιο νόμο της ιστορίας: η ίαση περνά μέσα από την αναγνώριση της αιτίας και τη συνάντηση με τον φορέα της. Η ικεσία του πληγωμένου προς τον τραυματιστή γίνεται τελετή μεταστροφής των ρόλων.

✒️Ερμηνεία — σχόλιο.

Σε ψυχολογικό επίπεδο, η πληγή του Τήλεφου αντιστοιχεί σε εκείνες τις πληγές της ψυχής που δεν κλείνουν εύκολα: προδοσίες, απώλειες, διασπαστικές εμπειρίες που παραμένουν ανοικτές όταν αγνοείται η προέλευσή τους. Η θεραπεία απαιτεί κάτι περισσότερο από συμπτωματική ανακούφιση: απαιτεί αναγνώριση, επεξεργασία και μετασχηματισμό της ίδιας της αιτίας.

Στο πλαίσιο της σκιανολογίας κατά Γιουνγκ, ο Αχιλλέας μπορεί να θεωρηθεί ως όψη της «σκιάς» ή του ενεργητικού πόλου που περιλαμβάνει δυνάμεις ικανές να πληγώσουν αλλά και να θεραπεύσουν, εφόσον ενσωματωθούν με συνείδηση, αυτογνωσία και ενσυναίσθηση. Η σκουριά αντιπροσωπεύει το υλικό της σκιάς που, αντί να καταπιεστεί ή να απορριφθεί, ανασχηματίζεται σε ωφέλιμο μέσο.

Πολιτικά και κοινωνικά, ο μύθος υπενθυμίζει ότι οι συλλογικές πληγές δεν λύνονται μόνο με απομόνωση του «εχθρού». Συχνά απαιτούνται συναντήσεις και μετασχηματιστικές σχέσεις μεταξύ αντιμέτωπων πλευρών, ώστε το τραύμα να ενσωματωθεί και να γίνει πηγή συλλογικής σοφίας.

Σε ηθικό και φιλοσοφικό επίπεδο, μαθαίνουμε ότι η ηρωική πράξη δεν συνίσταται στην αποφυγή του πόνου αλλά στην ικανότητα να τον μεταστοιχειώνουμε. Η επούλωση δεν σβήνει το παρελθόν· το ενσωματώνει και έτσι αναδεικνύει νέες δυνατότητες ζωής.

✍️ Επίλογος.

Ο Τήλεφος που γιατρεύεται με τη σκουριά του δόρατος που τον πλήγωσε παραμένει ισχυρή εικόνα διπλής αλήθειας: ο δρόμος προς την ίαση περνά μέσα από τη γνώση της αιτίας και τη μετατροπή του υπολείμματος της βίας σε μέσο νέας ζωής. Ο μύθος δεν υπόσχεται ότι ο πόνος εξαφανίζεται· υπόσχεται όμως ότι, αν τον κοιτάξουμε κατάματα και δεχθούμε τη σύνθεσή του με τη δύναμη που τον προκάλεσε, μπορεί να γίνει δάσκαλος.

Έτσι, μάλλον από το να αποφεύγουμε τα τραύματα, μαθαίνουμε να τα μεταστοιχειώνουμε — και εκεί έγκειται η ηρωική σοφία.

📷  Ανάγλυφο από Πεντελικό Μάρμαρο με θέμα τον Τήλεφο — Η Ίαση της Προφητικής Πληγής Ύστερος 1ος αιώνας π.Χ. – Πρώιμος 1ος αιώνας μ.Χ. Οικία του Ανάγλυφου του Τήλεφου (Casa del Rilievo di Telefo), Ηράκλειο (Herculaneum).

🏛 Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Νάπολης, Ιταλία 🇮🇹

Η ωραία Ελένη: ιέρεια της σελήνης και η μύηση των νεανίδων στην ενηλικίωση.

 

Αφορμής δοθείσης της φημολογιας ουτι στην «Οδύσσεια» του σκηνοθέτη Κρίστοφερ Νόλαν, την Ωραία Ελένη θα ερμηνεύσει η Κενυατικής καταγωγής ηθοποιός Λουπίτα Νιόνγκο.*

Πριν γίνει «ωραία» στα τραγούδια των αοιδών, η Ελένη υπήρξε ιερή στη μνήμη των παλαιότερων ανθρώπων. Δεν γεννήθηκε πρώτα ως αιτία πολέμου, αλλά ως φως. Σαν αντανάκλαση του φωτός  της σελήνης (σέλας), επάνω στο νερό της νύχτας, σαν σεληνιακή λάμψη που διδάσκει τη σιωπή. Οι παλαιοί την ένιωθαν όχι απλώς γυναίκα, αλλά φορέα μιας δύναμης που προηγείται των βασιλέων και των όπλων: της δύναμης της Σελήνης.

Το όνομά της, έλεγαν, συγγενεύει με το σέλας, με τη λάμψη που αναδύεται από το σκοτάδι. Κι αν η φιλολογία στέκει επιφυλακτική, ο μύθος γνωρίζει καλύτερα: κάθε φορά που προφέρεται το «Ελένη», ακούγεται μαζί του ένας παλμός φωτός. Δεν είναι τυχαίο πως οι αρχαίοι τη φαντάστηκαν παιδί του κύκνου και του αυγού, τέκνο μιας ένωσης όπου το ζωικό, το ουράνιο και το ανθρώπινο συμπλέκονται.

Η Ελένη κουβαλά μνήμη αρχαιότερη από τον Όλυμπο. Ανήκει στην μητριαρχική εποχή όπου το θηλυκό δεν ήταν ακόμη σκιά του ανδρικού, αλλά κέντρο του κόσμου. Στη Μινωική Κρήτη, πριν υψωθούν τα ανάκτορα των βασιλέων, βασίλευε η μεγάλη  Θεά η Πότνια θέα των όφεων. Τα φίδια της ήταν σύμβολα της ανανέωσης, της ζωής που αλλάζει δέρμα. Από εκείνη τη ρίζα αναδύεται και η Ελένη, σαν ήπια συνέχεια μιας Μεγάλης Μητέρας που δεν χάθηκε, αλλά μεταμορφώθηκε.

Όταν οι Μυκηναίοι έφεραν μαζί τους την τάξη των ανδρών και των όπλων, η παλιά θεά δεν σβήστηκε. Έμαθε να φορά άλλα πρόσωπα: Άρτεμη στο δάσος, Δήμητρα στα στάχυα, Αφροδίτη στο κύμα, Αθηνά στον νου. Και η Ελένη στάθηκε ανάμεσά τους, σαν μεταιχμιακή μορφή, γυναίκα και σύμβολο μαζί. Εκείνη εκφράζει τη σύγκρουση: η σεληνιακή μνήμη απέναντι στο ηλιακό κράτος.

Κάποτε ο χρόνος μετριόταν με το φεγγάρι. Οι γυναίκες ήξεραν τις νύχτες καλύτερα από τους άνδρες, γιατί μέσα τους χτυπούσε ο ίδιος ρυθμός. Η Σελήνη δεν ήταν απλώς άστρο· ήταν δασκάλα. Κάτω από το φως της μύονταν τα κορίτσια. Όχι για να γίνουν υπάκουες, αλλά για να μάθουν να κατοικούν το σώμα τους.

Ο παραδοσιακός δεσμός ανάμεσα στη σελήνη και στην έμμηνο ρύση υπήρξε βαθύς στο λαϊκό φαντασιακό· ο κυκλικός ρυθμός της γυναίκας συνδεόταν με τις φάσεις του φεγγαριού και εντασσόταν στις τελετές που τιμούσαν το μυστήριο της σύλληψης και της γέννησης. Στις μυστικιστικές μύησες, ο ερωτικός πόθος θεωρείται προοίμιο της δημιουργίας· η σελήνη που ρυθμίζει τον κύκλο γίνεται σύμβολο της γονιμότητας και της μυστικής δυνατότητας να γεννηθεί ζωή — και οι τελετές της μύησης έχουν συχνά χαρακτήρα προετοιμασίας για το μυστήριο αυτό: σωστή φροντίδα, γνώση βοτάνων, σεβασμός του χρόνου του σώματος.

Η παράδοση λέει πως η Ελένη, ιέρεια της Σελήνης, έφτασε στη Ρόδο και στάθηκε μπροστά στον ναό του Ηλίου. Δίπλα, σιωπηλό, υπήρχε το παρεκκλήσι της αδελφής του, της Σελήνης. Εκείνη δεν ήρθε για να ανταγωνιστεί τον ήλιο, αλλά για να του θυμίσει τη νύχτα. Κάτω από έναν πλάτανο μάζευε τις νεαρές ψυχές και τις οδηγούσε απαλά από το παιχνίδι στη γνώση.

Τις δίδασκε να φροντίζουν το σώμα όπως φροντίζει κανείς έναν κήπο. Να πλένουν, να αρωματίζουν, να θεραπεύουν με βότανα. Το σαραντοβότανο, το ψυλλόχορτο, το ελένειο, δεν ήταν απλώς φυτά· ήταν λόγος της γης που περνούσε στο αίμα. Η μύηση δεν ήταν φόβος, αλλά τρυφερή μαθητεία.

Όταν η τελετή τελείωνε, τα κορίτσια κρεμούσαν στον πλάτανο την κουτσούνα τους, την πάνινη πλαγώνα της παιδικής ηλικίας. Δεν την πετούσαν· την αφιέρωναν. Και έπαιρναν ρόκα και σφοντύλι. Όχι γιατί έπρεπε να δουλεύουν, αλλά γιατί έπρεπε να υφαίνουν τον χρόνο τους.

Το δρώμενο το είπαν αργότερα Ελενοφόρεια. Και την τιμούσαν ως Ελένη Δενδρίτιδα, δεμένη με το δέντρο όπως η ψυχή με τη ρίζα της. Ο Παυσανίας (Ελλάδος Περιήγησις Γ΄, 19, 9–10), 

περιηγητής των ιερών μνημών, ψιθυρίζει πως στη Θεράπνη υπήρχε ιερό της Ελένης και πως την έλεγαν Δενδρίτιδα, δεμένη με τον πλάτανο όπως η ψυχή με τη ρίζα της.

Στις νουμηνίες, όταν γεννιόταν το νέο φεγγάρι, η Ελένη μιλούσε για τον έρωτα όχι ως πάθος τυφλό, αλλά ως προανάκρουσμα της δημιουργίας. Η Σελήνη, έλεγε, έβαλε στη γυναίκα τον ρυθμό, για να μην χαθεί μέσα στις μεταμέλειες.

Τρία μεγάλα φεγγάρια του καλοκαιριού, έλεγαν, κατεβαίνουν ακόμη σαν αόρατες νύμφες ή νεράιδες που θυμίζουν πως η πρόνοια δεν είναι μοίρα, αλλά στάση ζωής: φροντίζω, άρα προστατεύομαι. Σημειώνεται, όμως, ότι οι μορφές της «νύμφης» και της «νεράιδας» όπως τις συναντάμε σε μεταγενέστερο λαϊκό αφήγημα είναι προϊόντα μακράς λαϊκής μεταπλασίας· οι νεότερες αυτές μορφές έχουν διαμορφωθεί και επηρεαστεί από τις χριστιανικές μετασχηματίσεις του λαϊκού φαντασιακού, μεταφέροντας παλαιότερα, σεληνιακά σύμβολα σε νέο πλαίσιο.

Η Ελένη πέθανε κάτω από τον πλάτανο, όμορφη όπως έζησε. Ο τόπος έγινε κήπος. Φυτεύτηκαν βότανα, άνθη, μνήμες. Στα Κύθηρα, στην Πελοπόννησο, η μορφή της δεν έσβησε. Δεν ήταν μόνο γυναίκα της Τροίας. Ήταν δασκάλα της μετάβασης.

Και έτσι η Ελένη μένει όχι ως αιτία πολέμου, αλλά ως μυσταγωγός του φωτός της νύχτας, εκεί όπου η γυναίκα, η φύση και ο χρόνος ενώνονται σε έναν παλαιό, σεληνιακό κύκλο ζωής.

🔗 * Παραπομπή: Τα Ομηρικά έπη είναι προϊόν συγκεκριμένου ιστορικού, γεωγραφικού και πολιτισμικού ορίζοντα. Οι περιγραφές σωμάτων, χρωμάτων, καταγωγών δεν είναι τυχαίες ούτε ουδέτερες. Η ανάγνωση που αγνοεί αυτό το πλαίσιο δεν «ανοίγει» τον Ομηρο· τον μεταφράζει στη γλώσσα των σύγχρονων ιδεολογικών αγωνιών μας. Το ζήτημα λοιπόν δεν είναι αν επιτρέπεται μια τέτοια αναπαράσταση, αλλά τι ακριβώς υπηρετεί.Γιατί μαύρη Ελένη; Τι κερδίζουμε ερμηνευτικά; Αν η απάντηση είναι η ορατότητα ή η συμβολική αποκατάσταση, τότε βρισκόμαστε ήδη εκτός φιλολογίας και εντός πολιτισμικής πολιτικής. Αυτό δεν είναι κατ’ ανάγκην κατακριτέο – αρκεί να δηλώνεται καθαρά. Διαφορετικά, οδηγούμαστε σε παράδοξα: θα θέλαμε να δούμε λευκό τον αρχηγό των Ζουλού που κατατρόπωσε τους Βρετανούς; 

- Χρήστος Κ. Τσαγγάλης. Καθηγητής Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας, ΑΠΘ, τακτικό μέλος της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Επιστημών, αντεπιστέλλον μέλος της Κυπριακής Ακαδημίας.