Το ρόδι στα Ελευσίνια Μυστήρια, και η μεταθανάτια υπόσχεση.

Αυτή την εποχή, όταν στην αρχαία Ελευσίνα τελούνταν τα Μεγάλα Ελευσίνια Μυστήρια, ωριμάζει στους Ελληνικούς αγρούς ένας καρπός που μοιάζει να έχει γεννηθεί για να συνοδεύσει τον μύθο της Περσεφόνης: το ρόδι.

Η σύνδεση αυτή αποκτά, κατά τη δική μου μυθαγωγική ανάγνωση, ιδιαίτερο βάθος αν παρατηρήσουμε τον ίδιο τον καρπό και τον κύκλο της φύσης μέσα στον οποίο εμφανίζεται.

Το ρόδι έχει σχήμα κυκλικό, και ο κύκλος υπήρξε ανέκαθεν ένα από τα ισχυρότερα σύμβολα της πληρότητας, της αιωνιότητας και της αέναης επιστροφής. Δεν έχει πραγματική αρχή ούτε τέλος. Εκεί όπου τελειώνει, εκεί ακριβώς μπορεί να αρχίσει ξανά.

Ο ίδιος κυκλικός ρυθμός αποκαλύπτεται παντού στη φύση: στην πορεία των άστρων, στην εναλλαγή ημέρας και νύχτας, στην επιστροφή των εποχών, στη βλάστηση και την ξηρασία, στη γέννηση, την ακμή και την παρακμή.

Ακόμη και ο αρχαίος συμβολισμός του ουροβόρου όφεως εκφράζει αυτή την ιδέα: το τέλος γίνεται αρχή και η αρχή επιστρέφει στο τέλος.

Μέσα όμως στον κυκλικό φλοιό του ροδιού κρύβεται κάτι ακόμη πιο ενδιαφέρον. Ένας ολόκληρος κόσμος από σπόρους.

Το ρόδι δεν περιέχει έναν μόνο σπόρο, αλλά πλήθος μικρών κόκκινων σπερμάτων, το καθένα από τα οποία εμπεριέχει τη δυνατότητα μιας νέας ζωής. Ο καρπός είναι λοιπόν, κατά κάποιον τρόπο, ένας κλειστός κόσμος που περιέχει μέσα του πολλούς μελλοντικούς κόσμους.

Και εδώ αρχίζει η μυθαγωγική σύνδεση με την Περσεφόνη.

Η Κόρη κατέρχεται στον κόσμο του Πλούτωνα και εκεί γεύεται τους σπόρους του ροδιού. Με αυτόν τον τρόπο συνδέεται με τον κόσμο κάτω από τη γη και η επιστροφή της στον επάνω κόσμο γίνεται πλέον μέρος ενός ευρύτερου κοσμικού ρυθμού.

Ο μύθος της Περσεφόνης μπορεί να διαβαστεί έτσι ως μια εικόνα της ίδιας της φύσης. Τουλάχιστον έτσι λειτουργούσε στον αρχαίο τρόπο επαγωγικής και συμβολικής σχέσης, όπως εκφράζεται από τον νόμο της αναλογίας. Όπως ο σπόρος έτσι και η ζωή κατέρχεται, χάνεται από το βλέμμα, κρύβεται μέσα στη γη. Και ύστερα, όταν έρθει η ώρα, επιστρέφει. Ακριβώς όπως ο σπόρος.

Ο σπόρος πέφτει στη γη και εξαφανίζεται από τον κόσμο του φωτός. Για εκείνον που βλέπει μόνο την επιφάνεια, ο σπόρος μοιάζει να έχει χαθεί. Στην πραγματικότητα όμως εισέρχεται σε έναν αόρατο κόσμο, όπου η ζωή συνεχίζει να εργάζεται σιωπηλά.

Η γη γίνεται τότε ένας άλλος αόρατος κόσμος,
ο κόσμος του Άδη εκ του Αίδιου – αοράτου, Πλούτωνα – εκ του πλούτου της Γης.

Και ο σπόρος γίνεται η μικρή Περσεφόνη που κατέρχεται στο σκοτάδι για να επιστρέψει κάποτε στο φως. Όπως ο σπόρος δεν παύει να υπάρχει επειδή χάνεται κάτω από το χώμα, έτσι και η ψυχή δεν χρειάζεται να θεωρηθεί ότι παύει να υπάρχει επειδή εγκαταλείπει το σώμα. Στις αρχαίες ελληνικές μυστηριακές και φιλοσοφικές παραδόσεις συναντούμε, με διαφορετικές μορφές και αποχρώσεις, την αντίληψη ότι η ψυχή έχει μια μοίρα ευρύτερη από τη βιολογική ζωή.

Έτσι, μυθαγωγικά, η κάθοδος της Περσεφόνης μπορεί να γίνει εικόνα μιας μεγαλύτερης πορείας: κάθοδος, λήθη, αναμονή και επιστροφή. Ο θάνατος δεν παρουσιάζεται πλέον ως απόλυτη εξαφάνιση, αλλά ως μετάβαση από το ορατό στο αόρατο. Εισέρχεται στην αρχαϊκή άποψη για μη ύπαρξη του μετά θάνατον η σωτηριολογική μεταφυσική άποψη της ζωής μετά θάνατον.

Υπό αυτή την άποψη η άνοιξη δεν είναι απλώς η επιστροφή της βλάστησης. Είναι η αποκάλυψη αυτού που παρέμενε κρυμμένο. Ίσως εδώ να βρίσκεται και ένας βαθύτερος συμβολισμός του ροδιού.

Το εξωτερικό του είναι κλειστό, σκληρό και σχεδόν αδιαπέραστο. Το εσωτερικό του όμως είναι γεμάτο ζωή. Για να φτάσει κανείς στους σπόρους, πρέπει πρώτα να ανοίξει τον καρπό.

Όπως ακριβώς και στη μύηση. Ο εξωτερικός κόσμος είναι το κλειστό περίβλημα. Το εσωτερικό νόημα βρίσκεται πίσω από αυτό που φαίνεται. Ο μύστης δεν αρκείται στην επιφάνεια του μύθου. Ανοίγει τον συμβολικό καρπό και αναζητά μέσα του τον σπόρο της αλήθειας.

Και μέσα στον σπόρο αναγνωρίζει τη μεγάλη αρχή της φύσης: τίποτε δεν χάνεται απλώς επειδή παύει να είναι ορατό.

Το ίδιο μυθαγωγικό νήμα μπορεί να συνδεθεί και με την παπαρούνα, ένα ακόμη φυτό που συνδέθηκε με την Ελευσίνια παράδοση και με τον συμβολισμό της Δήμητρας και της Περσεφόνης. Το βαθύ κόκκινο χρώμα της παπαρούνας, όπως και το κόκκινο των σπόρων του ροδιού, παραπέμπει συμβολικά στο αίμα, στη ζωτική δύναμη, αλλά και στο πέρασμα ανάμεσα στη ζωή και στον θάνατο.

Και τότε εμφανίζεται ένας ακόμη σημαντικός όρος: η λήθη. Η κάθοδος της ψυχής στον κόσμο της γένεσης μπορεί μυθαγωγικά να ιδωθεί ως είσοδος σε έναν κόσμο όπου η προηγούμενη μνήμη καλύπτεται. Η ψυχή εισέρχεται στον νέο κύκλο χωρίς να θυμάται πλήρως εκείνο που προηγήθηκε. Η λήθη γίνεται έτσι ένα πέπλο ανάμεσα στις διαφορετικές καταστάσεις της ύπαρξης.

Κάτω από αυτό το πέπλο όμως η ζωή συνεχίζεται. Όπως ο σπόρος μέσα στη γη. Και όπως η Περσεφόνη δεν χάνεται οριστικά στον Άδη, αλλά επιστρέφει στον κόσμο της Δήμητρας, έτσι και η ψυχή μπορεί να νοηθεί ως περιπλανώμενη μέσα σε έναν μεγαλύτερο κύκλο υπάρξεων, επιστροφών και αναγεννήσεων.

Δεν υποστηρίζω ότι αυτή ήταν κατ’ ανάγκην η κυριολεκτική διδασκαλία που δινόταν στους μυημένους της Ελευσίνας. Οι αρχαίες πηγές δεν μας επιτρέπουν να γνωρίζουμε με βεβαιότητα όλα όσα αποκαλύπτονταν στα Άρρητα.

Είναι όμως ακριβώς εκεί όπου αρχίζει ο χώρος της μυθαγωγίας. Εκεί όπου η ιστορική μαρτυρία σιωπά, το σύμβολο μπορεί να αρχίσει να μιλά. Και αν παρατηρήσουμε το ρόδι μέσα σε αυτό το συμβολικό πλαίσιο, γίνεται ένας μικρός καθρέφτης ολόκληρου του ελευσίνιου μύθου.

Ο καρπός ωριμάζει, ανοίγει, οι κόκκινοι σπόροι αποκαλύπτονται, ο σπόρος πέφτει στη γη. Η γη τον κρύβει, το σκοτάδι τον περιβάλλει. Η ζωή όμως δεν σταματά. Κάποια στιγμή ο σπόρος βλασταίνει. Η νέα ζωή ανεβαίνει προς το φως, και ο κύκλος αρχίζει ξανά.

Ρόδι, Περσεφόνη, σπόρος και ψυχή γίνονται έτσι τέσσερις εικόνες του ίδιου μυστηρίου: της ζωής που κατέρχεται στο αόρατο για να επιστρέψει κάποτε στο φως.

Θεά Αθηνά και το φως της εσωτερικής όρασης

Σύμφωνα μεθ μία παλαιά παράδοση, όταν ο Προμηθέας έκλεψε το πυρ από τους θεούς του Ολύμπου, το χάρισε στους ανθρώπους ως δώρο γνώσης και τέχνης. Τότε η Αθηνά, θεά των τεχνών και της νόησης, πλησίασε το ακόμη ατελές δημιούργημα —τον άνθρωπο— και του εμφύσησε τον νου και την έλλογη πνοή, ενώ ο Ήφαιστος είχε ήδη πλάσει το σώμα του από γη και νερό.

Έτσι, ο άνθρωπος δεν δημιουργήθηκε απλώς, αλλά ολοκληρώθηκε μέσα από τρεις αρχές: τη μορφή από την ύλη, τον νου από το πνεύμα και τη φωτιά ως δημιουργική και μεταμορφωτική δύναμη. Ο Ήφαιστος έδωσε το σώμα, η Αθηνά τη νόηση και ο Προμηθέας τη φλόγα που κινεί και μεταπλάθει τα πάντα. Και αυτή η φλόγα δεν είναι μόνο φυσική· είναι και η εσωτερική σπίθα της συνείδησης, που καθιστά τον άνθρωπο δημιουργό και μέτοχο μιας ανώτερης τάξης.

Όταν ο νους εγκαθίσταται μέσα στη μορφή, τότε —σαν διακριτικό σημείο πάνω από την πόλη και μέσα στον άνθρωπο— εμφανίζεται το σύμβολο της Αθηνάς: η γλαύκα. Το πτηνό αυτό δεν επιλέχθηκε τυχαία. Βλέπει μέσα στο σκοτάδι, όπως ο νους μπορεί να διακρίνει εκεί όπου οι αισθήσεις αδυνατούν. Η όρασή της δεν εξαρτάται από το εξωτερικό φως, αλλά από μια έμφυτη εγρήγορση και εσωτερική διαύγεια.

Έτσι, η γλαύκα γίνεται σύμβoλο της εσωτερικής όρασης και της αληθινής νόησης: της ικανότητας του ανθρώπου να στρέφεται προς τα ενδότερα και να συλλαμβάνει όχι μόνο το φαινόμενο, αλλά και το αίτιο. Και όπως η Αθηνά εκφράζει τη σοφία, έτσι και η γλαύκα υπενθυμίζει ότι η αληθινή γνώση δεν θορυβεί, αλλά παραμένει άγρυπνη, σιωπηλή και διαρκώς παρούσα.

Μύηση στην ιερότητα της φύσης της αρχαίας Ελλάδος.

 

Η παρατήρηση της πανίδας και της χλωρίδας της Ελλάδας δεν αποτελεί απλώς μια αισθητική εμπειρία, δημιουργεί ένα κοσμικό και θρησκευτικό συναίσθημα που συγκλονίζει την ψυχή και την οδηγεί στην ποίηση, στον συμβολισμό και στην αλληγορία, άρα στον κόσμο των αρχαίων Eλληνικών μύθων. Κάθε θυμάρι που αρωματίζει το Eλληνικό τοπίο, κάθε ελιά που ριζώνει σε πετρώδες έδαφος, κάθε κυπαρίσσι που υψώνεται προς τον ουρανό, μοιάζει να ψιθυρίζει μια μυστική αφήγηση για τη σχέση του ανθρώπου με το σύμπαν ολόκληρο.

Οι αρχαίοι Έλληνες αντιλαμβάνονταν τον άνθρωπο ως αναπόσπαστο μέρος της φύσης. Ο ρόλος του δεν ήταν να την κατακτά αλλά να την κατανοεί, να αφουγκράζεται τους ρυθμούς της και να εναρμονίζεται με αυτούς. Η φύση δεν ήταν μόνο η τροφός όλων των έμβιων όντων, αλλά και πεδίο μύησης, ένας ζωντανός οργανισμός που διαπερνάται από ψυχή και λόγο.

🍂 «Χλωρίς» ονομαζόταν η θεά της βλάστησης, προσωποποίηση της αέναης αναγέννησης της φύσης. Το έργο της ήταν δύσκολο και ιερό.

🌼 Βοηθοί της ήταν οι Ώρες, κόρες της Θέμιδας και του Δία, ακόλουθοι του Ηλίου, που ρύθμιζαν τις τέσσερις εποχές και διασφάλιζαν την ομαλή ανάπτυξη της βλάστησης. 

💦  Ο Ζέφυρος, η γλυκιά πνοή του δυτικού ανέμου, έφερνε την ανοιξιάτικη βροχή, αφυπνίζοντας τη γη από τον χειμερινό της λήθαργο. 

🌊 Οι Ωκεανίδες, νύμφες των υδάτων, προστάτευαν τις πηγές και τα ρυάκια, ενώ οι Δρυάδες και οι Αμαδρυάδες φρόντιζαν τα δάση, κατοικώντας μυστικά μέσα στους κορμούς των δέντρων.

⛈️ Ο Δίας, με τις βροντές και τις αστραπές του, πότιζε τη γη και υπενθύμιζε τη δύναμη του ουράνιου στοιχείου. 

🏹   Η Άρτεμης, προστάτιδα της άγριας φύσης, δρόσιζε τα φυτά με την πάχνη της νύχτας, ενώ ο αδελφός της, ο Απόλλωνας, χάριζε το φως του ήλιου, απαραίτητο για τη βλάστηση. 

🌳 Η Δήμητρα, μητέρα της γεωργίας, εξασφάλιζε το ωρίμασμα των καρπών, και ο ετήσιος κύκλος της βλάστησης, γέννηση, άνθηση, μαρασμός και αναγέννηση, ερμηνευόταν ως ιερό δράμα, αντανάκλαση της αρμονίας και της δικαιοσύνης του κόσμου.

🌿 Ο Διόνυσος ο Δενδρίτης, θεός της αμπέλου και της ζωτικής ορμής, χάριζε στα φυτά τους χυμούς της ανάπτυξης και τη μυστική δύναμη της αναγέννησης. 

🍁 Ο Πλούτων, ο αόρατος άρχοντας του κάτω κόσμου, φύλαγε στα υπόγεια βάθη τον πλούτο των σπόρων και της γονιμότητας, υπενθυμίζοντας ότι κάθε βλάστηση γεννιέται από το σκοτάδι της γης και επιστρέφει σε αυτό.

Παράλληλα, η φαρμακευτική γνώση των αρχαίων για τα φυτά ήταν εντυπωσιακή. Πάνω από χίλια είδη είχαν καταγραφεί και περιγραφεί από φιλοσόφους και συγγραφείς όπως ο Αριστοτέλης, ο Ιπποκράτης, ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, ο Ηρόδοτος, ο Θεόκριτος και ο Όμηρος. Στα έργα τους τα φυτά δεν εμφανίζονται μόνο ως θεραπευτικά ή διατροφικά στοιχεία, αλλά και ως φορείς συμβολισμών, η δάφνη της νίκης, η μυρτιά του έρωτα, το στάχυ της γονιμότητας, η ελιά της ειρήνης και της σοφίας.

Η φυσιολατρική αυτή αντίληψη κορυφώνεται φιλοσοφικά στη σκέψη του Πλωτίνος. Στις Εννεάδες του περιγράφει έναν κόσμο εμψυχωμένο και ενιαίο, όπου η ψυχή διαπερνά τα πάντα χωρίς να διαιρείται. Στην Εννεάδα IV, 3, 9 αναφέρει ότι η ψυχή είναι παρούσα παντού και ταυτόχρονα δεν περιορίζεται σε κανένα συγκεκριμένο σημείο, δεν διαμερίζεται ούτε τεμαχίζεται, αλλά βρίσκεται ολόκληρη παντού. Δηλαδή, η ψυχή διαπερνά ολόκληρο το σύμπαν χωρίς να χωρίζεται σε κομμάτια, παραμένοντας ενιαία και αποτελώντας τη ζωοποιό και συνεκτική δύναμη του κόσμου.

Στην Εννεάδα III, 8, 4, στο περίφημο χωρίο για τη φύση ως σιωπηλή θεωρία, γράφει ότι η φύση είναι μια σιωπηλή θεωρία και ότι από τη θεωρία προέρχεται η γένεση και το ίδιο το γινόμενο είναι επίσης θεωρία. Με άλλα λόγια, η φύση δεν είναι μια άλογη και μηχανική δύναμη, αλλά μια εσωτερική νοητική ενέργεια. Ο κόσμος γεννιέται ως αποτέλεσμα εσωτερικής πνευματικής πληρότητας. Η φύση δημιουργεί επειδή νοεί, και νοεί επειδή μετέχει στην ανώτατη αρχή της πραγματικότητας.

Τέλος, στην Εννεάδα VI, 9, 5, αναφερόμενος στο Εν, επισημαίνει ότι είναι παντού παρόν και δεν περικλείεται πουθενά. Δηλαδή, το Εν δεν περιορίζεται από τίποτε, δεν περιέχεται σε κανέναν τόπο, αλλά ταυτόχρονα είναι παρόν σε όλα τα όντα ως η βαθύτερη πηγή της ύπαρξής τους.

Μέσα από αυτά τα χωρία γίνεται σαφές ότι για τον Πλωτίνο ο κόσμος δεν είναι ένα άψυχο σύνολο υλικών στοιχείων, αλλά μια ζωντανή ενότητα διαποτισμένη από ψυχή και νόηση. Η φύση, επομένως, δεν είναι απλώς περιβάλλον, αλλά φανέρωση της ενότητας μέσα στην πολλαπλότητα, μια αδιάκοπη μυστική διαδικασία όπου το ορατό εκφράζει και αποκαλύπτει το αόρατο.

Έτσι, η φύση δεν είναι άψυχη ύλη αλλά έκφραση πνευματικής αρχής. Το ορατό φανερώνει το αόρατο και η πολλαπλότητα ριζώνει σε μια βαθύτερη ενότητα. H Eλληνική χλωρίδα δεν αποτελεί μόνο βιολογικό πλούτο αλλά πνευματικό τοπίο. Είναι ένας ζωντανός ναός όπου το φως, το νερό, ο άνεμος και η γη συνυφαίνονται σε μια αέναη μυσταγωγία, μια υπενθύμιση ότι ο άνθρωπος, όπως το δέντρο, αντλεί τη δύναμή του από τις ρίζες του και υψώνεται προς το φως αναζητώντας το Εν.

Ο μύθος του Πανός, και η μύηση της φύσης.

📜Το ακόλουθο κείμενο αποτελεί συγχρονη μυθοπλασία· μια αφήγηση εμπνευσμένη από αρχαίες μνήμες και αρχέγονες τελεστικές μορφές. Ο μύθος που ακολουθεί· είναι  δημιούργημα της  φαντασίας μου, που προσδοκά να ανασυνθέτει την παλιά αίσθηση του ιερού, με σεβασμό στην παράδοση και στην παλαιά μυσταγωγική πρακτική.

Ας μεταφερθούμε νοερά σε χρόνους αρχέγονους, στη μυστική Αρκαδία, όταν οι άνθρωποι της γης εκείνης ονομάζονταν προσέλληνοι — τόσο παλαιοί, ώστε έλεγαν πως προϋπήρχαν ακόμη και της σελήνης ως μετρητή του χρόνου. Ζούσαν μέσα σε έναν κόσμο όπου η φύση δεν ήταν τοπίο αλλά συγγένεια· το δάσος δεν ήταν ύλη αλλά μήτρα.

Πριν ακόμη καταλληθεί η μητριαρχική τάξη, τον καιρό που κυριαρχούσε η λατρεία της Μεγάλης Μητέρας, οι άνθρωποι ζούσαν νομαδικά, από το κυνήγι και τη συλλογή. Ο κύκλος της ζωής και του θανάτου γινόταν αντιληπτός κυρίως μέσα από το αίμα του κυνηγιού και του θηράματος. Όμως οι γυναίκες γνώριζαν βαθύτερα μυστήρια. Στις σπηλιές, υπό το φως της σελήνης, μυούσαν τα νεαρά κορίτσια στα άρρητα: ότι το αίμα δεν είναι μόνο τέλος αλλά και αρχή· ότι μέσω της εμμήνου ρήσεως και των σεληνιακών κύκλων έρχεται η κύηση και η νέα ζωή.

🌒Η σελήνη δίνει και η σελήνη παίρνει.

Με το πέρασμα των αιώνων, η Μεγάλη Μητέρα έλαβε νέα μορφή: έγινε η Άρτεμις, κυρία των θηρών, προστάτιδα των δασών, του κυνηγιού και των μεταβάσεων. Οι γηραιές γυναίκες της φυλής ήταν οι ιέρειές της. Αυτές φύλασσαν τη μνήμη, αυτές τελούσαν τις μυήσεις.

Σε μια μικρή ομάδα της Αρκαδίας ζούσε μια τέτοια ιέρεια. Είχε έναν γιο, τον Πανίερο. Το όνομά του σήμαινε «ο παντελώς ιερός», μα η μοίρα του φαινόταν ταπεινή: είχε πρόβλημα στην κίνηση των ποδιών και δεν μπορούσε να ακολουθήσει τους άνδρες στο κυνήγι. Έτσι αποξενώθηκε από την ανδρική κοινότητα, που όριζε την αξία με βάση τη δύναμη και την κυνηγετική επιτυχία.

Όμως ό,τι θεωρείται αδυναμία συχνά γίνεται πύλη μύησης.

Ο Πανίερος περνούσε ώρες στο ιερό σπήλαιο της Μεγάλης Μητέρας. Εκεί παρακολουθούσε σιωπηλά τις τελετές των γυναικών. Η μητέρα του, διακρίνοντας τη βαθιά του ευαισθησία, τον μύησε στα μυστικά που ως τότε παρέμεναν απρόσιτα στους άνδρες: στη γνώση του αίματος ως φορέα ζωής, στη σημασία της κυκλικότητας, στη μυστική συγγένεια ανθρώπου και θηρίου.

Οι άνδρες σε αντίθεση με τις γυναίκες που το αίμα σήμαινε πύλη ζωής, είχαν συνηθίσει την οσμή του αίματος μόνο ως οσμή θανάτου. Θυσίαζαν ζώα για να μετέχουν στο θαύμα της ζωής, μα έφερναν μόνο τέλος. Δεν κατανοούσαν ότι η ζωή δεν κατακτάται με βία, αλλά γεννιέται μέσα από ρυθμό και μέτρο.

Μια ημέρα, από τον βράχο πάνω από τη σπηλιά, έπεσε ένα αγριοκάτσικο και έσπασε το πόδι του. Ο Πανίερος το βρήκε να σπαρταρά. Αναγνώρισε σε αυτό τον εαυτό του. Αντί να το παραδώσει στους κυνηγούς, το έκρυψε και το φρόντισε.

Η πράξη αυτή ήταν η πρώτη του αληθινή μύηση: η μετατροπή του κυνηγού σε φύλακα.

Πέρασαν κύκλοι πολλοί της σελήνης. Το ζώο θεραπεύτηκε και εξοικειώθηκε με την παρουσία του. Έγινε μεγαλόσωμος τράγος και δεν έφυγε ποτέ από κοντά του. Σταδιακά προστέθηκαν κι άλλα ζώα. Ο Πανίερος έγινε ο πρώτος κτηνοτρόφος της Αρκαδίας.

Η γνώση αυτή έμεινε μυστική. Μόνο η μητέρα του τη γνώριζε. Εκείνη προέβλεψε πως ο γιος της είχε υπερβεί τον παλαιό τρόπο ζωής. Δεν κυριαρχούσε στη φύση — συνδιαλεγόταν μαζί της.

Όταν ήρθε η ώρα της τελικής μετάβασής της στον κόλπο της Μεγάλης Μητέρας, έκανε το ανήκουστο: αντί να ορίσει διάδοχο μία γυναίκα της φυλής, έχρισε τον Πανίερο φύλακα του ιερού.

Η φυλή αντέδρασε. Πώς ένας άνδρας —και μάλιστα «ατελής»— να ηγηθεί των μυστηρίων;

Τότε ο Πανίερος οδήγησε το εξημερωμένο κοπάδι του στο ιερό της Άρτεμις. Μπροστά προχωρούσε ο μεγαλόσωμος τράγος, αγέρωχος· δίπλα του βάδιζε ο ίδιος. Από μακριά, το θέαμα φαινόταν υπερφυσικό. Ως τότε, τα θηρία ήταν άγρια και φοβικά. Δεν περπατούσαν δίπλα σε άνθρωπο. Από μακρυά φαινόταν ένας τράγος με κορμό ανθρώπου.

Οι άνθρωποι πάγωσαν. Είδαν έναν νέο τύπο ύπαρξης: άνθρωπο και ζώο σε αρμονία. 

Εκεί, μπροστά στον ναό, ο Πανίερος φύσηξε έναν απλό αυλό από καλάμι —ήχο που έμαθε στη σπηλιά. Ο ήχος δεν καλούσε σε θυσία· καλούσε σε συνύπαρξη. Τα ζώα δεν διασκορπίστηκαν. Έμειναν.

🌀Η στιγμή εκείνη θεωρήθηκε επιφάνεια.

Η φυλή όχι μόνο ακολούθησε το παράδειγμά του και έγινε κτηνοτροφική· τον τίμησε με νέο όνομα: Πάνας — ο ιερός της ολότητας, εκείνος που ενώνει τα πάντα.

Δεν ήταν πλέον απλώς άνθρωπος. Ήταν αρχή πολιτισμού. Η μετάβαση από το διαρκές κυνήγι στη σταθερή εγκατάσταση, από την αδιάκοπη αιματηρή αναζήτηση τροφής στην αυτάρκεια, άλλαξε τον ρυθμό της ανθρώπινης ζωής για πάντα.

Με τα χρόνια, η μορφή του Πάνα έλαβε συμβολικά χαρακτηριστικά: κέρατα, τραγίσια σκέλη, άγρια όψη. Όχι ως τέρας, αλλά ως υπενθύμιση της ενότητας ανθρώπου και ζώου. Ο ήχος του αυλού του έγινε σύμβολο της άρρητης επικοινωνίας με τη φύση.

Η λατρεία του διαδόθηκε πέρα από την Αρκαδία, σε ολόκληρη την Ελλάδα. Μα στον πυρήνα της παρέμεινε η αρχική μυσταγωγία:

ότι η αληθινή ιερότητα δεν βρίσκεται στην κυριαρχία επί της φύσης, αλλά στη συμφιλίωση με αυτήν.

Ο Πάνας δεν γεννήθηκε ως θεός· έγινε.

Και έγινε τη στιγμή που ο άνθρωπος έπαψε να βλέπει το θηρίο ως εχθρό και άρχισε να το αναγνωρίζει ως συγγενή.

Έτσι, στην καρδιά της Αρκαδίας, μέσα σε σπηλιές και σεληνιακούς κύκλους, γεννήθηκε όχι μόνο ένας θεός, αλλά ένας νέος τρόπος να κατοικεί ο άνθρωπος τον κόσμο.

Ποσειδών, ο Θεός των υδάτων και αλιέας των μορφών. Συμβολισμοί και αρχέτυπα.

Η Ελλάς ήταν από την αρχαιότητα ένα ναυτικό έθνος, καθώς στο Αιγαίο βρίσκονται διάσπαρτα χιλιάδες νησιά. Η ναυτιλία διαμόρφωσε τον χαρακτήρα των Ελλήνων· καθώς οι ναυτικοί δρόμοι, τα ταξίδια, οι εξερευνήσεις, οι απειλές και το εμπόριο δια θαλάσσης διαμόρφωσαν και σφυρηλάτησαν τον χαρακτήρα τους. Δεν είναι τυχαίο πως ένας από τους κορυφαίους θεούς των Ελλήνων ήταν ο Ποσειδώνας.

Στον Χριστιανισμό, προστάτης των ναυτικών είναι ο Άγιος Νικόλαος, ο οποίος έλαβε χαρακτηριστικά του θεού της θάλασσας, του Ποσειδώνα. 

Στο παρόν άρθρο θα αναφερθώ στις ιδιότητες και στους αρχετυπικούς συμβολισμούς του θεού Ποσειδώνα.

Στον ιερό, τριπλό άξονα του κόσμου οι τρεις κυρίαρχοι, άρρενες θεοί του Ολύμπου σχηματίζουν μια ιερή και σημαίνουσα τριαδικότητα:

Δίας — ουρανός, φλόγα νοήματος και πνευματική επήρεια·

Ποσειδών — ύδατα, ροή, γονιμότητα και ύλη·

Άδης — κάτω κόσμος, η άφατη μητρική γη της ανακύκλωσης και του βάθους.

Ο Δίας κρατάει το πνεύμα — την πνοή που φωτίζει, που κινητοποιεί τις μορφές. Είναι ο αστρικός κώδικας, η ενέργεια που θεμελιώνει νόημα και προσανατολίζει τα κύματα σε μορφές. Η άναρθρη πνοή του Διός εισδύει στο υλικό σώμα της ύλης και την εμψυχώνει· χωρίς τη θεία πνοή το κύμα είναι μόνο θάλασσα, αλλά με αυτήν γίνεται ζωτική κίνηση και νόημα.

Ο Ποσειδών, ως αντιπρόσωπος των υδάτων, είναι ο φορέας της πρωτίστης ζωής: από τα υγρά ξεκινά η γένεση· από την υγρασία της μήτρας της γης άνθισε το πρώτο σπέρμα — έτσι η θάλασσα γίνεται μητέρα κάθε μορφής. Όμως ο Ποσειδών δεν είναι μόνο η μήτερα της ζωής· είναι και όργανο της ύλης: σεισμοί, τμήματα γης που ανασηκώνονται, κύματα — σαν αφηνιασμένα άλογα — χτυπούν τις ακτές· όλα εκδηλώνουν τη βίαιη, γήινη όψη της ύλης. Η τρίαινα, αρχικά πρωτόγονος τρόπος αλιείας, απλή σαν εργαλείο ψαρέματος, μετατρέπεται σε ιερό σύμβολο: τρεις αιχμές, τρεις άξες που ενώνουν — ως μεσότητα — ουρανό, γη και κάτω κόσμο. Η τρίαινα θυμίζει πως ο άνθρωπος πρώτα αλίευσε την τροφή του από το νερό — και από αυτήν την πράξη γεννήθηκε ο σεβασμός στον Ποσειδώνα, ως δότη αλλά και ως δυνάστη.

Ο Άδης, κάτω από την επιφάνεια, εκπροσωπεί την άφατη γονιμότητα της γης· την ακινησία που μεταμορφώνει και ανακυκλώνει. Είναι ο μεγάλος θησαυρός των σπόρων, το σκοτεινό εργαστήριο όπου ό,τι έσβησε επιστρέφει ως ύλη για νέα ζωή. Ο Άδης δεν είναι αντίθετος στη ζωή· είναι ο κύκλος που την συντηρεί, ο μυστικός φούρνος της αναγέννησης.

Η θεϊκή αυτή τριάδα σχηματίζει μια ιεράρχηση που δεν είναι ιερατική μόνον, αλλά λειτουργική:

— Δίας: πνευματική αιτία, νόμος, πνοή.

— Ποσειδών: μέσο και μορφοποιητής, φορέας της ζωής και της ύλης.

— Άδης: μνημονικό — ανακυκλωτικός πυρήνας, κοιτίδα μεταμόρφωσης.

Στον μύθο τούτο η ζωή εμφανίζεται ως ενδοσύνθεση: το νερό (Ποσειδών) φέρει και διασπείρει το πρωταρχικό υλικό, ο ουρανός (Δίας) το εμψυχώνει με νόημα και πνοή, και ο κάτω κόσμος (Άδης) το δέχεται, το δουλεύει και το επιστρέφει σε νέο σχήμα. Το αρχετυπικό τοπίο γίνεται σκηνή μυσταγωγίας: στις ακτές στήνονται τελετές με αλάτι, όστρακα και ίππους· στα πηγάδια ψάλλονται ύμνοι· στα όρη υψώνεται το βλέμμα προς τα άστρα. Η τρίαινα, το άρμα, το κέρας του Άδη — όλα όργανα που δηλώνουν την ίδια λειτουργία από διαφορετικές μεριές.

Μυθαγωγικά, ο Ποσειδών δεν είναι απλώς «το νερό». Είναι ο φορέας των ορίων και των διελεύσεων — εκεί όπου το άλλο της γης συναντά το άλλο του ουρανού· εκεί όπου το συναίσθημα δεσμεύει αλλά και απελευθερώνει, εκεί όπου το ανθρώπινο σώμα μαθαίνει την οριακή του φύση. Είναι ο δάσκαλος της ρευστότητας: ό,τι αντιστέκεται πάει να σπάσει· ό,τι ρέει μεταμορφώνεται. Και μέσα στην τριάδα αυτή κάθε στοιχείο βρίσκει το νόημά του: ο ουρανός προσανατολίζει, τα ύδατα γεννούν και δοκιμάζουν, η γη συντηρεί, μεταμορφώνει, και ανακυκλώνει.

🌾 Δεικνύμενα, Ιάκχος, εποπτεία.

📜 Ελευσίνια μύηση. Μέρος δεύτερο.

✍️ Σύγχρονη Μυστηριακή Ελευσίνια Δραματουργία (σε μορφή δοκιμίου).

🎥 Σκοτάδι βαθύ — πιο πυκνό από κάθε νύχτα. Οι δάδες σβηστές· οι ιέρειες σχηματίζουν κύκλο και ψάλλουν χαμηλό, μονοφωνικό άσμα. Ο Δημοφώντας στέκει με το κηρύκειο· η Διοτίμα κρατά το ιερό λίκνο.

Ακούγονται βροντές· κραυγές γυναίκας σε τοκετό — πόνος, ρυθμικός σαν αρχέγονη μνήμη.

Ξάφνου, κλάμα μωρού αντηχεί ανάμεσα στις κολώνες.

📌 Ιέρειες της Δήμητρας (ψάλλουν):

Σκότος — γέννα — φως. Μήτρα — σπόρος — άνοιγμα.

🎥 Σιωπή. Το σκοτάδι βαθαίνει κι άλλο· ξαφνικά οι δάδες ανάβουν όλες μαζί· φλόγες στροβιλίζονται. Το κλάμα γίνεται γέλιο.

📌 Ιέρειες της Δήμητρας: 

Γέννα — θρήνος — χαρά! Ο θάνατος γίνεται σπόρος· ο σπόρος φως!

🎥 Από το κέντρο της φλόγας αναδύεται η Βαυβώ: γυμνή, προκλητική, με θρασύ γέλιο· γέρνει προς τα εμπρός και δείχνει στο φως. Εκεί, μέσα στη λάμψη, εμφανίζεται ένα βρέφος — ο Ἴακχος.

📌 Βαυβώ (κραυγάζει):

 Ιάκχε! Ιάκχε! Δες το φως! Δεν είναι ήλιος· δεν είναι άστρο· είναι η Ψυχή του Κόσμου! Το άνεσπερο φως που ζει μέσα σε όλους!

📌 Διοτίμα:

Ο Ίακχος γεννιέται όταν ο άνθρωπος παίρνει την ευθύνη· το θείο χαμογελά· το άνοιγμα είναι τώρα.

🎥 Η Βαυβώ κρατά κόκκινο κύπελλο με οίνο· μάτια που σπινθηρίζουν.

📌 Βαυβώ:

Πιείτε οίνον! — η πρώτη μέθη, η πνοή της ζωής!

🎥 Ο Δημοφώντας οδηγεί τον μύστη στην εστία. Η Διοτίμα προβάλλει την κίστη του κυκεώνος — κριθάρι, νερό, φλισκούνι.

📌 Δημοφώντας: 

Ιδού το Μυστήριο! Το στάχυ — αναγέννηση. Η παπαρούνα — λήθη. Το ρόδι — αιώνια ζωή.

📌 Διοτίμα:

Ο κυκεώνας δεν είναι μέθη· είναι ένωση.

🎥 Ο Δημοφώντας παίρνει το κύπελλο από τη Βαυβώ.

📌 Δημοφώντας:

Πρώτα μια γουλιά οίνου για τον Διόνυσο· μετά ο κυκεώνας της Δήμητρας. Η επιλογή είναι δική σου.

🎥 Ο Μύστης πίνει λίγο κρασί· ύστερα βουτά τον άρτο στον κυκεώνα. Σιωπή βαριά· οι ιέρειες ψάλλουν:

📌 Ιέρειες της Δήμητρας:

Οἶνος = πνευματική ζωή. Ἄρτος = σάρκα. Ἐμβάπτισμα = μέθεξις.

🎥 Η Διοτίμα ραίνει τον μύστη με σπόρους· φως σαν βροχή.

📌 Διοτίμα:

Ο σπόρος τρέφει σώματα και ψυχές. Πεθαίνει στη γη — ανασταίνεται στάχυ. Κι εσύ θα πεθάνεις στον παλιό σου εαυτό· θα αναστηθείς φωτεινός.

🎥 Οι ιέρειες ψάλλουν τον Ύμνο της Αναγέννησης:

📌 Ιέρειες της Δήμητρας:

Φέρτε το φως στο σκοτάδι· φέρτε τη σοφία στη λήθη. Όποιος τρώει το στάρι της Δήμητρας, λυτρώνεται από τον κύκλο του χρόνου.

🎥 Ο Δημοφώντας βάζει το δάχτυλο στα χείλη· σιωπή. Η Διοτίμα χαμηλώνει το χέρι του· κάνει νόημα στον μύστη να μιλήσει.

📌 Μύστης:

Ήπια τον οίνο· ο άρτος εβαπτίσθη· η σάρκα έγινε πνεύμα. Και μέσα μου κάτι χαμογέλασε.

📌 Ιέρειες της Δήμητρας:

Φως στο σκοτάδι! Σοφία στη λήθη! Ιάκχε! Βάκχε! Εὐάν!

📌 Δημοφώντας:

Κλείσε τα μάτια· άνοιξε το εσωτερικό βλέμμα. Αυτό είναι η εποπτεία· όχι να την αποδείξεις, αλλά να τη ζήσεις.

📌 Μύστης (τρεμάμενος):

Βλέπω την Κόρη που κατεβαίνει και ανεβαίνει· το κλάμα έγινε γέλιο· το γέλιο είναι σινιάλο: «Άνοιξη».

📌 Ιέρειες της Δήμητρας:

Ἰάκχε — μέθεξις — ἐποπτεία!

🎥 Η Διοτίμα αγγίζει το λίκνο· άνεμος περνά· το φως του Ίακχου διαλύεται, αφήνοντας σπινθήρα στην καρδιά του μύστη.

📌 Διοτίμα (ψιθυρίζει):

Φύλαξε το θέαμα· μη το δώσεις σε αδαείς. Η εποπτεία δεν είναι λόγια· είναι πράξη.

📌 Δημοφώντας:

Σήμερον γεννήθηκες εκ νέου. Πήγαινε, σπείρε· κάθε πράξη σου είναι σπόρος. (Του προσφέρει πορφυρή ζώνη.)

📌 Μύστης:

Ορκίζομαι· θα φυλάξω· θα σπείρω· δεν θα λησμονήσω.

🎥 Η Διοτίμα στεφανώνει τον μύστη με στάχυα.

📌 Ιέρειες της Δήμητρας:

Ἐνδον σκάπτε· Ἰάκχε — μέθεξις — ἐποπτεία — Ζωή.

🎥 Ο Μύστης φεύγει κρατώντας έναν κόκκο σιταριού. Η Διοτίμα και ο Δημοφώντας μένουν με τις ιέρειες·ο σπόρος έμεινε στην καρδιά· και η νύχτα υποχώρησε μπροστά στην πρώτη αχτίδα.

Λεγόμενα και Ιερογαμία – Σύγχρονη Μυστηριακή Ελευσίνια Δραματουργία (σε μορφή δοκιμίου).

 

🌕 Ο χώρος είναι υπόγειος, σκοτεινός. Στο βάθος τρεμοπαίζει φως από δάδες και λύχνους. Από ψηλά στο κέντρο του Αιθρίου του ιερού διακρίνονται τ' άστρα και το φεγγάρι. Στο κέντρο του κύκλου: στάχυα, νερό που τρέχει σε πέτρινη λεκάνη, σπόροι ρόδιου πάνω σε άσπρο ύφασμα. Ακούγεται χαμηλό βουητό, σαν ανάσα γης.

📜 Στάδιο 1ο — Κάθοδος.

🎥 Ο Ιεροφάντης Δημοφώντας μπαίνει από το φρέαρ στο κέντρο του ιερού τελεστήριου. Κρατάει χρυσό κηρύκειο με δύο τυλιγμένα φίδια — σύμβολο συμφιλίωσης των αντιθέτων. Ο μανδύας του άσπρος με ασημένια χείλη. Στη μέση πορφυρή ζώνη. Γονατίζει στο χώμα, ακουμπά το κηρύκειο στο έδαφος. Εμφανίζονται τριγύρω μέσα από το σκοτάδι, κρατώντας ιερές δάδες, οι ιέρειες της Δήμητρας, σχηματίζοντας ιερό κύκλο γύρω από τον ιεροφάντη.

📌 Δημοφώντας:

Ενδον σκάπτω.Μα οι Φόβοι με σκεπάζουν· οι αναμνήσεις με δένουν· οι επιθυμίες με παγώνουν σαν το βλέμμα της Μέδουσας. Η ψυχή μου κατεβαίνει στον Άδη σαν την Κόρη· όποιος δεν έχει βιώσει τον μυητικό θάνατο, δεν γνωρίζει την επερχόμενη ζωή.

🎥 Οι ιέρειες της Δήμητρας σηκώνουν τα χέρια τρεις φορές. Φοράνε πέπλα στα κεφάλια και διάφανα μαύρα χιτώνα. Σιωπή· μετά ξεκινά ένας χαμηλός ύμνος, με κίνηση μπρος-πίσω, σαν κύμα.

📌 Ύμνος Ιερειών:

Σκοτάδι· σπόρος· σιωπή. Μήτρα· θάνατος· αναμονή. Η γη κρατά· η γη σκεπάζει· η γη προετοιμάζει το θαύμα. Αναγέννηση.

📜 Στάδιο 2ο — Διδασκαλία.

🪔 Ανάβει ένας λύχνος. Εμφανίζεται η ιέρεια της Δήμητρας Διοτίμα, με στέμμα από στάχυα και πράσινο πέπλο. Στο ένα χέρι κλαδί ροδιάς, στο άλλο σπόρους από στάρι και παπαρούνες. Πλησιάζει αργά τον Δημοφώντα, που σηκώνει το βλέμμα του. Ρίχνει τους σπόρους πάνω από το κεφάλι του. Τον χτυπά απαλά στο στήθος με το κλαδί της ροδιάς.

📌 Διοτίμα:

Μη φοβάσαι το σκοτάδι, Δημοφώντα. Η φύση μιλάει με κύκλους. Ο σπόρος που χάνεται γεννά το θαύμα της Αναγέννησης. Έτσι και η ψυχή· μέσα στον πόνο βρίσκει φως, μέσα στο θάνατο αναγέννηση. Ήρθε η ώρα να θερίσεις ό,τι έσπειρες. Αποθήκευσε το σπόρο της ζωής — θα τον χρειαστείς. Η Κόρη θα δώσει τον πλούτο της ανάγκης.

🎥 Οι ιέρειες κινούνται κυκλικά γύρω τους· με κάθε βήμα σκορπίζουν σπόρους στο χώμα. Ο ήχος μοιάζει με βροχή. Καθώς κινούνται, ψάλλουν με ρυθμό αναπνοής.

🪔 Ύμνος Ιερειών:

Σπέρμα· χώμα· μυστήριο. Ρίζα· βλαστός· άνοδος. Η νύχτα φέρνει την ημέρα· ο θάνατος κρύβει τη ζωή. Η Κόρη θα δει ξανά τη μητέρα, η Μητέρα Γη θα χαμογελά μέσα από τα λουλούδια.

📜 Στάδιο 3ο — Ιερογαμία.

🎥 Σχηματίζεται κύκλος από στάχυα. Η Διοτίμα στέκεται στη μία πλευρά, ο Δημοφώντας στην άλλη. Σηκώνουν τα χέρια στον νυχτερινό ουρανό, κάτω από το φως του φεγγαριού και των άστρων· μετά τα ενώνουν. Οι ιέρειες χορεύουν τον κυκλικό χορό των άστρων και των εποχών γύρω από το ζευγάρι των Ιεροφαντών.

📌 Δημοφώντας:

Μέσα μου ακούω την καρδιά· χτυπά στον ρυθμό των άστρων, των εποχών, στον κύκλο του φεγγαριού. Είμαι γέφυρα: χώμα και ουρανός, σώμα και πνεύμα. Μα πες μου, Διοτίμα, πώς να αγαπώ τη φύση;

📌 Διοτίμα:

Ν’ αγαπάς τη φύση όπως αγαπάς ένα αγαπημένο πρόσωπο. Όχι για ό,τι σου δίνει, αλλά για το πώς σε καλεί να γίνεις. Τότε κάθε άγγιγμα γίνεται τελετή, κάθε βήμα δέηση, κάθε σιωπή προσευχή.

🎥 Φεγγαρόφως χύνεται από ψηλά. Οι ιέρειες ψάλλουν σε αργό ρυθμό, αγγίζοντας γη και ουρανό με ανοιχτές παλάμες.

🪔 Ύμνος Ιερειών Δήμητρας:

Γη και ουρανός· σπέρμα και μήτρα· άνθρωπος και φύση· πνεύμα και σώμα. Ένα γίνονται, ένα ζεί· Ιερογαμία, ανάσα της ζωής.

📜 Στάδιο 4ο — Αναγέννηση.

🎥 Ο Δημοφώντας σηκώνει το κηρύκειο ραβδί προς το φως· η Διοτίμα κρατά στάχυα και τα υψώνει. Οι ιέρειες στέκονται όρθιες σε κύκλο, πλέκουν τις παλάμες σχηματίζοντας έναν κύκλο, περικυκλώνοντας το ζευγάρι. Οι δεμένες παλάμες κινούνται ρυθμικά πάνω-κάτω, ακούγεται η φράση: «Υε-Κυε» (Βρέχε-Καρποφόρησε).

📌 Δημοφώντας:

Τώρα όλα ενώνονται μέσα μου. Το παρελθόν και το μέλλον συναντιούνται στο παρόν που αναπνέει. Η νύχτα θεμελιώνεται με φως· η ρίζα μου γίνεται φωνή· κι εγώ δεν φοβάμαι πια.

📌 Διοτίμα:

Όπως η Περσεφόνη αναδύεται από το σκοτάδι, κι η Δήμητρα γεμίζει τη γη με στάχυα, έτσι κι εσύ γίνεσαι μάρτυρας του κύκλου, της ζωής της αμετακίνητης ανάγκης. Μέσα στο θάνατο κρύβεται η ζωή, μέσα στη σιωπή η προσευχή, μέσα στον άνθρωπο η αιωνιότητα.

🎥 Οι ιέρειες κινούνται αντικριστά, σχηματίζοντας σπείρα που αγκαλιάζει το ζευγάρι. Καθώς ενώνονται στον κύκλο, ο ύμνος κορυφώνεται.

📌 Ύμνος Ιερειών:

Ενδον σκάπτε, πάντα είσω· φως στο σκοτάδι.  Ένδον σκάπτε· σχισμή στο θάνατο. Ένδον σκάπτε· η ψυχή γίνεται αιώνια. Πνεύμα και Γη, Ήλιος και Σελήνη, Άρρενας και Θήλυ, Ιερογαμία· Ιερογαμία· Ζωή! Εν το παν! 

✨ Φως πλημμυρίζει το χώρο· απόλυτη σιωπή. Θα γεννηθεί το ιερό παιδί, ο μυστικός Ιάκχος.

Η ψυχή δεν μαθαίνεται, βιώνεται. Ο λόγος δεν ακούγεται με τα αυτιά, γίνεται εμπειρία, μακριά από τους βεβήλους. Το μυστικό όραμα μένει ανείπωτο. 🙏

Το μυητικό ταξίδι του Φιλοκτήτη και των Αχαιών προς την Τροία.

 

Τα καλοκαίρια τα περνούσαμε στη Λήμνο μαζί με τον παππού και τη γιαγιά. Η παιδική ανεμελιά, τα παιχνίδια, η θάλασσα με τα αρώματά της, τα καρπούζια — εκείνα τα μικρά κόκκινα καρπούζια που ο παππούς πετούσε πάνω στην ξερολιθιά για να ανοίξουν στα δύο. Η πέτρα κοκκίνιζε κι αναδυόταν ένα θεσπέσιο άρωμα, τέτοιο που πια υπάρχει μόνο στη μνήμη. 

Ο παππούς μας έβαζε πάνω σε μεγάλες κοφίνες στο γαϊδουράκι και μας πήγαινε βόλτες. Κι εμείς, πιτσιρίκια τότε, νιώθαμε κυρίαρχοι του κόσμου. Ήταν ένας άλλος κόσμος, πιο απλός, πιο ευτυχισμένος με τα ουσιώδη και τα αληθινά σημαντικά.

Τα βράδια, κάτω από το μεγάλο δέντρο στην αυλή, ο παππούς μάς έλεγε ιστορίες για τη Λήμνο: για τις Αμαζόνες, για το πώς οι Λημνιές γυναίκες σκότωσαν όλους τους άνδρες από το νησί, και για τον Φιλοκτήτη, τον μεγάλο τοξοβόλο των Αχαιών, που έζησε στα Καβείρια. 

Είχε παρακολουθήσει μόλις  λίγες τάξεις στο δημοτικό, αλλά είχε βαθιά μνήμη και αγάπη για τον τόπο του. Ένα καλοκαίρι μού χάρισε ένα βιβλίο που περιέγραφε τη ζωή του Φιλοκτήτη στη σπηλιά κάτω από τα Καβείρια, εκεί όπου οι αρχαίοι τελούσαν τα ιερά μυστήρια προς τιμήν των Καβείρων, των παιδιών του Ηφαίστου. 

Ο Ήφαιστος ήταν ο μόνος από τους Ολύμπιους θεούς που δεν κατοικούσε στον Όλυμπο, αλλά ανάμεσα σε ανθρώπους, εδώ στην Ανεμόεσσα Λήμνο.

Τα χρόνια πέρασαν, ο παππούς έφυγε, αλλά οι μνήμες έμειναν. Οι ιστορίες του για τον Φιλοκτήτη και τους Καβείρους ζωντάνευαν σε κάθε καλοκαιρινή επιστροφή στο νησί του Ηφαίστου. Θυμάμαι ένα καλοκαίρι — πρέπει να ήταν το 1994 — που επισκέφθηκα ξανά τη Λήμνο. Μεγαλύτερος πια, άρχισα να ψάχνω τα μυστικά του νησιού και να προσπαθώ να δώσω νόημα στις αρχαίες ιστορίες. 

Το νησί έχει μεγάλη ιστορία και πολλά μπορείς να ανακαλύψεις, αρκεί να αφεθείς στην ενέργειά του. Κάθε βράχος, κάθε ξερολιθιά, κάθε σπηλιά και παραλία ψιθυρίζουν ιστορίες ανθρώπων και θεών που σημάδεψαν γενιές.

Με βιβλία παραμάσχαλα, έναν φίλο και μια εντούρο μηχανή (το γαϊδουράκι του παππού μας είχε αφήσει χρόνους από καιρό), ξεκίνησα να αναζητώ την ιστορία πίσω από τον μύθο, προσπαθώντας να δώσω νόημα στις μνήμες. Ήταν η εποχή που συνέχιζαν τις ανασκαφές στα Καβείρια και την Ηφαίστεια. Παντού γαϊδουράγκαθα, σκόρπιες πέτρες και μυστικά καλά κρυμμένα στη γη.

Κάτω από ένα πρόχειρο στέγαστρο των εργατών της ανασκαφής, είδα μια μοναχική μορφή να γράφει σε ένα τετράδιο. Ήταν ο Γιώργος – 29 ετών τότε, ήδη καθηγητής αρχαιολογίας στην Αμερική. Ο πατέρας του Έλληνας, η μητέρα από τη Βραζιλία. 

Το πανεπιστήμιο που εργαζόταν τον είχε στείλει στην Ελλάδα για έρευνες και είχε περάσει για λίγες ημέρες από τη Λήμνο. Μια τυχαία συνάντηση εξελίχθηκε σε αποκάλυψη ενός κόσμου που έδωσε νέα διάσταση στις ιστορίες του παππού και στο νησί ολόκληρο. Από όλα όσα έμαθα, θα περιοριστώ εδώ σε ό,τι αφορά τον Φιλοκτήτη.

Σύμφωνα με τον Γιώργο, η Λήμνος είχε σπουδαία στρατηγική σημασία, καθώς βρισκόταν στον δρόμο προς την Μικρά Ασία και τη Μαύρη Θάλασσα, όπου γινόταν εξόρυξη και επεξεργασία χρυσού και μεταλλευμάτων. Γι’ αυτό πέρασαν από εκεί οι Αργοναύτες, και γι’ αυτό ο μύθος της Έλλης και του Ιάσωνα προς την Κολχίδα. 

Ο πόλεμος της Τροίας, όπως μας τον περιγράφει ο Όμηρος, δεν έγινε για την «ωραία Ελένη» — ή μάλλον έγινε, αλλά η «ωραία Ελένη» συμβόλιζε μεταφορικά την κυριαρχία για τον χρυσό και τα μέταλλα. Άλλωστε και το όνομα Ελένη παραπέμπει στη λαμπερή, την απαστράπτουσα, σχετιζόμενη τόσο με το φως του ήλιου όσο και με το φως της σελήνης.

Αυτή η ερμηνεία του Γιώργου φώτισε για μένα την ιστορική διάσταση του Ομήρου. Υπάρχει όμως και η αλληγορική: εκείνη που μόνο μυημένοι ή «εκπαιδευμένοι» μπορούν να διακρίνουν, πίσω από τα σύμβολα και τις εικόνες. Ο τυφλός Όμηρος — ο μη ών — δεν ήταν κυριολεκτικά τυφλός, αλλά αλληγορικά: έβλεπε με την ψυχή, όχι με τα μάτια.

Η ιστορία του Φιλοκτήτη, λοιπόν, είναι μια προσκυνηματική πορεία προς την αυτογνωσία. Οι Αχαιοί, με τον καλύτερο τοξοβόλο τους, ξεκινούν για την Τροία. Η κατάκτηση όμως δεν αφορά τον υλικό χρυσό, αλλά τον πνευματικό: την εξερεύνηση του εαυτού και την κατάκτηση του θεϊκού σπινθήρα εντός μας. 

Ο χρυσός, από όλους τους πολιτισμούς, χρησιμοποιήθηκε ως θεϊκό σύμβολο — τόσο για τη σπανιότητά του όσο και για τη λάμψη του. Η αλχημική μεταστοιχείωση, μου είπε ο Γιώργος, δεν αφορά στην πραγματικότητα τη μετατροπή των ευτελών μετάλλων σε χρυσό, αλλά την αναγέννηση της ψυχής. Ο Φιλοκτήτης δεν συμμετέχει απλώς στην κατάκτηση μιας χώρας, αλλά κάνει ένα μυητικό, εσωτερικό ταξίδι για να κατακτήσει το μεγαλύτερο έπαθλο όλων: τον ίδιο του τον εαυτό.

Ο Φιλοκτήτης έχει μαζί του τα βέλη του Ηρακλή — σύμβολα ηλιακά. Όπως το ημερήσιο τόξο του ήλιου φωτίζει τη γη, έτσι και τα βέλη αυτά φέρουν τη φλόγα του πνεύματος. Σε ένα νησί, λίγο πριν φτάσουν στη Λήμνο, ένα φίδι δαγκώνει τον Φιλοκτήτη. Οι σύντροφοί του τον εγκαταλείπουν στη Λήμνο, σε μια σπηλιά κάτω από το ιερό των Καβείρων, ώστε να γιατρευτεί με τη λημνία γη. 

Το φίδι — χθόνιο σύμβολο της γνώσης και της ίασης — κοιμάται με τα μάτια ανοιχτά: σημάδι διαρκούς νήψης και πνευματικής εγρήγορσης.

Το τραύμα του Φιλοκτήτη σηματοδοτεί την απαρχή της μύησης. Εννέα χρόνια έμεινε εκεί. Ο αριθμός εννέα αναλογεί στους εννέα μήνες της κύησης - αναγέννηση 🐦‍🔥 !

Οι αρχαίοι δεν μετρούσαν απλώς χρόνο· τον αντιλαμβάνονταν σε σχέση με την κυκλική ροή του χρόνου και των εποχών. Οι μέρες  στην σπηλιά δεν περνούσαν, βάθαιναν. Το δηλητήριο έγινε φάρμακο. Το σκοτάδι της σπηλιάς, δάσκαλος. Η λημνία γη δεν ίασε μόνο την ύλη, αλλά και το πνεύμα.

Η σπηλιά — τόπος τελετών — είναι μήτρα ζωής, τόσο φυσικής όσο και πνευματικής. Όπως ο άνθρωπος γεννιέται από το σκοτάδι της μήτρας, έτσι και η γνώση γεννιέται στο σκοτάδι της ενδοσκόπησης. 

Ο άνθρωπος καλείται να αφυπνίσει τις θείες δυνάμεις μέσα του. Η κάθοδος στη σπηλιά αντιστοιχεί στην κάθοδο της ψυχής στη γη, στον συμβολικό θάνατο, ενώ η άνοδος αντιστοιχεί στην ανάβαση προς το πνευματικό φως, στην αναγέννηση. Όπως το έμβρυο κυοφορείται στο σκοτάδι της μήτρας, έτσι και η ψυχή του Φιλοκτήτη εσωτερικεύεται,  και αναπλάθεται.

Στα Καβείρια τιμούσαν τους Καβείρους και τον Ήφαιστο. Στην εσωτερική τους ερμηνεία, ο ακατέργαστος σίδηρος είναι η ψυχή του ανθρώπου, που σφυρηλατείται από το πυρ της αρετής και της γνώσης. Οι σκουριές των παθών καίγονται για να αποκαλυφθεί ο καθαρός, ανώτερος εαυτός. 

Οι Κάβειροι — θεοί του πνευματικού πυρός — ενώνουν το κοσμικό πυρ του Ηφαίστου με το πυρ της Μεγάλης Μητέρας, της μήτρας από όπου όλα ξεκινούν και όπου όλα επιστρέφουν. Το πυρ είναι σύμβολο του Θείου. Ο Ήφαιστος, με όνομα που σημαίνει «ο πύρινος», κρατά το ιερό πυρ που ανάβει μέσα σε κάθε βωμό, ναό και σπίτι στη Λήμνο.

Οι ιερείς του Ήφαιστου και των Κάβειρων τον μύησαν — όχι με λόγια, αλλά με σιωπή, με φωτιά και μέταλλο, ενδοσκόπηση κάθαρση και μετασχηματισμός. Ο ακατέργαστος σίδηρος της ψυχής του σφυρηλατήθηκε στη φλόγα της σπηλιάς. Κάθε πάθος, κάθε φόβος, κάθε αδυναμία έγινε σκουριά που έπρεπε να λιώσει. 

Οι Κάβειροι κρατούν λαβίδες· δεν σχηματοποιούν αντικείμενα αλλά ψυχικές, και νοητικές  μορφές. Δεν λειαίνουν μέταλλα, αλλά πλάθουν ανθρώπους. Η φωτιά των Καβείρων συμβόλιζε την πνευματική φλόγα, το φως του μεταμορφωμένου ανθρώπου. 

Γι’ αυτό, μου εξήγησε ο Γιώργος, η λαμπάδα ήταν ένα ακόμα σύμβολο των Καβείρων. Κατά τη διάρκεια των Καβείριων Μυστηρίων, που διαρκούσαν εννέα ημέρες όπως και τα Ελευσίνια, έσβηναν όλα τα φώτα στη Λήμνο και τη Σαμοθράκη, μέχρι να φτάσει με πλοίο από τη Δήλο το ιερό φως.

Και όταν πια ολοκληρώθηκε η εσωτερική του μύηση, όταν πέρασαν εννέα χρόνια, έφτασε ο Οδυσσέας να τον πάρει. Η προφητεία έλεγε πως μόνο με τα βέλη του Φιλοκτήτη θα έπεφτε η Τροία. Στην πραγματικότητα, μόνο μετά τη μύησή του μπορούσε να κρατήσει τα βέλη του Ηρακλή με συνείδηση. Μόνο τότε ήταν έτοιμος να πολεμήσει — και όχι πια για να κατακτήσει, αλλά για να εκπληρώσει. Η Τροία έπεσε. Μα δεν ήταν τα βέλη που την έριξαν· ήταν η συνείδηση πίσω από αυτά.

Αυτά μου είπε ο Γιώργος. Κι έκτοτε, όταν περπατώ το νησί και αγγίζω τους βράχους, μου φαίνεται πως κάποιος ψιθυρίζει. Ίσως είναι ο Ήφαιστος, ίσως οι Κάβειροι, ίσως το ίδιο το νησί. Ίσως η μύηση δεν τελειώνει ποτέ.

Υ.Γ. Το κείμενο αποτελεί μυθοπλασία σε κάποια σημεία,  σε άλλα όχι 🙏

"Περί Αληθείας, Μυστηρίων και του Κύκλου της Φύσεως". Πρωτότυπος

 

Πρωτότυπο σύγχρονο δοκίμιο με την μορφή διαλόγου, μεταξύ του Ρωμαίου νεοπλατωνικου φιλοσόφου Σαλούστιου, του μαθητή του Φαβωρίνου, και του Κέλτη ιερέα Μόργκαν μακ Λιρ.

Ήταν μια νύχτα καθαρή, στις υπώρειες του λόφου, όπου οι τρεις ταξιδιώτες είχαν ανάψει φωτιά. Η γη ανέδιδε τη σιγή των προαιώνιων μυστηρίων, και τ’ άστρα τους άκουγαν.

Σαλούστιος:
Ας αρχίσουμε απ’ την αρχή, Φαβωρίνε. Τι είναι η μύηση;

Φαβωρίνος:
Ένα πέρασμα, διδάσκαλε. Μια αποκάλυψη της αλήθειας.

Σαλούστιος:
Ορθά. Η μύηση δεν είναι άλλο από την προετοιμασία της ψυχής να γνωρίσει το πραγματικό. Η ψευδαίσθηση φθείρει, ενώ η αλήθεια θεραπεύει. Γι’ αυτό οι Έλληνες, όπως και εμείς, δεν μυούνται για να πιστέψουν, αλλά για να ερευνήσουν. Αναζητούμε, όχι για να κατέχουμε, μα για να είμαστε σε δρόμο.

Μόργκαν μακ Λιρ (αγγίζοντας το έδαφος):
Κι εμείς, στον βορρά, λέμε πως ο δρόμος προς την αλήθεια περνά από τη γη και όχι από τα λόγια. Δεν μυούμαστε με λόγια, αλλά με πράξεις, με κύκλους φωτιάς, με ρίζες και αστραπές. Όποιος περπατήσει γυμνός μες στη νύχτα, θα δει την ψυχή του καθαρή σαν νερό πηγής.

Φαβωρίνος:
Και η αλήθεια; Τι είναι τελικά;

Σαλούστιος:
Ούτε η γνώμη, ούτε η δοξασία, ούτε η θρησκευτική βεβαιότητα. Είναι ο ίδιος ο θεός· ο θεός ως καθαρή ύπαρξη, πέρα από μορφή. Τον ονομάσαμε Δία, μα αυτό είναι σύμβολο. Μία είναι η κορυφή του Όρους. Αλλά οι ατραποί πολλές.

Μόργκαν:
Οι δρυΐδες δεν ονόμασαν ποτέ τον θεό τους. Διότι το όνομα είναι όριο. Ό,τι έχει όνομα μπορεί να σπάσει· μα το Αιώνιο δεν χωρά σε φωνή. Μονάχα στην αναπνοή της σιωπής.

Φαβωρίνος (ύστερα από παύση):
Και η ψυχή; Ποιος είναι ο προορισμός της;

Σαλούστιος:
Η επιστροφή στην καθαρότητα. Ο Πλάτων μίλησε για κάθαρση: η ψυχή πρέπει να απελευθερωθεί από το σώμα, να πάψει να υπηρετεί την ύλη και να ζήσει με τον εαυτό της. Ο θάνατος είναι διαχωρισμός. Αλλά οι αληθινοί φιλόσοφοι πεθαίνουν πριν τον θάνατο. Ζουν ελεύθεροι.

Μόργκαν:
Ο θάνατος είναι το τίμημα της ζωής. Και η ζωή, ο καθρέφτης του άλλου κόσμου. Όποιος ζήσει εσωτερικά, δεν φοβάται να πεθάνει, διότι έχει ήδη επιστρέψει.

Φαβωρίνος:
Τότε η φιλοσοφία είναι τέχνη λύτρωσης;

Σαλούστιος:
Και αυτογνωσίας. Μαζί. Η ζωή είναι δεδομένη· αλλά το να ζεις, είναι τέχνη. Όπως ένα άγαλμα χρειάζεται μορφή, έτσι κι η ζωή χρειάζεται νόημα. Πρέπει να την θελήσεις, να την φανταστείς, να την σμιλέψεις.

Μόργκαν:
Και μέσα στη φύση, μαθαίνεις πώς. Εκείνος που ακούει τον άνεμο, δεν έχει ανάγκη γραμμάτων. Η σοφία δεν διδάσκεται· μεταγγίζεται με το φως της σελήνης και τον ήχο των φύλλων.

Σαλούστιος:
Δεν λησμονώ ότι κι εμείς οι Ρωμαίοι, πολλά χρωστάμε στην σοφία των Ελλήνων. Όχι μονάχα στη γραφή ή στους λόγους, αλλά στο ήθος της αναζήτησης. Στην ελευθερία να αμφισβητούμε. Στην αναγνώριση ότι δεν κατέχουμε την αλήθεια, μα βαδίζουμε προς αυτήν.

Φαβωρίνος:
Και οι βάρβαροι, όπως λες, διδάσκουν κάτι που οι Ρωμαίοι έχουν ξεχάσει;

Σαλούστιος:
Οι βάρβαροι, όπως τους ονομάζουμε, φέρνουν μια δύναμη που δεν είναι λογική· είναι βιωματική. Γονιμοποίησαν την Ρώμη όχι με συστήματα, αλλά με μνήμη. Με εικόνες, με τελετές, με την παρουσία του ιερού μέσα στην καθημερινότητα. Δεν είναι κατώτεροι· είναι άλλοι. Μα το διαφορετικό δεν είναι εχθρικό, όταν οδηγεί στην ίδια κορυφή.

Μόργκαν (χαμογελώντας):
Ο θεός μιλά και στη γλώσσα του νερού και στη γλώσσα της φωτιάς. Κι όποιος ακούσει χωρίς αυτιά, τον καταλαβαίνει.

Σαλούστιος:
Κι έτσι, τελικά, από την Ελλάδα στη Ρώμη, κι από τα άγρια βουνά ως τις Σχολές των φιλοσόφων, ο σκοπός είναι κοινός: να γνωρίσουμε τον εαυτό μας ως μέρος του Όλου. Και να περάσουμε από την επιβίωση στη ζωή.

Φαβωρίνος (σηκώνοντας το βλέμμα στα άστρα):
Με τα μάτια κλειστά, βλέπεις αυτό που τα μάτια ανοιχτά δεν μπορούν. Ίσως εκεί να βρίσκεται το μυστήριο: όχι στην ανακάλυψη, αλλά στη μνήμη του ανείπωτου.

«Ο Κύκλος της Σελήνης: Μύηση Μητέρας σε Κόρη».

Ο διάλογος που ακολουθεί αποτελεί ένα πρότυπο δοκίμιο, το οποίο ενσωματώνει αρχαίες παραδόσεις από την Μινωϊκή τέχνη, τον Αρκαδικό κύκλο,  την Σαπφώ, τον Πίνδαρο,  θέσεις (Εμπεδοκλής, Αριστοτέλης) και λατρευτικά έθιμα (Αρκαδία, λατρεία Νέου Φεγγαριού), ενώ εξηγεί τη συμβολική σύνδεση Σελήνης – γυναικείου κύκλου με τρόπο σαφή και βιωματικό. 

🌘 Σκηνή Πρώτη: Μια ήσυχη άνοιξη, κάτω από το γεμάτο φεγγάρι. Σε μια αυλή, μία  Μητέρα  η Γαία,  και η Κόρη της Γαλάτεια, κάθονται πλάι–πλάι, ατενίζοντας το φεγγάρι και τον νυχτερινό ουρανό.🌙

Γαία : Κόρη μου, αν επιθυμείς να ξαναβρείς την αρχέγονη θηλυκή δύναμη, πρέπει πρώτα να καταλάβεις πως στο δικό μας κόσμο η Σελήνη δεν αποτελεί απλώς ένα φωτεινό ουράνιο σώμα.

Γαλάτεια: Τι εννοείς μητέρα; Τι σημαίνει για εμάς η Σελήνη;

Γαία : Για εμάς αποτελεί  μια συμπληρωματική έκφανση της Μεγάλης Μητέρας, μία από  τις ύψιστες  δυνάμεις που υφαίνουν τη ζωή. Το φως του γεμάτου φεγγαριού μεγαλώνει τη βλάστηση, ρυθμίζει τα νερά και καθοδηγεί τη γονιμότητα της γης, αλλά και του σώματός σου.

Γαλάτεια: Έχει σχέση με τα σκαλίσματα στα Μινωικά ιερά; Γυναίκες μπροστά στο δέντρο της ζωής, με το σεληνιακό δίσκο να τους φωτίζει το πρόσωπο.

Γαία : Ακριβώς. Για αυτό βλέπουμε  σε αυτά γυναίκες να στέκονται σε τελετουργική στάση μπροστά στη σελήνη:

«Πλήρης μεν εφαίνετ’ α Σελάννα, αἱ δ’ ὡς περὶ βωμὸν ἐστάθησαν». Οι άντρες προσεύχονταν στον Ήλιο, οι δε γυναίκες στη Σελήνη.

Γαλάτεια: Κι η εμμηνόρροια; Πώς συνδέεται με το σεληνιακό κύκλο;

Γαία : Σύμφωνα με την αρχέγονη παράδοση μας που περνά  από μήτεραε σε κόρη, ο περιοδικός  κύκλος της γυναίκας έρχεται με τον κύκλο του φεγγαριού. Κάποιοι μύστες ισχυρίζονται πως με το τέλος κάθε σεληνοφαινομένου ξεκινούσε η εμμηνορροή – μια μικρή “γέννηση” μέσα μας.

Γαλάτεια: Μικρή γέννηση;

Γαία : Ναι· θεωρούσαμε το κατακρατημένο αίμα ως πρώτο “έμβρυο”. Έτσι, κάθε σεληνιακή φάση θεμελίωνε τόσο την εμμηνόρροια όσο και την εγκυμοσύνη – καρποί της ίδιας θείας πηγής γονιμότητας.

Γαλατέα : Μητέρα… Το φεγγάρι αλλάζει πρόσωπα. Άλλοτε νέο και σκιερό, άλλοτε μισό, και άλλοτε ολόφωτο. Υπάρχει κάποιος συμβολισμός σ’ αυτές τις όψεις;

Γαία: Πολύ καλά ρωτάς. Οι τρεις όψεις της Σελήνης καθρεφτίζουν και τις τρεις όψεις της γυναίκας, όπως η Μεγάλη Θεά τιμούνταν σε τρεις μορφές:

– Η Νέα Σελήνη είναι η Παρθένα — αρχή, σπέρμα δυνατότητας, εσωτερική σιγή. Εκεί κατοικεί η νεαρή ψυχή που δεν έχει ακόμη φανερώσει τον σκοπό της.

– Η Ημισέληνος – ιδίως η αυξάνουσα – είναι η Μητέρα, η ώριμη, γεννήτρια μορφή. Είναι η γυναίκα που φέρει ζωή, δημιουργία, φροντίδα, έρωτα και σοφία που ρέει σαν το αίμα της εμμηνόρροιας και του τοκετού.

– Η Πανσέληνος είναι η Γραία, η παλαιά και σοφή. Το φως της δεν είναι πλέον σπορά αλλά συγκομιδή. Αυτή η όψη της Σελήνης κρατά τη μνήμη όλων των γυναικών που υπήρξαν πριν από εμάς.

Γαλατέα: Και όλες αυτές οι όψεις είναι μέσα μας;

Γαία: Ναι, κόρη μου. Η γυναίκα είναι κύκλος, όχι γραμμή. Κάθε μήνας μάς επιστρέφει στις ίδιες τρεις μορφές: η κόρη που ονειρεύεται, η μητέρα που δίνει, η γραία που θυμάται. Και κάθε αιμορροϊκή φάση είναι πέρασμα, όπως λέγαν στην Αρκαδία: «Οὐδὲν παρὰ φύσιν, ἀλλ᾽ ἔνθεον τὸ κυκλοῦν.»

Γαλατέα: Δηλαδή, η κάθε γυναίκα φέρει τη Σελήνη μέσα της… σε όλες της τις μορφές.

Γαία: Ακριβώς. Και όταν μια γυναίκα αναγνωρίσει και συμφιλιωθεί με τις τρεις της όψεις—την παρθενικότητα, τη γονιμότητα και τη σοφία της ηλικίας—τότε είναι έτοιμη να γίνει φορέας Μυστικής Παράδοσης. Και τότε, μπορεί να σταθεί κι εκείνη σε νύχτα γεμάτης Σελήνης και να ψιθυρίσει: 

- «Εἰμὶ Παρθένα, Μήτηρ, Γραία· καὶ ἐν παντὶ κύκλῳ φέρω τὸ Φῶς.»

Γαλάτεια: Μητέρα  τώρα καταλαβαίνω γιατί μου είπες  πως το μυητικό μου όνομα θα είναι Ελένη.

Γαία: Ναι, κόρη μου.Το  όνομα  Ελένη σημαίνει  “η φέρουσα το φως” ή “η λαμπερή”.Γιατί μέσα σου γεννιέται το Φως, σε κάθε σκοτάδι. Είσαι αυτή που φέρει τη Σελήνη μέσα της—και τη φανερώνει.  Μπορείς πλέον να  λες: «Εἰμὶ Ἑλένη: τὸ Φῶς τοῦ κύκλου, ἡ μύηση, ἡ μνήμη.»

Και έτσι, κόρη μου, οδεύουμε μαζί στο μονοπάτι Μύησης: από μάνα σε κόρη, από φως σε σκότος, από σκότος σε νέο φεγγάρι .

📜 Σκηνή δεύτερη/τρίτη. 

🌙 Νύχτα Νέας Σελήνης – Άλσος Ιερό, κύκλος γυναικών. Η Γαλάτεια Μυεί την Κόρη της Ινώ, εγγονή της Γαίας.🌘

Σκοτάδι πυκνό. Η Νέα Σελήνη κρύβεται πίσω από το πέπλο του ουρανού. Το δάσος ψιθυρίζει, μέσα από το θρόισμα των φύλλων, τους ήχους των τριζονιών, και το κάλεσμα των κούκων. Η γη ανασαίνει αόρατα.

Στο κέντρο του Κύκλου στέκεται η Γαλάτεια, ντυμένη με άσπρο χυτώνα,  ακουμπά την παλάμη της στο χώμα, κλείνει τα μάτια και σιωπά. Σηκώνεται Η αργά και οδηγεί την κόρη  της Ινώ  προς τον κύκλο των γυναικών που την περιμένουν. Η Ινώ, κρατά ένα αγγείο με κρασί και ροδοπέταλα, όπου καθρεφτίζεται το ισχνό φως από το φεγγάρι.

Γαλάτεια: Δεν βλέπεις το ήλιο, μα είναι εδώ, μέσα  από το φως του φεγγαριού. Το φεγγάρι, δεν  έχει δικό του φως, αλλά δανείζεται αυτό του ήλιου. Έτσι, και η Παρθένα ψυχή σου, κρύβεται στην άκρη της παιδικότητας, έτοιμη να γεννηθεί ξανά.

Ινώ: Τι καλούμαι να μάθω απόψε;

Γαλάτεια (αγγίζοντας το αγγείο): Να θυμηθείς ποια είσαι. Τρεις οι όψεις σου, κόρη. Άγρια, Γόνιμη, Ερωτική – μα όλες Εσύ. Η Άρτεμις, η Δήμητρα, η Αφροδίτη – τρεις όψεις της μίας Θεάς. Κάθε μία σου χαρίζει ένα κλειδί.

Ο Χορός των Γυναικών απαγγέλλει κρατώντας δάδες: 

«Ἐν νυκτὶ ἡ Μήτηρ ἐνσπείρει τὸ φῶς ἐν τῷ σκότει.»

Γαλάτεια: Η πρώτη είναι η Άγρια, της Άρτεμης.Η κόρη που τρέχει σε βουνά και δάση, που δεν υπακούει νόμους ανθρώπινους, αλλά μόνο την εσωτερική της πυξίδα.Πριν από κάθε γάμο, πριν από κάθε δεσμό, υπήρξες άγρια – όπως το τοπίο πριν τη σπορά.

Ινώ:Τη φοβούνται αυτή τη γυναίκα…

Γαλάτεια: Τη σέβονται και την φοβούνται, γιατί εκεί που τελειώνει το εγώ αρχίζει το έργο της θεάς. Τη τιμούν στην Βραβρώνα, ως άρκτους, όταν τα κορίτσια μεγαλώνουν και ετοιμάζονταν να δεχτούν το σώμα τους ως ιερό.

Η Ινώ στέκεται μπροστά σε τρεις γυναίκες. Η καθεμιά της δίνει ένα σύμβολο: βέλος, στάχυ, τριαντάφυλλο.

Γαλάτεια: Έπειτα, γίνεσαι Γόνιμη – η Δήμητρα σε καλεί. Αυτή είναι η γυναίκα-γη. Η καλλιεργήτρια της αγάπης, η μάνα των πάντων. Παντρεύεται, καρπίζει, υφαίνει τη ζωή.

Χορός: «Τίμα τη ζωή σε όλες τις μορφές της Μεγάλης Μητέρας.Καμιά μορφή δεν είναι μικρότερο  σημαντική από μία άλλη.»

Γαλάτεια: Γνώριζε πως η Μητέρα-Γη είναι η μήτρα όλων των πραγμάτων, και εσύ η ιέρεια της. Είσαι η κόρη και ο καρπός της. Ο άνθρωπος δεν είναι ξεκομμένος· από αυτή είναι κρίκος στην αλυσίδα της εξέλιξης. Όλα τα όντα υπηρετούν έναν σκοπό, όλα έχουν θέση. Τίποτα δεν γεννήθηκε τυχαία.

Ινώ: Νιώθω το σώμα μου να ξυπνά.Και κάτι παλαιό με οδηγεί…

Γαλάτεια: Αυτό είναι το κάλεσμα της Ουράνιας Αφροδίτης. Όχι αυτή που υπηρετεί την επιθυμία του άλλου,αλλά αυτή που ακτινοβολεί την επιθυμία της Ψυχής. Αυτή που ευωδιάζει μυρτιά, λεβάντα και ρόδο. Εκείνη που γνωρίζει πώς ο Έρωτας ανοίγει τις Πύλες του Θείου.

Χορός: " Όλα είναι Ένα. Η Άρτεμις σου δίνει Ελευθερία, Η Δήμητρα σου δίνει Ρίζες. Η Αφροδίτη σου δίνει Φλόγα. Νέα Σελήνη παρθένα, ημισέληνος, μάνα, πανσέληνος Γραία . Το τέλος του κύκλου είναι και η αρχή του".

Η Ινώ ραντίζει το μέτωπό της με κρασί και ροδοπέταλα. Η φωνή της τρέμει.

Ινώ: Αλλάζει κάτι μέσα μου.  Πονάει αλλά και λυτρώνει.

Γαλάτεια: Μην αντισταθείς. Η μεταμόρφωση είναι Ιερή.Είσαι γυναίκα τώρα. Και θα περπατήσεις τον δρόμο σου με τις τρεις θεές στο πλευρό σου.

🌙 Σκηνή Τρίτη – Φθίνων Φεγγάρι.🌘

Ήσυχη νύχτα, στο ίδιο άλσος. Η Γαλάτεια, ηλικιωμένη, κάθεται δίπλα σε δέντρο. Η Ινώ οδηγεί τη δική της πλέον νεαρή κόρη.

Γαλάτεια :Έζησα τον Κύκλο.Ήμουν Παρθένα – δεν ήξερα, αλλά ονειρευόμουν. Ήμουν Μητέρα – έσπειρα, προστάτεψα.Είμαι Γραία – κρατώ τη γνώση που θρέφει το αύριο.

Ινώ: Μητέρα, θα είσαι εκεί;

Γαλάτεια : Θα είμαι η φωνή μέσα στα φύλλα.Θα με βρεις στα βήματα της κόρης σου. Γιατί ο Κύκλος δεν τελειώνει – παραδίδεται. Όπως το φως της Σελήνης περνά από μάτια σε μάτια.

Η Ινώ οδηγεί την δική  της νεαρή κόρη,  στο Κέντρο του Κύκλου. 

Κόρη μου: Να θυμάσαι: Η Μητέρα-Γη είναι και δική σου Μητέρα.Ό,τι γεννιέται, γεννιέται εν σοφία. Και κάθε γυναίκα που θυμάται, θεραπεύει ολόκληρο τον κόσμο.

Η Ινώ ραντίζει το μέτωπό της κόρης της με κρασί και ροδοπέταλα.

Ο χορός τραγουδά: «Τρεις οι μορφές σου, Σελάννα: ένα το φως, μία η ρίζα, μία η καρδιά.»

Θυμήσου τις τρεις όψεις, κόρη μου συμβουλεύει η Ινώ την νεαρή κόρη της τέταρτη στην διαδοχή: 

Η Παρθένα δεν είναι παιδικότητα – είναι ανεξαρτησία. Η Μητέρα δεν είναι μόνο  η μήτρα της ζωής, – είναι δημιουργία. Η Γραία δεν είναι γήρας – είναι σοφία. Μέσα σου κατοικούν και οι τρεις. Πορεύσου με αγάπη, καρτερικότητα, σοφία.

Ζήνων και Απολλόδωρος. Ο Αλληγορικός Συμβολισμός του Κέρβερου .

Ένας υποθετικός διάλογος ανάμεσα στον Στωικό φιλόσοφο Ζήνωνα και τον μαθητή του, Απολλόδωρο.

Στο απέραντο θέατρο της ανθρώπινης ψυχής, εκεί όπου το ερωτικό πάθος συναντά την αναζήτηση της σοφίας, γεννιέται η ανάγκη για διάλογο. Ο λόγος, εργαλείο της φιλοσοφίας, γίνεται καθρέφτης και πυξίδα, φωτίζοντας τα σκοτεινά μονοπάτια του εσωτερικού κόσμου. Αυτός ο φανταστικός διάλογος ανάμεσα στον Στωικό φιλόσοφο Ζήνωνα και τον μαθητή του, Απολλόδωρο, αντλεί έμπνευση από τον αρχαίο μύθο του Κέρβερου – όχι ως απλό μυθολογικό τέρας, αλλά ως καθολικό σύμβολο των εσωτερικών δυνάμεων που καλούμαστε να υπερβούμε στην πορεία προς την αυτογνωσία. Ο Ηρακλής, ο Ορφέας, τα Ελευσίνια Μυστήρια και η Στωική στάση ζωής συνυφαίνονται σε ένα αφήγημα που μετατρέπει τον μύθο σε υπαρξιακή εμπειρία και πνευματική δοκιμασία.

- Απολλόδωρος: Δάσκαλε, ο Κέρβερος, ο τρικέφαλος φύλακας του Άδη... Τι ήταν στ’ αλήθεια; Ένα απλό τέρας ή μήπως κάτι βαθύτερο;

- Ζήνων: Ο Κέρβερος δεν είναι απλώς ένα τέρας της μυθολογίας· είναι αλληγορία του ασυνείδητου, η μορφή που παίρνει η εσωτερική αντίσταση όταν η ψυχή επιχειρεί να περάσει από το φως της ζωής στη σιγή του θανάτου — δηλαδή, στην ενδοσκόπηση. Τρία κεφάλια, ουρά φιδιού, πόδια λιονταριού: μια σύνθεση ένστικτων, φοβιών και ζωικών δυνάμεων που αντιστέκονται στη μεταμόρφωση.

- Απολλόδωρος: Και γιατί τρία κεφάλια; Τι σημαίνει αυτή η τρισυπόστατη φύση;

- Ζήνων: Κάθε κεφάλι αντιπροσωπεύει έναν άξονα του χρόνου:

* Το παρελθόν, με τις μνήμες και τα τραύματα που μας καθορίζουν.

* Το παρόν, το σημείο της συνείδησης όπου το συναίσθημα και ο λόγος συγκρούονται.

* Το μέλλον, με τις επιθυμίες, τους πόθους και τους φόβους που μας καλούν.

Ο Κέρβερος, έτσι, φυλάσσει την ψυχική πύλη της μεταμόρφωσης· για να την περάσεις, πρέπει να συμφιλιωθείς με το παρελθόν, να μείνεις ακέραιος στο παρόν και να απελευθερωθείς από το φόβο του μέλλοντος.

- Απολλόδωρος: Ο Ηρακλής κατεβαίνει στον Άδη για να τον αντιμετωπίσει. Τι μας λέει αυτό για την ανθρώπινη φύση;

- Ζήνων: Ο Ηρακλής είναι το αρχέτυπο του ήρωα που εισέρχεται στα βάθη της ύπαρξης, αναζητώντας κάθαρση. Η κάθοδός του στον Άδη είναι συμβολική: είναι η κατάβαση του ανθρώπου στα έγκατα του εαυτού του, εκεί όπου κυριαρχούν φόβοι, ενοχές και αδυναμίες. Η νίκη του επί του Κέρβερου δεν είναι βία· είναι εξημέρωση. Είναι η δύναμη του πνεύματος που τιθασεύει το σκοτεινό ένστικτο.

- Απολλόδωρος: Κι οι αρχαίοι, λένε, προσέφεραν άρτο με μέλι στον Κέρβερο. Τι σημαίνει αυτή η γλυκύτητα;

- Ζήνων: Ο άρτος με μέλι είναι προσφορά ειρηνική, όχι πολεμική. Εκφράζει την τρυφερότητα απέναντι στο αναπόφευκτο — τον θάνατο, τη μετάβαση, τον εσωτερικό φόβο. Η γλυκύτητα κατευνάζει τον τρόμο· έτσι και η αγάπη κατευνάζει την εσωτερική βία.

- Απολλόδωρος: Ο Ορφέας, με τη λύρα του, λένε πως κοιμησε τον Κέρβερο. Πώς ερμηνεύεις αυτό το περιστατικό;

- Ζήνων: Ο Ορφέας δεν χρησιμοποίησε βία. Χρησιμοποίησε τέχνη, μουσική, τον ρυθμό του κόσμου. Ο μύθος μάς διδάσκει ότι η τέχνη — όταν πηγάζει από έρωτα και αλήθεια — έχει τη δύναμη να εξευγενίζει τα θηρία του εαυτού μας. Η μελωδία του έρωτα είναι πιο δυνατή από τον βρυχηθμό του φόβου.

- Απολλόδωρος: Ποια είναι η φιλοσοφική σημασία του άθλου αυτού;

- Ζήνων: Ο άθλος διαρθρώνεται σε τρία στάδια, όπως η ατραπός κάθε φιλοσοφικής ζωής:

Ι. Εξαγνισμός – αποδέσμευση από τις υλικές εξαρτήσεις και το εγώ.

ΙΙ. Μύηση – κατάδυση στο εσωτερικό σκοτάδι, αντιπαράθεση με το ασυνείδητο.

ΙΙΙ. Υπηρεσία – επιστροφή στον κόσμο με αγάπη, σοφία και προσφορά.

Ο Ηρακλής δεν μένει στον Άδη. Επιστρέφει, όπως κάθε αληθινός φιλόσοφος, για να υπηρετήσει τον κόσμο.

- Απολλόδωρος: Το βλέμμα του Κέρβερου λέγεται πως παρέλυε όποιον τολμούσε να το αντικρίσει. Ποια είναι η αλληγορία εδώ;

- Ζήνων: Το βλέμμα του Κέρβερου είναι το βλέμμα του ίδιου μας του φόβου. Αν τον κοιτάξεις χωρίς αυτογνωσία, σε παγώνει, σε καθιστά πέτρα. Όποιος δεν έχει ενδοσκοπήσει, όποιος αποφεύγει την αλήθεια του εαυτού, παραμένει στάσιμος. Αλλά όποιος τον αντικρίζει με θάρρος, με συνείδηση, μεταμορφώνεται.

- Απολλόδωρος: Τελικά, γιατί η νίκη επί του Κέρβερου θεωρείται νίκη ενάντια στις υλικές επιθυμίες;

- Ζήνων: Γιατί ο Κέρβερος είναι οι τριπλοί φύλακες της ψυχής:

Η σάρκα, που επιθυμεί.Ο νους, που αμφιβάλλει. Το συναίσθημα, που φοβάται.

Όταν τα τρία αυτά εξισορροπηθούν, ο φιλόσοφος εισέρχεται στον εσωτερικό του ναό — εκεί που κατοικεί ο θείος δαίμων, η εσώτερη φλόγα της ύπαρξης. Μόνον τότε μπορεί να αγαπήσει αληθινά και να υπηρετήσει χωρίς εγωισμό.

- Απολλόδωρος: Σε ευχαριστώ, Δάσκαλε. Δεν νιώθω πια φόβο για τον Κέρβερο. Τον βλέπω πια ως φρουρό μιας μύησης που οφείλω να περάσω.

- Ζήνων: Κάθε μύθος είναι καθρέφτης της ψυχής. Ο δρόμος της φιλοσοφίας είναι μια κατάβαση που γίνεται άνοδος. Ξεκίνα, λοιπόν, την περιπέτεια του έρωτα, της σοφίας και της αυτογνωσίας. Ο Κέρβερος σε περιμένει — όχι για να σε εμποδίσει, αλλά για να σε μεταμορφώσει.!

Η φωτογραφία με τον Κέρβερο έργο μου ζωγραφική με παστέλ από την εφηβεία μου, 1986,  βασισμένο στο εξώφυλλο του δίσκου των the Rods,  Wild dogs.

Το «εσωτερικό φως» γεννιέται μόνο μέσα στην σιωπή..

 

«Η φιλοσοφία έρχεται πάντα πολύ αργά. Σαν σκέψη του κόσμου, η φιλοσοφία εμφανίζεται όταν η πραγματικότητα έχει ήδη ολοκληρώσει και αποτελειώσει την διαδικασία της ίδιας της τής διαμόρφωσης. Μόνο όταν ωριμάσει η πραγματικότητα παρουσιάζεται το Ιδεώδες απέναντι στο Πραγματικό. Τότε, αφού συλλάβει τον πραγματικό κόσμο στην ουσία του, τον ανασυνθέτει υπό τη μορφή ενός πνευματικού βασιλείου.

Όταν λοιπόν η φιλοσοφία ζωγραφίζει γκρίζο πάνω στο γκρίζο, μία μορφή της ζωής γέρασε, και αυτή την μορφή που γέρασε, τα γκρίζα χρώματα της φιλοσοφίας δεν μπορούν να την κάνουν να ξανανιώσει. Μόνο όταν πέσει το δειλινό αρχίζει να πετάει η γλαύκα της Αθηνάς…», το παραπάνω απόσπασμα το έγραψε ο Χέγκελ σε ηλικία 51 χρονών. (Βασικές κατευθύνσεις της φιλοσοφίας του δικαίου).

Ο Χέγκελς χρησιμοποιεί το σύμβολο της θεάς Αθηνάς, την γλαύκα για να περιγράψει την διαδικασία μετουσίωσης της γνώσης σε σοφία, και την ενδοσκόπηση. 

Η γλαύκα ως γνωστόν, ήταν το ιερό πτηνό της Θεάς Αθηνάς. Η Γλαύκα συμβολίζει την σοφία, διότι είναι νυχτόβιο πτηνό το οποίο έχει εξαιρετική όραση ακόμα και στο σκοτάδι. Έχει την φυσική συνεπώς ιδιότητα να βλέπει την «αθέατη πλευρά των πραγμάτων», εκεί που άλλα πλάσματα αδυνατούν λόγω του σκότους. 

Συμβολίζει κατ’ αυτόν τον τρόπο την «σοφία» που αφορά την μετουσίωση της απλής γνώσης σε βίωμα, πνευματικότητα και στάση ζωής.

Κάτι τέτοιο μπορεί να επιτευχθεί μόνο μακριά από το φως της ημέρας, και προυποθέτει την ενδοσκόπιση,  την «διείσδυση εις εαυτόν»,  όταν ο άνθρωπος απομονώνεται από το φυσικό περιβάλλον του, προσπαθώντας να κατακτήσει την ηρεμία, την επίγνωση, την αυτογνωσία.

Στη καθημερινότητα  οι υποχρεώσεις και οι ανάγκες μετατρέπουν αυτόματα την ζωή σε ιδέες που πρέπει να πραγματοποιηθούν και έτσι έχει μάθει ο άνθρωπος να ζει. 

Σύμφωνα με τον Κρισναμούρτι, οι περισσότεροι από εμάς θέλουν να κρατήσουν το μυαλό μας απασχολημένο συνεχώς έτσι δεν βλέπουμε τον εαυτό μας όπως είμαστε πραγματικά. Φοβόμαστε να είμαστε άδειοι. Φοβόμαστε να εξετάσουμε τους φόβους μας. Όσο περισσότερο γνωρίζουμε τον εαυτό μας, τόσο περισσότερη σαφήνεια υπάρχει. 

Στην ησυχία, την ηρεμία, τον στοχασμό και τον διαλογισμό, δημιουργούμε χώρο ώστε να συναντήσουμε αυτό που υπάρχει ήδη μέσα μας. Μένουμε με τον εαυτό μας ώστε να γνωρίσουμε βαθειά το πώς είμαστε και να παρατηρήσουμε την κάθε στιγμή για αυτό που είναι. 

Οι αισθήσεις οξύνονται, το σώμα αισθάνεται με μεγαλύτερη λεπτομέρεια κάθε εμπειρία, η καρδιά, η ψυχή και ο νους, ανοίγουν  για να δεχτούν μια νεα διάσταση της πραγματικότητας.

Η σιωπή μας ανακουφίζει από το στρες και την ένταση. Κάνοντας μια βουτιά στα μύχια της ψυχής μας, και αυτό επιτυγχάνεται μονάχα όταν αποφασίσουμε υπεύθυνα και συνειδητοποιημένα να απομονωθούμε,  θα επιτύχουμε την πιο αξιοζήλευτη και ενδιαφέρουσα εξερεύνηση αναζήτησης του πιο «οικείου αγνώστου», του εαυτού μας.

Η πρώτη επαφή με τον εσώτατο κόσμο μας, ίσως να είναι τρομακτική, καθώς θα ανακαλύψουμε στοιχεία, ενδόμυχες σκέψεις, εσωτερικές δυνάμεις και κίνητρα που έχουμε υποκρύψει τόσο καλά, όσο να μη μπορούμε να τις διακρίνουμε εξ αρχής (Η Αθηνά φέρει στον θώρακα της την  κεφαλή της Μέδουσας). 

Μαθαίνουμε να ακούμε τον θόρυβο των πολλών, για να αποφύγουμε όσα προσπαθεί να μας πει η εσωτερική φωνή μας, αφήνοντας αδιαμόρφωτη την αρχιτεκτονική δομή του χαρακτήρα μας, ο οποίος αδυνατεί να υπερβεί τα εγκόσμια περιγράμματά του και παραμένει αναχρονιστικά στάσιμος, μη εξελίσιμος και ανολοκλήρωτος. 

Η καλλιέργεια της αυτογνωσίας συμβάλλει στην αύξηση της προσωπικής ωρίμανσης. Ταυτόχρονα η γνώση του εαυτού αποτελεί γνώρισμα του ώριμου ψυχικά, νοητικά και  συναισθηματικά ατόμου (ο Θάνατος της Μέδουσας και η μετουσίωση της από την Αθηνά).

Η προσπάθεια αυτή απαιτεί θέληση, υπομονή, χρόνο και υπευθυνότητα, ώστε να γίνει το εσωτερικό αυτό ταξίδι γόνιμο και επωφελή.

Όπως χαρακτηριστικά είπε ο Umberto Eco (1932- 2016 - Ιταλός φιλόσοφος, κριτικός λογοτεχνίας και μυθιστοριογράφος): 

«Πρέπει να πολεμήσεις για να φτάσεις στην Ιθάκη σου.Τίποτα στη ζωή δεν μας χαρίζεται! Πρέπει να πονέσεις και να πολεμήσεις για να φτάσεις στην Ιθάκη σου. Να μείνεις εδω, χωρίς ανταλλάγματα με καθαρό βλέμμα και ανοιχτή την ψυχή.»

Ο Πλωτίνος στα αποσπάσματα που ακολουθούν μας αναλύει την μεθοδολογία του Πλάτωνα και των Νεο -Πλατωνικών για το εσωτερικό αυτό ταξίδι :

«Εφόσον τα κακά βρίσκονται εδώ και ‘τριγυρίζουν αναγκαστικά σε τούτον εδώ τον τόπο’, και η ψυχή θέλει να αποφύγει τα κακά, πρέπει να φύγουμε από εδώ. 

– Σε τι συνίσταται λοιπόν αυτή η φυγή; 

– «Στο να γίνουμε όμοιοι με τον θεό», λέει ο Πλάτων. Και τούτο επιτυγχάνεται «αν με τη φρόνηση γίνουμε δίκαιοι και ευσεβείς» και γενικά ενάρετοι.

Αν λοιπόν γινόμαστε όμοιοί του μέσω της αρετής, δε θα γινόμαστε όμοιοι με κάτι που διαθέτει αρετή; Και ποιος θεός θα είναι αυτός; Δε θα είναι αυτός που περισσότερο φαίνεται να έχει αυτά τα χαρίσματα, δηλαδή η Ψυχή του κόσμου και αυτός που κυβερνά μέσα της, ο οποίος διαθέτει φρόνηση θαυμαστή; Άλλωστε, είναι εύλογο, εφόσον βρισκόμαστε εδώ, μ' αυτόν να γινόμαστε όμοιοι.

Ποιος είναι λοιπόν ο δρόμος της φυγής και πώς θα τον ακολουθήσουμε; Θα ξανοιχτούμε όπως –καθώς, αλληγορικά μου φαίνεται, λέει ο ποιητής– ο Οδυσσέας από τη μάγισσα Κίρκη ή την Καλυψώ, ο οποίος δεν αρκέστηκε να παραμείνει εκεί, παρόλο που είχε ηδονές των ματιών και βρισκόταν ανάμεσα σε πολύ αισθητή ομορφιά. H πατρίδα μας, απ' όπου ήρθαμε, κι ο πατέρας μας είναι Eκεί […] 

‘Κλείνοντας τα μάτια άλλαξε την όρασή σου και ξύπνα μιαν άλλη, που ενώ την έχουν όλοι, λόγοι τη χρησιμοποιούν.Πώς θα δεις τώρα τι ομορφιά έχει μια καλή ψυχή;

Αποσύρσου στον εαυτό σου και κοίτα• και αν δεις τον εαυτό σου να μην είναι ακόμη ωραίος, όπως ο δημιουργός του αγάλματος που πρέπει να γίνει ωραίο αφαιρεί, λαξεύει, λειαίνει και καθαρίζει μέχρις ότου φανεί πάνω στο άγαλμα ένα ωραίο πρόσωπο, έτσι κι εσύ αφαίρεσε τα περιττά και ίσιωσε τα στραβά, και όσα είναι σκοτεινά κάνε τα να γίνουν λαμπρά καθαρίζοντάς τα, και μην πάψεις να σμιλεύεις το άγαλμά σου, ως ότου λάμψει πάνω του η θεόμορφη λαμπρότητα της αρετής…»

Πλωτῖνου, Ἐννεάδες, Ι, 2, [19], 1-10, &  I.6. [1] 8. 17-27, & , I.6 [1]. 9.1 κ.ε.

Περί Μυήσεως: Η Πραγματική Οδός προς τη Γνώση και την Πνευματική Εξέλιξη

 

Επειδή ότι λάμπει δεν είναι χρυσός. Στην πραγματικότητα, δεν υπάρχουν ούτε «μύστες» ούτε «μυημένοι» στα άρρητα και τα άφατα. Υπάρχουν αυτοί που ίσως γνωρίζουν, αυτοί που δεν γνωρίζουν και αυτοί που επιδιώκουν να μάθουν. Το χρήμα δεν μπορεί να κάνει τα μάτια να δουν, τα αυτιά να ακούσουν ούτε την ψυχή να ανθίσει. Η έρευνα, η προπαίδευση, η καλλιέργεια του κριτικού πνεύματος, ο χρόνος και η θέληση είναι οι μόνοι ασφαλείς παράγοντες της γνώσης. Τα υπόλοιπα αποτελούν απλώς προσπάθειες για να αποκτήσουν γνώση και κύρος κάποιοι.

Η πραγματική μύηση δεν περιορίζεται σε μία τυπική και συμβολική διαδικασία που λαμβάνει χώρα σε μυστικιστικές ομάδες ή αποκλειστικές τελετές. Αντιθέτως, αποτελεί μια βαθιά εσωτερική πορεία αυτογνωσίας και μεταμόρφωσης που ανοίγει το δρόμο για πνευματική εξέλιξη πέρα από τα συμβατικά όρια. Εμπνευσμένοι από τις αρχαίες μυστηριακές τελετές, πολλοί διανοούμενοι θεωρούσαν τη μυήσει ως μονοπάτι αναγέννησης, το οποίο απαιτεί αληθινή δέσμευση, συνεχή αναζήτηση και εσωτερική ανανέωση.

Η ουσία της μυήσεως έγκειται στην αμφισβήτηση, στην αδιάκοπη αναζήτηση της αλήθειας και στην αφοσίωση στην προσωπική εξέλιξη. Δεν είναι μια κατάσταση σταθερή ή δεδομένη· αποτελεί μια διαδικασία που απαιτεί χρόνο, προσπάθεια και βαθιά ειλικρίνεια απέναντι στον εαυτό μας. Μέσω αυτής της διαδρομής, κάθε άνθρωπος έχει τη δυνατότητα να προσεγγίσει το άρρητο και να φωτίσει την ψυχή του με γνώσεις που μεταμορφώνουν τη ζωή, ανεξάρτητα από κοινωνικές ή οικονομικές συνθήκες.

Τελικά, η αληθινή γνώση δεν επιβάλλεται εξωτερικά, αλλά εσωτερικεύεται μέσα από την προσωπική εμπειρία, την αυθεντική έρευνα και την ειλικρινή προσπάθεια για κατανόηση του κόσμου και του εαυτού μας. Η μύηση , λοιπόν, αποτελεί όχι απλώς μια έννοια ή τελετουργία, αλλά ένα δυναμικό μονοπάτι προς την αυτοπραγμάτωση,  και την πλήρη ανθοφορία της ανθρώπινης ψυχής.

Ο συμβολισμός των γουρουνιών στην Οδύσσεια.

 

Όταν ο Οδυσσέας με τους συντρόφους του έφτασε στο νησί της Κίρκης, την Αία, η μάγισσα Κίρκη τους πρόσφερε κρασί, και ανακάτεψε τυρί, μέλι, αλεύρι και μαγιοβότανα. Όταν οι άνδρες του Οδυσσέα έφαγαν και ήπιαν, λησμόνησαν τις πατρίδες τους. Τότε, η Κίρκη άγγιξε καθένα τους με το μαγικό της ραβδί, και τους μεταμόρφωσε σε γουρούνια.

Όταν ο Οδυσέας πήγε στο ανάκτορο της για να γλυτώσει τους συντρόφους του, η Κίρκη παρότι πόθησε τον Οδυσσεά, προσπάθησε με μαγικά να μεταμορφώσει και αυτόν σε γουρούνι. Τα μάγια της όμως δεν έπιασαν καθώς ο Θεός Ερμής είχε δώσει νωρίτερα στον Οδυσσέα, να φάει στο φυτό Μώλυ, ως αντίδοτο στα μάγια της Κίρκης. Η Κίρκη ερωτευτηκε τον Οδυσσεά, ο οποίος έμεινε μαζί για χρόνο, αφού πρώτα είχε δώσει και πάλι για χάρη του εραστή της, την ανθρώπινη μορφή στους συντρόφους του.

Ένα άξιο ίσως αναφοράς πως όταν ο Οδυσσέας ζητάει από την Κίρκη να επαναφέρει τους συντρόφους του ξανά σε ανθρώπους, η Κίρκη τον συμβουλεύει να συζητήσει πρώτα μαζί τους για να διαπιστώσει αν συμφωνούν και οι ίδιοι, και του προτείνει ως συνομιλητή ένα από τους πρώην συντρόφους του, πλέον γουρούνι, (τον Γρύλλο), ο οποίος στην δική της παρέμβαση, είναι σε θέση να μιλάει, αν και γοουρούνιν.

Ο Γρύλλος αναφέρει στον Οδυσσέα την προτίμηση των μεταμορφωμένων συντρόφων του, να παραμείνουν γουρούνια καθώς πιο ευτυχισμένοι έτσι. Η επιχειρηματολογία η οποία αναπτύσσεται στηρίζεται στην άποψη ότι τα ζώα διαθέτουν λογική και αρετές που ξεπερνούν τις αντίστοιχες των ανθρώπων. Φυσικά στο τέλος επικρατεί η λογική και η άποψη του Οδυσσέα, και οι σύντροφοι του ξανα αποκτούν την ανθρώπινη μορφή τους.

Τα γουρούνια τα συναντούμε και στην Τρίτη ημέρα των Ελευσινίων μυστηρίων, προφάνως συνεπώ, υπάρχει ένας συμβολισμός. Η τρίτη ημέρα των Ελευσινίων μυστηρίων, γνωστή ως ημέρα της τελετής «Αλαδε μύσται», περιελάμβανε πομπή των μυστών που έφτανε στη θάλασσα του Φαλήρου.

Οι υποψήφιοι μύστες είχαν κάνει ένα καθαρτήριο λουτρό στην θάλλασα τόσο οι ίδιοι, οσο και τα προς θυσία γουρούνια, καθώς το νερό γενικά συνεπώς και η Θάλασσα, καθάριζαν και εξάγνιζαν τον άνθρωπο. Για αυτό πάντα σε κάθε ιέρο υπήρχε και μία πηγή, για καθαρμούς.

Εφόσον λοιπόν οι υποψήφιοι μύστες φρόντιζαν να καθαρθούν οι ίδιοι και τα γουρουνάκια τους στα νερά του Σαρωνικού, επέστρεφαν στην Αθήνα. Το αίμα του χοίρου θεωρείται ισχυρός παράγοντας καθαρμού, που έχει τη δύναμη να απορροφά τα ρυπαρά πνεύματα. Τα γουρούνια πέρα από σύμβολο γονιμότητας της θέας Δήμητρας, θεωρούνται βρώμικα ζώα και λάγνα ζώα, για αυτό και συμβολίζουν τα αντίστοιχα ζωώδη πάθη, της βουλιμίας, της ρυπαρότητας, και της φιληδονίας.

Ένας άλλος αντίστοιχος συμβολισμός, δίνεται από το Carl Jung- Κάρλ Γιούνγκ (Man and his Symbols), Η μάγισσα Κίρκη, μεταμόρφωνε τους άντρες σε γουρούνια, για να υπογραμμίσει το πόσο επιρρεπής, ευμετάβλητη και αδύναμη είναι η αντρική υπόσταση (animus-νους), απέναντι στην γυναικεία (anima-ψυχή), η οποία υποβοηθά την αποκάλυψη της σκοτεινής, «γουρουνίσιας», πλευράς του.! (γνωστό το ρητό: όλα τα γουρούνια την ίδια φάτσα έχουν, για τους άντρες )

Η θεολογία των αρχαίων Ελλήνων από τον Όμηρο έως τον Πλωτίνο.

 

Το θέμα είναι δύσκολο να αναπτυχθεί σε ένα μικρό άρθρο. Παρόλα αυτά, θα μπορούσαμε να σημειώσουμε πως (και) στον Ελληνικό χώρο, η πρώτη θεότητα που κυριαρχεί, είναι η μεγάλη μητέρα, η Πότνια θέα των θηρίων και των όφεων. Οι χθόνιες θεότητες κυριαρχούν αρχικά, έως ότου σταδιακά με την πατριαρχία αναπτύσεται και τελικά επικρατεί το Ολύμπιο πάνθεο.

Ο Ομηρικός άνθρωπος πιστεύει ότι οι ανθρωπόμορφοι θεοί επεμβαίνουν εξ’ αποστάσεως στις υποθέσεις των ανθρώπων. Έχει μια αβασάνιστη πίστη σε μια μοίρα, η οποία μπορεί εύκολα να διορθωθεί με την επέμβαση των θεών.

Η θρησκευτικότητα του Ομηρικού Έλληνα συνίσταται στην πίστη ότι ο σκοπός του ανθρώπου εκπληρώνεται στον κόσμο, και όχι πέρα από αυτόν, δηλαδή στον δεδομένο αυτόν κόσμο που είναι και ο χώρος των θεών.

Στην αρχαία Ελλάδα γενικότερα δεν επικράτησε μία οργανωμένη θρησκεία με ενιαίο αλάθητο εξ αποκαλύψεως δόγμα και γι’ αυτό η σωστή άποψη είναι, ότι οι Έλληνες δεν είχαν καμία θρησκεία (όπως την γνωρίζουμε και κατανοούμε σήμερα), αλλά μάλλον μία πατροπαράδοτη ευσέβεια (όπως την περιέγραφαν και οι ίδιοι οι Έλληνες εξάλλου) διάχυτη από ποικίλες αντιλήψεις περί των θεών που άλλαζαν από εποχή σε εποχή, ενώ αργότερα αυτό που ονομάζουμε σήμερα «θεολογία» έγινε αντικείμενο της φιλοσοφικής έρευνας χωρίς όμως ποτέ να ισχυριστεί κανείς από τους φιλοσόφους ότι κατείχε «θεία φώτιση» όταν διατύπωνε τις απόψεις του περί του Θείου.

Κατά τον 7ο και 6ο αι. π.Χ. οι παλαιότερες αντιλήψεις για τους θεούς, ότι ήταν βίαιες φυσικές δυνάμεις, υποχώρησαν και επικράτησε η «νέα» αντίληψη ότι οι θεοί αποτελούν ηθικές δυνάμεις και αξίες του Ελληνικού κόσμου.

Η αντίληψη αυτή των θεών ως ηθικών δυνάμεων είχε ως συνέπεια ότι οι άνθρωποι αισθάνονταν πολύ πιο έντονα από όσο πριν την απόσταση από το Θείον. Εκείνος που επιδιώκει να εξομοιωθεί με το Θείον, ή να εμφανιστεί ως συνομιλητής, ομοτράπεζός ή τέκνο τους, ασκεί Ύβριν (αλαζονεία) και προκαλεί τον φθόνο των θεών.

Οι μύθοι, και τα κατά τόπους μυστήρια διαδραματίζουν καταλυτικό ρόλο στην θρησκευτική πίστη των Ελλήνων, και εισάγουν τον μυστικισμό, και την πίστη στην μετά θάνατον ζωή.

Την ίδια περίπου εποχή (γύρω στον 7ο αιώνα π.Χ), εμφανίστηκε μία «αίρεση» εντός των ορίων του Ελληνισμού, η οποία αποπειράθηκε για κάποιο διάστημα να αντικαταστήσει την πατροπαράδοτη ελευθεροφροσύνη στις αντιλήψεις περί των θεών με την εισαγωγή δόγματος. Ήταν η τάση του Ορφισμού, για την οποία ο Ulrich Wilcken γράφει:

«Με τον δογματικό αυτό καθορισμό ενός θεολογικού συστήματος, η Ορφική θρησκεία βρίσκεται σε αντίθεση με τις φιλελεύθερες (και στο θρησκευτικό πεδίο) αντιλήψεις των Ελλήνων και θυμίζει περισσότερο τις θρησκείες ‘εξ αποκαλύψεως’ της Ανατολής».

Για τον Ξενοφάνη τον Κολοφώνιο (570 π.Χ. – 480 π.Χ)., οι Θεοί είναι ξεκάθαρα ανθρώπινες επινοήσεις, καθώς αυτοί λαμβάνουν το χρώμα, τα χαρακτηριστικά και τις συνήθεις των ανθρωπων, ανά τόπο, χρόνο και φυλή. Με μια αρκετά μεγάλη δόση σαρκασμού, ο Ξενοφάνης παρατηρεί πως αν τα άλογα μπορούσαν να σχεδιάσουν τους Θεούς τους, θα τους φιλοτεχνούσαν με τη μορφή αλόγου.

Στον Ηρόδοτο (2.52), διαβάζουμε:

«Παλαιότερα, οι Πελασγοί (οι παλαιότεροι αυτόχθονες κάτοικοι του Ελληνικού χώρου), έκαναν όλες τις θυσίες τους, επικαλούμενοι τους θεούς (θεοίσι επευχόμενοι) … χωρίς να τους δίνουν ούτε όνομα ούτε προσωνυμία, διότι ποτέ δεν είχαν ακούσει τέτοιο πράγμα. Τους ονόμασαν γενικά «θεούς», επειδή αυτοί έθεσαν τάξη στο σύμπαν (κόσμω θέντες)».

Εδώ η λέξη «θεός» σχετίζεται με το ρήμα «τίθημι» (θέτω, τοποθετώ). Άρα, «θεός» είναι αυτός που «θέτει» σε τάξη το σύμπαν.

Οι Ίωνες φιλόσοφοι δεν θα αρνηθούν το Θείον, αλλά θα το επαναπροσδιορίσουν φυσικά και θα αποπειραθούν να απομακρύνουν τα ιερατεία από την όποια ανάμιξη στην πολιτική διοίκηση των πόλεων.

Οι Ίωνες φιλόσοφοι αξίωναν, «πλήρη πνευματική ελευθερία. Αυτό ήταν το μεγάλο επίτευγμα των Ιώνων φυσικών φιλοσόφων, που κατέστησαν έτσι για πρώτη φορά δυνατή την επιστημονική σκέψη.

Το επίτευγμα αυτό των Ιώνων φιλοσόφων αποτελεί ορόσημο στην ιστορία της ανθρωπότητος, γιατί κανείς ως τότε δεν είχε συλλάβει την έννοια της επιστήμης. Προς οικονομία χρόνου θα αναφερθούμε σε πέντε μόνο φιλόσοφους.

Ο Ηράκλειτος (6ος με 5ο π.Χ.), θεμελίωσε την άρνηση της μεταφυσικής, που αποτέλεσε από εκείνον και μετά κοινή παραδοχή όλων των Ελληνικών φιλοσοφικών σχολών.  Αρνήθηκε τον μεταφυσικό θεό δημιουργό του σύμπαντος με τα εξής λόγια, που τείνει να επαληθεύσει και η τελευταία λέξη της επιστήμης:

«Τον κόσμο αυτό, που είναι ίδιος για όλους, δεν τον έπλασε κανείς, ούτε θεός ούτε άνθρωπος, αλλά υπήρχε, υπάρχει και θα υπάρχει πάντα: είναι μια φωτιά αιώνια ζωντανή που ανάβει και σβήνει σύμφωνα με ορισμένα μέτρα» («Περί Φύσεως»).

Μητρόδωρος ο Λαμψακηνός (5ος αιώνας π.Χ.) που προσπάθησε να ερμηνεύσει αλληγορικά τα ομηρικά έπη, στα οποία τα υπεράνθρωπα έργα των θεών γίνονταν αντιληπτά από τους πολλούς ως πραγματικά γεγονότα.

Ο Διογένης ο Απολλωνιάτης (μέσα 5ου αιώνα π.Χ.) μίλησε για άπειρους κόσμους, είπε πως το σύμπαν είναι άπειρο αλλά ο κόσμος μας πεπερασμένος και ασχολήθηκε με την ανατομία.

Ο Λεύκιππος (δεύτερο μισό του 5ου αιώνα π.Χ.) που θεωρείται ο εισηγητής της ατομικής θεωρίας.

Επίσης, ο Μητρόδωρος ο Χίος, που είπε πως «το σύμπαν είναι αιώνιο, διότι, αν υπέκειτο σε γένεση, θα προερχόταν από το μη ον». Μίλησε για άπειρους κόσμους στο σύμπαν, είπε πως ο ήλιος είναι πύρινος, υποστήριξε ότι η σελήνη φωτίζεται από τον ήλιο και αρνήθηκε τις εξ αποκαλύψεως αλήθειες λέγοντας:

«κανείς δεν γνωρίζει τίποτα, αλλά κι αυτά, που νομίζουμε ότι ξέρουμε, δεν τα ξέρουμε ακριβώς».

Οι επτά σοφοί με τα ηθικά γνωμικά τους, όπως «γνώθι σεαυτόν», «μηδέ άγαν», «μέτρον άριστον» κ.α. (τα οποία είχαν χαραχθεί στον πρόναο του δελφικού Ιερού) έβαλαν τις βάσεις της Ορθής Λογικής Σκέψης, η οποία πλέον διατυπώνεται από ανθρώπους που τα σκέφτηκαν από μόνοι τους, και όχι από θεόπνευστους.

Έτσι, πλέον, στις Ελληνικές κοινωνίες όποιος επιχειρήσει να ισχυριστεί ότι εκφράζει το θέλημα του Θείου, ότι είναι τέκνο θεού, ή θεός ο ίδιος θα θεωρείται υβριστής.

Με αυτόν τον τρόπο η θεοκρατία θα ακυρωθεί ως υβριστική απέναντι στο ίδιο το Θείον. Η σύλληψη της ιδέας είναι μεγαλειώδης. Δεν αναλαμβάνει η δημοκρατία ή η προοδευτική διανόηση να συγκρουστεί απευθείας με τη θεοκρατία, αλλά βάζει τους ουράνιους θεούς να την καταργήσουν.

Οι Έλληνες τηρώντας το ηθικό παράγγελμα «μελέτη το παν», ερευνούσαν και τα περί των θεών με οδηγό τους τον Ορθό Λόγο, όπως σημειώνει ο αρχιερέας των Δελφών Πλούταρχος:

«Για τούτο η αναζήτηση της αλήθειας, και μάλιστα αυτή που αναφέρεται στους θεούς, είναι έντονη ορμή προς τη θεότητα. Η σχετική μάθηση και η έρευνα είναι όμοια κατά κάποιο τρόπο με ανάληψη ιερών καθηκόντων και έργο ιερότερο από κάθε θρησκευτική αποχή, από κάθε υπηρεσία στους ναούς και ταιριάζει κατ’ εξοχήν στη θεά την οποία εσύ υπηρετείς, που είναι εξαιρετικά σοφή και φίλη της σοφίας, όπως φαίνεται να σημαίνει και το όνομά της, μια και της ταιριάζει περισσότερο από καθετί η γνώση και η επιστήμη» («Περί Ίσιδος και Οσίριδος», 351E).

Και επισημαίνει πως η επιστημονική έρευνα γύρω από το Θείον είναι πολύ πιο ιερή από τις νηστείες και τις ιερουργίες, τα λιβάνια, τα άμφια και τις υμνωδίες, «έργο ιερότερο από κάθε θρησκευτική αποχή, από κάθε υπηρεσία στους ναούς».

Ενώ παρακάτω στο ίδιο κείμενο ο Πλούταρχος υπογραμμίζει πως για τα θέματα που άπτονται της ορθής αντίληψης του Θείου οφείλουμε, «να πάρουμε από τη φιλοσοφία τον (ορθό) λόγο ως μυσταγωγό και να σκεφτόμαστε οσίως καθετί απ’ όσα λέγονται και γίνονται στις τελετές, για να μην κάνουμε κι εμείς λάθος, αντιλαμβανόμενοι όσα όρισαν οι νόμοι για τις θυσίες και τις γιορτές αλλιώς».

Ο Πλάτων είναι αυτός ο οποίος εισάγει τον κόσμο των ιδεών, αλλά και την μεταφυσική στον Ελληνικό κόσμο. Ο άνθρωπος δια μέσω της αρετής, της φιλοσοφίας και του Θείου έρωτος, μπορεί να έρθει σε επαφή με το Θείο. Στον Πλάτωνα όμως και ανάλογα το έργο και την ηλικία του, βρίσκουμε διαφορετικές αναφορές περί των Θεών.

Στον Πλατωνικό διάλογο, Κρατύλος (397c), λ.χ διαβάζουμε:

«… οι πρώτοι άνθρωποι, που εγκαταστάθηκαν κ’ έζησαν στην Ελλάδα, λάτρευαν μόνο αυτούς τους θεούς, που τώρα ακόμα πολλοί βαρβαρικοί λαοί λατρεύουν, δηλ. τον ήλιο, τη σελήνη, τη γη, τ’ άστρα και τον ουρανό.Επειδή λοιπόν έβλεπαν ότι όλ’ αυτά κινούνταν με ταχύτητα και πάντοτε έτρεχαν (αυτά ορώντες πάντα αεί ιόντα δρόμω και θέοντα), από αυτή τη σημασία του «θέω», θεούς τους ονόμασαν».

Δια μέσω του Σωκράτη η λέξη «θεός» σχετίζεται με το ρήμα «θέω» (τρέχω). Άρα, «θεός» είναι αυτός που «θέει» (τρέχει).

Στον Τίμαιο (39e-42e), ο Πλάτων δίνει μια αιρετική ερμηνεία για τους Θεούς, και την Θεότητα που προηγείται αυτών. Αναφέρει χαρακτηριστικά:

«Θεοί θεών, που εγώ δημιούργησα και γέννησα, θα είστε άφθαρτοι όπως τα έργα μου, όσο θέλω να υπάρχετε και να μην εξαφανιστείτε. Ό,τι είναι συναρμολογημένο μπορεί να λυθεί, αλλά αυτός που θα επιχειρήσει να χαλάσει κάτι φτιαγμένο σωστά ασφαλώς κάνει κακή πράξη.

Επομένως κι εσείς, επειδή ακριβώς γεννηθήκατε κάποτε, δεν είστε ούτε αθάνατοι ούτε άφθαρτοι. Δεν θα φθαρείτε όμως ποτέ ούτε θα υποκύψετε στον θάνατο, γιατί με τη θέλησή μου διαθέτετε δεσμό πολύ μεγαλύτερο και στερεότερο από εκείνους με τους οποίους συνδεθήκατε κατά τη στιγμή της γέννησής σας.

Ακούστε λοιπόν τι έχω να σας πω. Απομένουν αγέννητα ακόμη τρία θνητά γένη, που αν δεν δημιουργηθούν ο κόσμος δεν θα είναι τέλειος, καθώς θα του λείπουν πολλά είδη πλασμάτων. Πρέπει λοιπόν να δημιουργηθούν, αν θέλουμε να είναι απόλυτα τέλειος.

Αν αυτά τα γένη γίνουν από μένα και τους δώσω εγώ ζωή, θα είναι ίδια με τους θεούς. Για να γίνουν θνητά και για να είναι το σύμπαν πραγματικό σύμπαν, πρέπει ν’ αναλάβετε εσείς, όπως προστάζει η φύση, να δημιουργήσετε τα ζωντανά πλάσματα, έχοντας για παράδειγμα τη δική μου ενέργεια, όταν σας δημιούργησα.

Θα σπείρω όμως, και θα προετοιμάσω και θα σας παραδώσω εκείνο το μέρος τους που πρέπει να χαρακτηρίζεται αθάνατο, να θεωρείται θείο και να επιβάλλεται σε όσα θέλουν να υπακούουν πάντα στη δικαιοσύνη και σε σας τους ίδιους.

Όσο για το υπόλοιπο, φτιάξτε το εσείς συνδυάζοντας το θνητό με το αθάνατο, δημιουργήστε ζωντανά όντα, θρέψτε τα για να μεγαλώσουν και, όταν πεθάνουν, πάρτε τα πάλι πίσω».

Για τον Αριστοτέλη Θεός είναι το πρώτο κινούν. Στο σύμπαν όλα κινούνται (τα πάντα ρει και ουδέν μένει – Ηράκλειτος). Ακόμη και το ίδιο το σύμπαν βρίσκεται σε διαρκή κίνηση.

Ποιος όμως κινεί το σύμπαν; Το κινεί ένας πρώτος ακίνητος κινητήρας (πρώτον κινούν ακίνητον). Ο πρώτος αυτός κινητήρας πρέπει να είναι άυλος (ούκ έχει ύλην το πρώτον) και αόρατος. Δήλον ότι ο κινητήρας αυτός είναι ο «θεός»! (Μετά τα φυσικά, 1071b – 1074a).

Για τους Στωικούς φιλοσόφους, οι Θεοί εφορεύουν στην τάξη του Κόσμου και αποτελούν πληθύνσεις μίας αρχικής πολυώνυμης θείας οντότητας, «ζώου λογικού, τελείου και νοερού», που εισδύει παντού και παίρνει τα χαρακτηριστικά του κάθε στοιχείου με το οποίο έρχεται σε επαφή.

Νόμος όλων των πραγμάτων είναι η Ειμαρμένη, μία ταυτόχρονα φυσική και θεϊκή οργανωτική δύναμη του Κόσμου, που αποτελεί τον Λόγο και την νομοτέλεια του Παντός, δύναμη που διατηρεί και διατηρείται κυβερνώντας και περιλαμβάνοντας τα ενάντια.

Ο άνθρωπος και κάθε τι, συνδέεται με το Αιώνιο Όλον και τον Θεό, μέσω μίας εσωτερικής προσωπικής θεότητος, του λεγομένου «Δαίμονος Εαυτού». Ο «Δαίμων Εαυτού» είναι ο σύνδεσμος της ψυχής μας με την Ψυχή του Παντός, με τον Αιώνα του Όλου.

Για τους Επικούρειους οι Θεοί δεν ασχολούνται με τις ανθρώπινες υποθέσεις, και ο άνθρωπος δεν πρέπει να φοβάται τόσο τους θεούς όσο και τον θάνατο. Ο Επίκουρος λοιπόν, αναφέρει τα παρακάτω περί της γνώσεως των Θεών:

«Κατ΄ αρχήν τον Θεό να τον θεωρείς σαν ένα ον άφθαρτο και μακάριο, όπως μας τον παρουσιάζει η κοινή σε όλους μας παράστασή του και να μην του αποδίδεις ιδιότητες και συμπεριφορές που είναι ξένες προς την αφθαρσία και αταίριαστες στην μακαριότητά του » (ΔΛ Ι.123).

Οι Θεοί βέβαια υπάρχουν διότι η γνώση που έχουμε γι΄αυτούς είναι εναργής , ξεκάθαρη, ολοφάνερη, διαχρονική και καθολική. Η ενάργεια επιβεβαιώνεται από την κοινή παράσταση που έχουν οι άνθρωποι για τους Θεούς, η οποία παρέχεται με την νόηση.

Ο Επίκουρος λέει ότι οι θεοί είναι «λόγω θεωρητοί» , δηλ γίνονται αντιληπτοί όχι π.χ. με την όραση ή με την αφή, αλλά με την σκέψη. Η ενάργεια εκπορεύεται από την ίδια τη Φύση, από τα βάθη των αιώνων. Κάτι αντίστοιχο μας λέει και ο Ευριπίδης στις Βάκχες «Μάταιος ο κόπος να ζητάς ποια είναι η ουσία των θεών» (Κύριαι Δόξαι, I).

Η τελευταία αναλαμπή της Ελληνικής φιλοσοφίας αλλά και θεολογίας, κατατίθεται με τον Νεοπλατωνισμό, και τον κυριότερο αντιπρόσωπο του τον Πλωτίνο. Ο Πλωτίνος κατάφερε για πρώτη φορά να ενσωματώσει την φιλοσοφία του Πλάτωνος σε πιο εκτενείς μεταφυσικές έννοιες και νοήματα. 

Αυτός αναγνωρίζει το Εν σαν μια υπερύπαρξη. Το Εν βρίσκεται πάνω από κάθε ιδιότητα και κατηγορία. Από αυτό το Εν ως θεϊκή αρχή και υπερύπαρξη, προέρχεται το πάν μέσω απορροιών διαδοχικά υποβιβαζόμενων.

Από το Εν που βρίσκεται πάνω από κάθε κατηγορία πηγάζει ο Λόγος, ο οποίος αντιστοιχεί στο ενιαίο σύνολο του στις Πλατωνικές Ιδέες. Ο Λόγος είναι ένα μη ακριβές αντίγραφο του Ενός. Μέσω του Λόγου το Εν αρχίζει να διαφοροποιείται με την έννοια του πολλαπλασιασμού. Από τον Λόγο απορρέει με την σειρά του η ψυχή του κόσμου ή ο δημιουργός. Μέσω άλλων παρεκκλίσεων φθάνει κατόπιν στην συγκεκριμένη υλικότητα του κόσμου.

Η κοσμογονική διαδικασία θα παριστάνετο λοιπόν ως μια πορεία μοιραίας παρακμής και κατάπτωσης, και οι απόρροιες ως τα όλο και πιο ατελή παιδιά του υπέρτατου Ενός. Τι σκοπό έχει ο άνθρωπος σε αυτό το σύμπαν που φτιάχτηκε κατ’ εικόνα και ομοίωση μιας γιγάντιας κατιούσας κλίμακας; Ο προορισμός του ανθρώπου θα ήταν να ανέβει εκ νέου το επικλινές της παρακμής, να αναζητήσει την οδό της επιστροφής, και να γίνει όσον το δυνατόν όμοιος με το Εν, με τον Θεόν.

Μια τέτοια ομοίωση ή ακόμα μια ένωση με τον Θεό δεν είναι μια απλή θεωρητική βούληση. Ο άνθρωπος πρέπει να φτάσει πραγματικά στην κατάσταση αυτή, σύμφωνα με την άποψη του Πλωτίνου, όχι μόνο μετά θάνατον αλλά και στην ζωή αυτή μέσω της λεγομένης «καταστάσεως της εκστάσεως».

Απαραίτητη προϋπόθεση των εκστατικών καταστάσεων αποτελεί φυσικά η ηθική τελείωση, η σταδιακή αποξένωση του ανθρώπου από κάθε υλική ατέλεια, δηλαδή η τελείωση που αποκτάται μέσω της ασκητικής ζωής.

Για τον Πλωτίνο αποτελούσε όνειδος το ότι είχε σώμα και ο μεγαλύτερος πόθος του ήταν η «έκστασις». Στην μυστικιστική κατάσταση της ένωσης του ανθρώπου με τον Θεό ο άνθρωπος έφτανε μόνο με την βαθμιαία άνοδο του από τον υλικό κόσμο σε εκείνον των Ιδεών και από εκεί στην ύπαρξη του Ενός.

Αυτός είναι ο πρώτος μεταφυσικός μυστικισμός με Eλληνο-Ευρωπαϊκό χαρακτήρα.

Πηγές:

"Σχέσεις Πολιτείας, Φιλοσοφίας και Ιερατείου στην αρχαία Ελλάδα", Στέφανος Μυτιληναίος, tribune.gr

"Ο μυστικισμός στην αρχαία Ελλάδα", άρθρο του φίλου και συνεργάτη Κωνσταντίνου Τσοπάνη, Δρ. Ιστορίας και Φιλοσοφίας των Θρησκευμάτων.