Η αλληγορική ερμηνεία του ταξιδιού της ψυχής στα Ομηρικά Έπη

Εισαγωγή

Τα Ομηρικά Έπη αποτελούν το θεμέλιο της Ελληνικής γραμματείας και ένα από τα σημαντικότερα πνευματικά δημιουργήματα του ανθρώπινου πολιτισμού. Για περισσότερο από δυόμισι χιλιάδες χρόνια διαβάζονται ως αφηγήσεις ηρωισμού, πολέμων και θαλασσινών περιπλανήσεων. Ωστόσο, ήδη από την αρχαιότητα διαμορφώθηκε μια διαφορετική ερμηνευτική παράδοση, σύμφωνα με την οποία οι στίχοι του Ομήρου δεν περιορίζονται στη διήγηση ιστορικών ή μυθικών γεγονότων, αλλά αποκρύπτουν βαθύτερες φιλοσοφικές, θεολογικές και μυητικές αλήθειες.

Μήπως, λοιπόν, υπήρχε ιδιαίτερος λόγος που οι αρχαίοι Έλληνες, πέρα από τον απαράμιλλο παιδευτικό και ποιητικό λόγο του, θεωρούσαν τον Όμηρο όχι μόνο μέγιστο ποιητή αλλά και σοφό διδάσκαλο, αλληγοριστή και μυσταγωγό;

Η αντίληψη αυτή υπήρξε ιδιαίτερα διαδεδομένη ήδη από την αρχαιότητα. Από τον Θεαγένη τον Ρήγιο, τον πρώτο γνωστό αλληγορικό ερμηνευτή του Ομήρου, μέχρι τους Στωικούς, τους Πλατωνικούς και τους Νεοπλατωνικούς φιλοσόφους, διαμορφώθηκε η πεποίθηση ότι ο Όμηρος δεν συνέθεσε τα Έπη του αποκλειστικά για να ψυχαγωγήσει, αλλά για να διδάξει, αποκρύπτοντας κάτω από το ένδυμα της ποιητικής αφήγησης τις μεγάλες αλήθειες περί του ανθρώπου, της ψυχής και του σύμπαντος.¹

Η ίδια η λέξη «ἀλληγορία», όπως εξηγεί ο Ηράκλειτος ο Αλληγοριστής, σημαίνει «ἀγορεύω περὶ ἄλλου», δηλαδή μιλώ για κάτι ενώ υπονοώ κάτι διαφορετικό. Στην κλασική εποχή, όμως, ο συνηθέστερος όρος ήταν η «ὑπόνοια», τον οποίο χρησιμοποιεί και ο Πλάτων στην Πολιτεία για να δηλώσει ότι πίσω από τον μύθο μπορεί να αποκρύπτεται ένα βαθύτερο νόημα.²

Στα μεγάλα έργα της Ελληνικής γραμματείας, όπως τα Ομηρικά Έπη και οι Πλατωνικοί Διάλογοι, η φιλοσοφική αλήθεια δεν εκφράζεται πάντοτε άμεσα. Αντίθετα, καλύπτεται από το πέπλο του μύθου, ώστε να μην προσφέρεται ως έτοιμη γνώση, αλλά να γίνεται αντικείμενο στοχασμού και εσωτερικής αναζητήσεως. Όπως στα Ελευσίνια Μυστήρια οι ιερές αλήθειες αποκαλύπτονταν μέσα από εικόνες, σύμβολα και τελετουργικά δρώμενα, έτσι και ο Όμηρος φαίνεται να χρησιμοποιεί πρόσωπα, τόπους και γεγονότα ως φορείς μιας εσωτερικής διδασκαλίας.

Τη θέση αυτή διατυπώνει με ιδιαίτερη σαφήνεια ο Πορφύριος στον επίλογο του έργου του «Περὶ τοῦ ἐν Ὀδυσσείᾳ τῶν Νυμφῶν Ἄντρου», όταν γράφει ότι δεν πρέπει να θεωρηθούν οι ερμηνείες αυτές απατηλές και γεννήματα φαντασιόπληκτων, αλλά, αναλογιζόμενοι τη μεγάλη σοφία των αρχαίων και τη φρόνηση του Ομήρου, να αναγνωρίσουμε ότι κάτω από τον μύθο αλληγορούνται οι θειότερες εικόνες.³

Δεν συμμερίζονταν, βέβαια, όλοι οι αρχαίοι αυτή την αντίληψη. Ο Ξενοφάνης κατηγόρησε τον Όμηρο και τον Ησίοδο ότι απέδωσαν στους θεούς ανθρώπινα πάθη, όπως κλοπές, μοιχείες και απάτες, επειδή προσέγγισε τους μύθους κυριολεκτικά και όχι συμβολικά.⁴

Η κριτική αυτή αποδεικνύει ότι ήδη από την αρχαιότητα υπήρχε αντιπαράθεση ανάμεσα στην κυριολεκτική και στην αλληγορική ανάγνωση των μύθων.

Χαρακτηριστική είναι επίσης η ομολογία του Παυσανία, ο οποίος αναφέρει ότι αρχικά θεωρούσε τους Ελληνικούς μύθους αφελείς. Όταν όμως γνώρισε βαθύτερα την αρχαία παράδοση, άλλαξε γνώμη, γράφοντας ότι οι παλαιοί σοφοί δεν μιλούσαν ευθέως αλλά μέσω αινιγμάτων, και ότι οι μύθοι αποτελούν έκφραση της αρχαίας ελληνικής σοφίας.⁵

Ακόμη χαρακτηριστικότερος είναι ο Ηράκλειτος ο Αλληγοριστής, ο οποίος αποκαλεί τον Όμηρο μέγα ιεροφάντη του ουρανού και των θεών, εκείνον που άνοιξε στις ανθρώπινες ψυχές τους μέχρι τότε άβατους δρόμους προς τον ουρανό.⁶

Η κορύφωση, όμως, της αλληγορικής ερμηνείας των Ομηρικών Επών συναντάται στη νεοπλατωνική παράδοση. Στα Σχόλια του Ερμεία στον Φαίδρο, που διασώζουν παλαιότερη πλατωνική διδασκαλία, η Ιλιάδα και η Οδύσσεια παρουσιάζονται ως δύο διαδοχικές φάσεις του ίδιου μυητικού δράματος.⁷

Το Ίλιον ταυτίζεται με τον κόσμο της γενέσεως και της ύλης. Οι Τρώες συμβολίζουν τις άλογες μορφές της ζωής και τις ψυχές που παραμένουν δεμένες με το σώμα, ενώ οι Έλληνες αντιπροσωπεύουν τις λογικές ψυχές που προέρχονται από τον νοητό κόσμο. Η Ιλιάδα περιγράφει τον αγώνα της ψυχής μέσα στην ύλη, ενώ η Οδύσσεια την επίπονη επιστροφή της προς το νοητό, υπερβαίνοντας τους Κύκλωπες, την Κίρκη, τις Σειρήνες, την Καλυψώ και κάθε δύναμη που εμποδίζει την αναγωγή της.

Στο ίδιο πνεύμα, ο Πρόκλος ερμηνεύει την Ελένη ως το σύμβολο της ωραιότητας του κόσμου της γενέσεως. Για αυτή την ομορφιά, γράφει, διεξάγεται ο αιώνιος πόλεμος των ψυχών, μέχρι τη στιγμή που οι λογικές ψυχές, οι «Έλληνες», υπερισχύουν των άλογων δυνάμεων, των «Τρώων», και επιστρέφουν στον νοητό κόσμο, από τον οποίο κάποτε εξήλθαν.⁸

Υπό το φως αυτής της αρχαίας ερμηνευτικής παραδόσεως, τα Ομηρικά Έπη αποκτούν μια εντελώς διαφορετική διάσταση. Η Ιλιάδα δεν είναι μόνο η ιστορία της άλωσης μιας πόλης. Είναι συγχρόνως η αλληγορία της καθόδου της ψυχής στον κόσμο της γένεσης και της ύλης. Η Οδύσσεια δεν είναι απλώς ο νόστος ενός βασιλιά, αλλά η μυσταγωγική περιγραφή της επίπονης επιστροφής της ψυχής προς την αληθινή της πατρίδα, μέσα από αλλεπάλληλες δοκιμασίες, πειρασμούς και στάδια αυτογνωσίας.

Αν, λοιπόν, οι Πλατωνικοί και οι Νεοπλατωνικοί έχουν δίκιο, τότε τα Ομηρικά Έπη εξακολουθούν να κρύβουν πολλά από τα μυστικά τους. Αρκεί να τα προσεγγίσουμε όχι μόνο ως λογοτεχνικά ή ιστορικά κείμενα, αλλά ως μια μεγάλη μυητική αφήγηση, έχοντας ως οδηγό την αρχαία ελληνική παράδοση του αποσυμβολισμού. Τότε ο Οδυσσέας παύει να είναι απλώς ένας ευφυής θαλασσοπόρος και γίνεται η εικόνα κάθε ανθρώπινης ψυχής που αγωνίζεται να επιστρέψει στη λησμονημένη της πατρίδα.

Ι. Οι μυστικοί σταθμοί της ψυχής. Η περιπλάνηση μέσα στην ύλη.

Εφόσον η Ιλιάδα αποτελεί, σύμφωνα με την πλατωνική και νεοπλατωνική παράδοση, την αλληγορία της καθόδου των λογικών ψυχών στον κόσμο της γενέσεως και της ύλης, τότε η Οδύσσεια αποτελεί το δεύτερο μέρος του ίδιου μυστηριακού δράματος, την πορεία της αναγωγής, την επίπονη επιστροφή της ψυχής προς την αληθινή της πατρίδα.

Δεν είναι τυχαίο ότι ο Όμηρος δεν παρουσιάζει τον Οδυσσέα να επιστρέφει αμέσως μετά την άλωση της Τροίας. Αντίθετα, τον οδηγεί σε μία δεκαετή περιπλάνηση γεμάτη πειρασμούς, ναυάγια, απώλειες και διαρκείς δοκιμασίες. Όπως ακριβώς η ψυχή, μετά την κάθοδό της στον κόσμο της ύλης, δεν επιστρέφει άμεσα στο νοητό, αλλά περιπλανιέται μέσα στις μεταβολές της γενέσεως, μέχρι να ανακτήσει τη μνήμη της θείας καταγωγής της.

Ο Ερμείας, σχολιάζοντας τον Φαίδρο του Πλάτωνος, αναφέρει ότι όσοι ερμήνευσαν θεωρητικότερα τα Ομηρικά Έπη είδαν στην Ιλιάδα τον πόλεμο της ψυχής με την ύλη και στην Οδύσσεια την αναγωγή της ψυχής προς το νοητό, μέσα από τη διαφυγή από την Κίρκη, τους Κύκλωπες, τις Σειρήνες και την Καλυψώ, δηλαδή από όλα όσα εμποδίζουν την επιστροφή της.⁹

Έτσι, κάθε τόπος της Οδύσσειας παύει να είναι ένας απλός γεωγραφικός προορισμός. Γίνεται κατάσταση της ψυχής. Κάθε θαλάσσια περιπλάνηση είναι μία εσωτερική μεταβολή. Κάθε τέρας είναι μία μορφή των παθών. Κάθε θεότητα μία δύναμη που είτε οδηγεί είτε εμποδίζει την πνευματική ανάβαση.

Όπως αναφέρει ο Πορφύριος, οι αρχαίοι μύθοι δεν πρέπει να θεωρούνται απλές φανταστικές διηγήσεις, αλλά φορείς θειοτέρων εικόνων και κρυμμένων αληθειών κάτω από το πέπλο του μύθου.¹⁰

Ολόκληρη η Οδύσσεια μεταβάλλεται έτσι σε έναν μυητικό χάρτη της ανθρώπινης υπάρξεως.

1. Οι Λωτοφάγοι. Η λήθη της θείας καταγωγής.

Δεν είναι τυχαίο ότι η πρώτη μεγάλη δοκιμασία δεν είναι μία μάχη αλλά ένας καρπός. Οι Λωτοφάγοι δεν επιτίθενται στον Οδυσσέα. Δεν χρησιμοποιούν όπλα. Προσφέρουν έναν καρπό, ο οποίος οδηγεί στη λήθη της πατρίδας και στην εγκατάλειψη κάθε επιθυμίας επιστροφής.¹¹

Η πρώτη δύναμη που αιχμαλωτίζει την ψυχή δεν είναι ο πόνος, αλλά η λήθη.

Οι Πλατωνικοί φιλόσοφοι συνέδεσαν την κάθοδο της ψυχής στον κόσμο της γενέσεως με την απώλεια της μνήμης της νοητής καταγωγής της και την ανάγκη της ανάμνησης, μέσω της φιλοσοφικής πορείας, προς την αλήθεια.¹²

Οι Λωτοφάγοι επομένως συμβολίζουν την κατάσταση εκείνη όπου ο άνθρωπος απορροφάται τόσο πολύ από το αισθητό και το πρόσκαιρο, ώστε παύει να αναζητεί την εσωτερική του πατρίδα.

2. Ο Πολύφημος. Η τυραννία της μονοδιάστατης συνειδήσεως.

Η επόμενη δοκιμασία οδηγεί τον Οδυσσέα στον Πολύφημο. Ο Κύκλωπας διαθέτει έναν μόνο οφθαλμό. Βλέπει, αλλά δεν θεωρεί. Αντιλαμβάνεται τα φαινόμενα, όχι όμως τις βαθύτερες αρχές που τα διέπουν.

Δεν γνωρίζει ούτε νόμο ούτε μέτρο ούτε φιλοξενία, επειδή παραμένει εγκλωβισμένος στην αυτάρκεια της αισθητής φύσεως.¹³

Ο Οδυσσέας δεν τον νικά με τη δύναμη αλλά με τον λόγο και τη διάκριση. Δηλώνει «Οὖτις», Κανείς, και μέσω αυτής της στρατηγικής αποφεύγει την καταστροφή.¹⁴

Η ψυχή δεν υπερβαίνει την ύλη με μία μεγαλύτερη μορφή εγωιστικής δύναμης, αλλά μέσω της γνώσεως και της αυτοκυριαρχίας.

3. Ο ασκός του Αιόλου. Οι ασταθείς δυνάμεις της ψυχής.

Ο Αίολος εμπιστεύεται στον Οδυσσέα τους ανέμους κλεισμένους μέσα στον ασκό.¹⁵

Οι άνεμοι μπορούν να θεωρηθούν εικόνα των ασταθών δυνάμεων και παθών της ψυχής, τα οποία πρέπει να βρίσκονται υπό την κυριαρχία του νου.

Όσο ο ασκός παραμένει κλειστός, η επιστροφή πλησιάζει. Όταν όμως οι σύντροφοι, κυριευμένοι από καχυποψία και επιθυμία, ανοίγουν τον ασκό, η πορεία ανατρέπεται.¹⁶

Ο Όμηρος δείχνει ότι ο μεγαλύτερος εχθρός της ψυχής συχνά δεν βρίσκεται έξω από αυτήν, αλλά μέσα της.

4. Οι Λαιστρυγόνες. Η απώλεια των περιττών φορτίων.

Με τους Λαιστρυγόνες καταστρέφεται σχεδόν ολόκληρος ο στόλος του Οδυσσέα. Μόνο το δικό του πλοίο διασώζεται.¹⁷

Η μύηση προχωρεί μέσα από αλλεπάλληλες αφαιρέσεις. Η ψυχή, προκειμένου να επιστρέψει στην αρχική της καθαρότητα, πρέπει να απαλλαγεί από τα περιττά βάρη που συσσώρευσε μέσα στον κόσμο της ύλης.

5. Η Κίρκη. Η ζωώδης φύση της ψυχής.

Η Κίρκη μεταμορφώνει τους συντρόφους του Οδυσσέα σε χοίρους.¹⁸

Η μεταμόρφωση αυτή δεν είναι μόνο ένα μυθολογικό γεγονός. Εκφράζει την κατάσταση της ψυχής όταν κυριαρχείται από τα κατώτερα πάθη και εγκαταλείπει τον λόγο.

Ο άνθρωπος γίνεται σύμφωνα με εκείνο που επιθυμεί.

Ο Οδυσσέας όμως αντιστέκεται, αφού λαμβάνει από τον Ερμή το μώλυ, το ιερό φυτό που τον προστατεύει από τη δύναμη της Κίρκης.¹⁹

Η παρουσία του Ερμή δεν είναι τυχαία. Ο θεός αυτός είναι ο αγγελιοφόρος ανάμεσα στον θεϊκό και τον ανθρώπινο κόσμο, ο οδηγός των ψυχών και σύμβολο της ερμηνευτικής γνώσεως.

Έτσι γίνεται φανερό ότι ο Όμηρος δεν περιγράφει απλώς ένα θαλάσσιο ταξίδι. Περιγράφει τη μυστική χαρτογράφηση της ανθρώπινης ψυχής.

Κάθε σταθμός είναι μία εσωτερική δοκιμασία. Κάθε νίκη είναι μία ανάκτηση της χαμένης μνήμης. Κάθε πτώση είναι μία υπενθύμιση ότι ο δρόμος προς την Ιθάκη δεν κατακτάται με τη δύναμη των χεριών, αλλά με τη μεταμόρφωση της ψυχής.

6. Οι Σειρήνες. Η γοητεία της γνώσεως χωρίς σοφία.

Μετά την Κίρκη, ο Οδυσσέας πρέπει να αντιμετωπίσει έναν διαφορετικό κίνδυνο, όχι τη βία ή την ωμή επιθυμία, αλλά τη γοητεία μιας γνώσεως που δεν οδηγεί στην απελευθέρωση.

Οι Σειρήνες δεν υπόσχονται πλούτη ή δύναμη. Υπόσχονται γνώση. Γνωρίζουν, όπως λένε στον Οδυσσέα, όλα όσα συνέβησαν στην Τροία και όλα όσα συμβαίνουν στη γη.²⁰ Η δύναμή τους βρίσκεται ακριβώς σε αυτή την υπόσχεση της απόλυτης γνώσεως.

Όμως η γνώση των Σειρήνων δεν οδηγεί στην αλήθεια. Είναι μία γνώση που αιχμαλωτίζει. Ο Οδυσσέας επιθυμεί να ακούσει το τραγούδι τους, αλλά γνωρίζει ότι η άμετρη προσέγγιση θα τον καταστρέψει. Γι’ αυτό ζητά από τους συντρόφους του να τον δέσουν στο κατάρτι και να μην τον απελευθερώσουν, όσο και αν τους το ζητήσει.²¹

Η εικόνα αυτή αποτελεί ένα από τα βαθύτερα σύμβολα της ελληνικής σκέψης. Η ψυχή δεν πρέπει να αρνηθεί τη γνώση, αλλά πρέπει να διαθέτει μέτρο και αυτοκυριαρχία ώστε να μην γίνει δούλη εκείνου που επιθυμεί να γνωρίσει.

Η αληθινή σοφία δεν είναι η κατοχή όλων των πληροφοριών. Είναι η ικανότητα να προσεγγίζεις την αλήθεια χωρίς να χάνεις τον εαυτό σου.

7. Η Σκύλλα και η Χάρυβδη. Η αναγκαιότητα της διάκρισης.

Η επόμενη δοκιμασία οδηγεί τον Οδυσσέα ανάμεσα στη Σκύλλα και τη Χάρυβδη. Από τη μία πλευρά βρίσκεται το θαλάσσιο τέρας που κατασπαράζει τους ναυτικούς, από την άλλη η Χάρυβδη που καταπίνει τα νερά της θάλασσας και απειλεί να καταστρέψει ολόκληρο το πλοίο.²²

Η διέλευση ανάμεσα στις δύο αυτές δυνάμεις εκφράζει τη δύσκολη ισορροπία της ψυχής ανάμεσα σε αντίθετες υπερβολές. Η ανθρώπινη ζωή δεν είναι απαλλαγμένη από κινδύνους. Η σοφία δεν συνίσταται στην αποφυγή κάθε δοκιμασίας, αλλά στη σωστή κρίση μέσα στις αναπόφευκτες δυσκολίες.

Ο Οδυσσέας δεν μπορεί να νικήσει ούτε τη Σκύλλα ούτε τη Χάρυβδη. Μπορεί όμως να διατηρήσει την πορεία του. Αυτό είναι το χαρακτηριστικό του φρόνιμου ανθρώπου. Δεν καταργεί τις δυνάμεις του κόσμου, αλλά μαθαίνει να πλέει ανάμεσά τους.

Η ψυχή που αναζητά την επιστροφή δεν χρειάζεται μόνο δύναμη. Χρειάζεται διάκριση, μέτρο και γνώση της πραγματικής φύσεως των πραγμάτων.

8. Tα βόδια του Ηλίου. Η παραβίαση του ιερού μέτρου.

Ο τελευταίος πειρασμός πριν από την καταστροφή του πλοίου είναι το νησί του Ηλίου, όπου βόσκουν τα ιερά βόδια του θεού. Ο Τειρεσίας και η Κίρκη είχαν προειδοποιήσει τον Οδυσσέα ότι οι σύντροφοί του δεν πρέπει να αγγίξουν τα ζώα αυτά.²³

Όμως, όταν η ανάγκη και η πείνα δοκιμάζουν τους συντρόφους του, εκείνοι παραβιάζουν την απαγόρευση και θυσιάζουν τα βόδια του Ηλίου.²⁴

Το επεισόδιο αυτό παρουσιάζει τη σύγκρουση ανάμεσα στην ανώτερη γνώση και στις κατώτερες επιθυμίες. Οι σύντροφοι του Οδυσσέα γνωρίζουν τον νόμο, αλλά δεν έχουν την εσωτερική δύναμη να τον ακολουθήσουν.

Ο Ήλιος συμβολίζει το θείο φως, την κοσμική τάξη και την αρχή της ζωής. Η παραβίαση των ιερών ορίων οδηγεί αναπόφευκτα στην απώλεια. Ο Δίας καταστρέφει το πλοίο και όλοι οι σύντροφοι του Οδυσσέα χάνονται. Μόνος ο ήρωας επιβιώνει.²⁵

Η ψυχή, για να ολοκληρώσει την πορεία της, πρέπει να εγκαταλείψει εκείνες τις δυνάμεις που δεν μπορούν να ακολουθήσουν τον δρόμο της ανόδου.

9. Ο Άδης. Η κάθοδος στη γνώση του θανάτου.

Πριν από την τελική επιστροφή, ο Οδυσσέας πρέπει να κατέλθει στον κόσμο των νεκρών. Η κάθοδος στον Άδη αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα μυητικά μοτίβα της αρχαίας παράδοσης.²⁶

Ο ήρωας δεν κατεβαίνει εκεί για να πεθάνει, αλλά για να γνωρίσει. Στον Άδη συναντά τον Τειρεσία, ο οποίος του αποκαλύπτει την πορεία που πρέπει να ακολουθήσει, αλλά και μορφές του παρελθόντος, οι οποίες του θυμίζουν τη μοίρα των ανθρώπων.²⁷

Η κάθοδος αυτή συμβολίζει την αναγκαστική συνάντηση της ψυχής με το σκοτεινό και άγνωστο μέρος του εαυτού της. Κανείς δεν μπορεί να ολοκληρώσει την επιστροφή χωρίς πρώτα να αντικρίσει τον θάνατο, την απώλεια και τη φθορά.

Όπως στα αρχαία μυστήρια η κάθοδος προηγείται της αναγέννησης, έτσι και ο Οδυσσέας πρέπει να περάσει από τον κόσμο των σκιών για να αποκτήσει την τελική γνώση.

Ο Άδης δεν είναι μόνο τόπος νεκρών. Είναι ο τόπος όπου η ψυχή στερείται τις ψευδαισθήσεις της και συναντά την αλήθεια χωρίς τα προσωπεία της ζωής.

10. Η Καλυψώ. Η τελευταία δοκιμασία της λήθης.

Μετά την κάθοδο στον Άδη και την αποκάλυψη της μοίρας του, ο Οδυσσέας συνεχίζει το ταξίδι του μέσα από νέες απώλειες, έως ότου καταλήξει μόνος στην Ωγυγία, στο νησί της νύμφης Καλυψώς. Εκεί παραμένει για επτά χρόνια, μακριά από την πατρίδα του, ενώ η θεά τού προσφέρει όχι μόνο ασφάλεια και ευδαιμονία, αλλά ακόμη και την προοπτική της αθανασίας.²⁸

Η Καλυψώ δεν εμφανίζεται ως μία απλή εχθρική δύναμη. Αντίθετα, αποτελεί έναν από τους πιο λεπτούς πειρασμούς της ψυχής. Δεν προσφέρει πόνο αλλά ηδονή. Δεν απειλεί με θάνατο αλλά υπόσχεται μία ζωή απαλλαγμένη από τη φθορά. Και ακριβώς γι’ αυτό είναι πιο επικίνδυνη.

Το όνομά της προέρχεται από το ρήμα «καλύπτω». Η Καλυψώ είναι εκείνη που καλύπτει, που αποκρύπτει την αλήθεια, που περιβάλλει την ψυχή με ένα πέπλο λήθης. Ο Οδυσσέας βρίσκεται σε έναν τόπο όπου όλα φαίνονται τέλεια, όμως λείπει το σημαντικότερο στοιχείο, ο νόστος, η μνήμη της πραγματικής του φύσεως.

Η αθανασία που του προσφέρει η Καλυψώ δεν είναι η αληθινή αθανασία της ψυχής. Είναι μία ακινησία, μία παραμονή έξω από την ανθρώπινη πορεία, χωρίς εξέλιξη και χωρίς επιστροφή. Η ψυχή δεν ολοκληρώνεται όταν αποφεύγει όλες τις δοκιμασίες, αλλά όταν μέσα από αυτές ανακαλύπτει τον εαυτό της.

Γι’ αυτό ο Οδυσσέας απορρίπτει το δώρο της θεάς. Προτιμά τη θνητή ζωή με την Πηνελόπη και την Ιθάκη από μία αιώνια παραμονή σε έναν κόσμο χωρίς μνήμη και χωρίς πραγματική ταυτότητα.²⁹

Εδώ βρίσκεται μία από τις βαθύτερες ιδέες της Οδύσσειας. Η ανθρώπινη ψυχή δεν επιθυμεί απλώς την αθανασία. Επιθυμεί την επιστροφή στην αληθινή της φύση.

Η Καλυψώ επομένως συμβολίζει τον τελευταίο πειρασμό πριν από την ολοκλήρωση. Είναι η δοκιμασία της άνεσης, η λήθη που έρχεται όχι μέσα από τον πόνο αλλά μέσα από την υπερβολική ευκολία.

Ο άνθρωπος συχνά δεν χάνει τον δρόμο του μόνο όταν υποφέρει. Μπορεί να τον χάσει και όταν παύει να αναζητεί.

Ο Οδυσσέας όμως θυμάται. Και η μνήμη αυτή γίνεται η δύναμη που τον οδηγεί πίσω στην Ιθάκη.

11. Οι Φαίακες. Η μετάβαση από τον κόσμο της πλάνης στον κόσμο της επιστροφής.

Μετά την αναχώρησή του από την Ωγυγία, ο Οδυσσέας φτάνει στη χώρα των Φαιάκων. Εκεί συναντά έναν λαό που βρίσκεται ανάμεσα στον κόσμο των θεών και των ανθρώπων. Οι Φαίακες γνωρίζουν την τέχνη της ναυσιπλοΐας, φιλοξενούν τον ξένο και τελικά τον οδηγούν στην πατρίδα του.³⁰

Η χώρα των Φαιάκων λειτουργεί ως ένας ενδιάμεσος τόπος μετάβασης. Ο Οδυσσέας δεν βρίσκεται πλέον στον κόσμο των μεγάλων πειρασμών, αλλά δεν έχει ακόμη επιστρέψει στην Ιθάκη.

Στην αυλή του Αλκινόου ο ήρωας ακούει την ίδια του την ιστορία να τραγουδιέται από τον αοιδό Δημόδοκο. Ακούει τα γεγονότα της Τροίας, τις δικές του πράξεις και τις δοκιμασίες που πέρασε.³¹

Η στιγμή αυτή έχει ιδιαίτερη συμβολική σημασία. Για πρώτη φορά ο Οδυσσέας αντικρίζει τη ζωή του σαν να ήταν αφήγηση κάποιου άλλου. Δεν είναι πλέον μόνο ο άνθρωπος που βιώνει τα γεγονότα. Είναι εκείνος που μπορεί να τα κατανοήσει.

Η αυτογνωσία προϋποθέτει αυτή την απόσταση. Ο άνθρωπος πρέπει να μπορεί να δει την πορεία του, να αναγνωρίσει τις δοκιμασίες του και να κατανοήσει το νόημά τους.

Οι Φαίακες επομένως συμβολίζουν τη δύναμη της μετάβασης. Είναι η γέφυρα ανάμεσα στην περιπλάνηση και την επιστροφή, ανάμεσα στον παλαιό και τον νέο εαυτό.

Όταν τον μεταφέρουν στην Ιθάκη ενώ κοιμάται, ο κύκλος της εξωτερικής περιπλάνησης ολοκληρώνεται. Αλλά αρχίζει η τελευταία και βαθύτερη δοκιμασία, η αποκατάσταση του εσωτερικού βασιλείου.

12. Η Ιθάκη. Η αποκατάσταση της βασιλείας της ψυχής.

Ύστερα από είκοσι χρόνια περιπλάνησης, ο Οδυσσέας αντικρίζει επιτέλους την Ιθάκη. Θα περίμενε κανείς ότι εδώ ολοκληρώνεται το ταξίδι. Όμως ο Όμηρος επιφυλάσσει την τελευταία και βαθύτερη δοκιμασία.

Η ψυχή δεν επιστρέφει ποτέ στον τόπο της όπως ακριβώς αναχώρησε από αυτόν.

Ο Οδυσσέας αποβιβάζεται κοιμισμένος. Οι Φαίακες τον μεταφέρουν στην ακτή της Ιθάκης χωρίς ο ίδιος να το αντιληφθεί.³² Η εικόνα αυτή, σε ένα βαθύτερο αλληγορικό επίπεδο, μπορεί να θεωρηθεί ως η τελευταία μετάβαση της ψυχής από τον κόσμο της πλάνης στον κόσμο της αλήθειας.

Η ολοκλήρωση της εσωτερικής πορείας δεν πραγματοποιείται πάντοτε με μία ξαφνική αποκάλυψη. Συχνά προηγείται μία περίοδος σιωπής, κατά την οποία η ψυχή έχει ήδη μεταμορφωθεί, πριν ακόμη συνειδητοποιήσει την αλλαγή της.

Και όμως, όταν ανοίγει τα μάτια του, ο Οδυσσέας δεν αναγνωρίζει την πατρίδα του.

Η Αθηνά έχει καλύψει την Ιθάκη με ομίχλη.³³

Το τελευταίο πέπλο δεν καλύπτει τον τόπο αλλά τη συνείδηση. Η αλήθεια βρίσκεται μπροστά στον άνθρωπο, αλλά δεν μπορεί να γίνει αντιληπτή χωρίς την κατάλληλη εσωτερική προετοιμασία.

Η Αθηνά, ως θεά της σοφίας, της φρόνησης και της νοητικής τάξεως, είναι η δύναμη που αποκαλύπτει σταδιακά την πραγματικότητα. Όπως στην πλατωνική αλληγορία του σπηλαίου η ψυχή χρειάζεται παιδεία για να στραφεί προς το φως, έτσι και ο Οδυσσέας χρειάζεται την καθοδήγηση της θείας σοφίας για να αναγνωρίσει εκ νέου την πατρίδα του.³⁴

Στη συνέχεια η Αθηνά μεταμορφώνει τον Οδυσσέα σε γέροντα ζητιάνο.³⁵

Εδώ βρίσκεται μία από τις σημαντικότερες μυητικές εικόνες της Οδύσσειας.

Ο αληθινός βασιλιάς επιστρέφει στο βασίλειό του χωρίς στέμμα, χωρίς στρατό, χωρίς εξωτερικά σημάδια εξουσίας. Έχει απογυμνωθεί από όλες τις προσωρινές ταυτότητες που είχε αποκτήσει στον κόσμο.

Δεν είναι πλέον μόνο ο πολεμιστής της Τροίας, ούτε ο ένδοξος βασιλιάς των Αχαιών. Είναι ο άνθρωπος που γνώρισε την απώλεια, την περιπλάνηση και τον πόνο, και μέσα από αυτά απέκτησε γνώση του εαυτού του.

Η ψυχή, πριν επιστρέψει στην ανώτερη φύση της, πρέπει να εγκαταλείψει τα εξωτερικά προσωπεία. Η αληθινή βασιλεία δεν είναι η εξουσία πάνω στους άλλους, αλλά η κυριαρχία πάνω στον ίδιο τον εαυτό.

Δεν είναι τυχαίο ότι οι πρώτοι που αναγνωρίζουν τον Οδυσσέα δεν είναι οι ισχυροί.

Πρώτος είναι ο γηραιός σκύλος Άργος, ο οποίος, ύστερα από είκοσι χρόνια αναμονής, αναγνωρίζει τον κύριό του και πεθαίνει ήρεμος.³⁶

Έπειτα ο πιστός χοιροβοσκός Εύμαιος, ο οποίος διατήρησε την αφοσίωσή του παρά την απουσία του βασιλιά.³⁷

Τέλος, η τροφός Ευρύκλεια αναγνωρίζει τον Οδυσσέα από την ουλή που είχε αποκτήσει στην παιδική του ηλικία.³⁸

Ο Όμηρος υποδεικνύει ότι η αλήθεια δεν αποκαλύπτεται μέσα από τη δόξα και την εξωτερική δύναμη, αλλά μέσα από τη μνήμη, την πίστη και τα σημάδια της δοκιμασίας.

Η ουλή του Οδυσσέα δεν είναι ατέλεια. Είναι η σφραγίδα της πορείας του.

Η ψυχή αναγνωρίζεται από όσα υπέμεινε και από όσα κατάφερε να μεταμορφώσει σε σοφία.

Οι μνηστήρες. Η κάθαρση του εσωτερικού οίκου.

Η τελευταία σύγκρουση της Οδύσσειας δεν πραγματοποιείται σε κάποιο μακρινό πεδίο μάχης, αλλά μέσα στον ίδιο τον οίκο του ήρωα.

Οι μνηστήρες έχουν καταλάβει το παλάτι της Πηνελόπης και κατασπαταλούν την περιουσία του Οδυσσέα κατά την απουσία του. Ο ήρωας, μαζί με τον Τηλέμαχο, τον Εύμαιο και τον Φιλοίτιο, αποκαθιστά την τάξη και εξοντώνει τους μνηστήρες.³⁹

Σε ένα βαθύτερο αλληγορικό επίπεδο, ο οίκος του Οδυσσέα αποτελεί εικόνα της ψυχής.

Ο Οδυσσέας συμβολίζει τον νου, τη συνειδητή αρχή που αναζητά, κρίνει και αποφασίζει. Η Πηνελόπη συμβολίζει την ψυχή, την εσωτερική καθαρότητα και την αληθινή ουσία του ανθρώπου.

Οι μνηστήρες αντιπροσωπεύουν τις κατώτερες δυνάμεις της φύσεως, τα πάθη, την αμετρία, την απληστία και τις ανεξέλεγκτες επιθυμίες που εισβάλλουν στον εσωτερικό χώρο και καταναλώνουν τον πνευματικό πλούτο.

Όπως οι μνηστήρες καταλαμβάνουν τον οίκο της Πηνελόπης, έτσι και τα πάθη, όταν δεν κυβερνώνται από τον λόγο, καταλαμβάνουν τον εσωτερικό κόσμο της ψυχής. Η μάχη του Οδυσσέα δεν είναι μόνο εναντίον εξωτερικών εχθρών. Είναι η τελική σύγκρουση ανάμεσα στην τάξη και την αταξία μέσα στον ίδιο τον άνθρωπο.⁴⁰

Ο Οδυσσέας τεντώνει το τόξο που κανείς άλλος δεν μπορεί να λυγίσει.⁴¹

Το τόξο γίνεται σύμβολο της ολοκληρωμένης προσωπικότητας. Μόνο εκείνος που έχει αποκαταστήσει την εσωτερική του αρμονία μπορεί να το χειριστεί. Η βολή που διαπερνά τους πέλεκεις συμβολίζει τον νου που κινείται χωρίς απόκλιση προς τον σκοπό του.

Με την εξόντωση των μνηστήρων αποκαθίσταται η τάξη. Όμως η πραγματική αποκατάσταση δεν είναι πολιτική αλλά εσωτερική.

Ο οίκος καθαρίζεται. Η ψυχή επανέρχεται στην αρμονία της.

Η τελική αναγνώριση από την Πηνελόπη ολοκληρώνεται με το μυστικό της κλίνης, η οποία είναι λαξευμένη στον κορμό μιας ζωντανής ελιάς.⁴²

Η ελιά, το ιερό δέντρο της Αθηνάς, συμβολίζει το σταθερό κέντρο μέσα στη μεταβολή. Οι ρίζες της βρίσκονται βαθιά στη γη, ενώ τα κλαδιά της υψώνονται προς τον ουρανό.

Έτσι και η ψυχή, αφού περιπλανήθηκε μέσα στον κόσμο της μεταβολής, ανακαλύπτει το αμετακίνητο κέντρο της υπάρξεώς της.

Εδώ ολοκληρώνεται η μύηση.

Η Ιθάκη δεν ήταν ποτέ μόνο ένας γεωγραφικός τόπος. Ήταν η λησμονημένη πατρίδα της ψυχής. Η Τροία ήταν η είσοδος στον κόσμο της σύγκρουσης. Η θάλασσα ήταν ο κόσμος της γένεσης και της μεταβολής. Οι σταθμοί της περιπλάνησης ήταν οι δοκιμασίες της ενσάρκωσης. Ο Άδης ήταν η κάθοδος στην αυτογνωσία. Η Καλυψώ ήταν ο τελευταίος πειρασμός της λήθης. Και η Ιθάκη είναι η ανάκτηση του εσωτερικού βασιλείου.

Ο άνθρωπος παύει πλέον να είναι ένας περιπλανώμενος ναυτικός και γίνεται κυρίαρχος του εαυτού του. Ο νόστος του Οδυσσέα γίνεται ο αιώνιος νόστος κάθε ανθρώπινης ψυχής προς την πηγή από την οποία προήλθε.

ΙΙ. Ο Οδυσσέας ως αρχέτυπο της ανθρώπινης ψυχής. Ο αιώνιος νόστος προς το θείο.

Με την αποκατάσταση του οίκου του Οδυσσέα ολοκληρώνεται η εξωτερική αφήγηση της Οδύσσειας. Ο βασιλιάς επέστρεψε, η Πηνελόπη αναγνώρισε τον σύζυγό της, οι μνηστήρες τιμωρήθηκαν και η τάξη επανήλθε στην Ιθάκη.

Όμως, αν προσεγγίσουμε το έπος μέσα από την αλληγορική και νεοπλατωνική παράδοση, η επιστροφή αυτή δεν αποτελεί απλώς το τέλος μιας περιπέτειας. Αποτελεί την εικόνα της τελικής αποκατάστασης της ψυχής στον αληθινό της τόπο.

Ο Οδυσσέας δεν είναι μόνο ένας ήρωας που επιστρέφει στην πατρίδα του. Είναι το αρχέτυπο του ανθρώπου που έχει απομακρυνθεί από την αρχική του κατάσταση και καλείται, μέσα από δοκιμασίες, πτώσεις και καθάρσεις, να επανακτήσει την εσωτερική του ενότητα.

Η περιπλάνησή του δεν είναι απλώς γεωγραφική. Είναι μία πορεία μέσα στα επίπεδα της υπάρξεως. Από την Τροία μέχρι την Ιθάκη, η ψυχή περνά από τον κόσμο της σύγκρουσης στον κόσμο της γνώσεως, από τη λήθη στη μνήμη, από τη διάσπαση στην ενότητα.

Αυτή η αντίληψη συναντάται έντονα στη νεοπλατωνική παράδοση, όπου η ψυχή θεωρείται ότι προέρχεται από τον νοητό κόσμο και, μέσω της καθόδου της στον αισθητό κόσμο, απομακρύνεται από την αρχική της φύση. Η φιλοσοφική πορεία δεν είναι παρά μία επιστροφή, μία ανάμνηση της θείας καταγωγής της ψυχής.⁴³

Ο Πλάτων παρουσιάζει αυτή την ιδέα μέσα από τη θεωρία της ανάμνησης. Η γνώση δεν είναι απλή απόκτηση εξωτερικών πληροφοριών, αλλά αφύπνιση μιας βαθύτερης μνήμης που υπάρχει ήδη μέσα στην ψυχή. Ο άνθρωπος δεν μαθαίνει μόνο κάτι νέο, αλλά αναγνωρίζει κάτι που η ψυχή του γνώριζε πριν από την επαφή της με τον κόσμο των αισθήσεων.⁴⁴

Με αυτή την έννοια, η Οδύσσεια μπορεί να θεωρηθεί ποιητικό ανάλογο της πλατωνικής ανάμνησης.

Ο Οδυσσέας δεν αναζητά απλώς έναν χαμένο τόπο. Αναζητά μία χαμένη κατάσταση υπάρξεως.

Η Ιθάκη συμβολίζει εκείνο το εσωτερικό κέντρο όπου η ψυχή παύει να περιφέρεται ανάμεσα στις επιθυμίες, στους φόβους και στις εξωτερικές εντυπώσεις. Είναι ο τόπος όπου ο άνθρωπος γίνεται ξανά κύριος του εαυτού του.

Ο Πλωτίνος, συνεχίζοντας την πλατωνική παράδοση, περιγράφει την πορεία της ψυχής ως επιστροφή προς την αρχή από την οποία προήλθε. Η ψυχή, όταν στρέφεται αποκλειστικά προς τα εξωτερικά και τα αισθητά, απομακρύνεται από την αληθινή της φύση. Όταν όμως στραφεί προς το εσωτερικό της, ανακαλύπτει μέσα της την παρουσία του θείου.⁴⁵

Αυτό ακριβώς εκφράζει και η τελευταία πράξη της Οδύσσειας.

Ο Οδυσσέας δεν κατακτά την Ιθάκη με τη δύναμη ενός κατακτητή. Επιστρέφει σε αυτήν αφού πρώτα έχει κατακτήσει τον εαυτό του.

Η μεγαλύτερη νίκη δεν είναι η πτώση των μνηστήρων. Είναι η υπέρβαση των δυνάμεων που είχαν κυριαρχήσει μέσα στον ίδιο τον άνθρωπο.

Η απληστία, η επιθυμία, η αλαζονεία και η λήθη δεν είναι απλώς εξωτερικοί εχθροί. Είναι εσωτερικές καταστάσεις που εμποδίζουν την ψυχή να γνωρίσει τον εαυτό της.

Γι’ αυτό η τελική ειρήνη στην Ιθάκη δεν είναι μόνο πολιτική αποκατάσταση. Είναι ψυχική και κοσμική αποκατάσταση. Ο μικρόκοσμος του ανθρώπου επανέρχεται σε αρμονία με τον μεγάλο κόσμο.

Η αρχαία ελληνική σκέψη θεωρούσε τον άνθρωπο μικρόκοσμο, μία μικρογραφία του σύμπαντος. Όπως ο κόσμος κυβερνάται από τάξη και αρμονία, έτσι και η ψυχή πρέπει να κυβερνάται από τον λόγο. Όταν τα πάθη κυριαρχούν, δημιουργείται εσωτερική σύγκρουση. Όταν ο νους αναλαμβάνει την ηγεμονία, επανέρχεται η αρμονία.⁴⁶

Έτσι μπορούμε να κατανοήσουμε και τον ρόλο της Αθηνάς στην Οδύσσεια. Η θεά δεν είναι απλώς η προστάτιδα του ήρωα. Είναι η προσωποποίηση της σοφίας που καθοδηγεί την ψυχή στην επιστροφή της.

Όπου υπάρχει σύγχυση, η Αθηνά φέρνει διάκριση. Όπου υπάρχει αταξία, φέρνει μέτρο. Όπου υπάρχει λήθη, επαναφέρει τη μνήμη.

Η σχέση Οδυσσέα και Αθηνάς θυμίζει τη σχέση ανθρώπινου νου και θείας σοφίας. Ο άνθρωπος δεν ολοκληρώνεται μόνο με τη δύναμή του. Χρειάζεται να εναρμονίσει τον εαυτό του με μία ανώτερη αρχή.⁴⁷

Αυτό είναι ίσως το βαθύτερο μυστήριο της Οδύσσειας. Ο άνθρωπος αναζητά σε ολόκληρη τη ζωή του κάτι που στην πραγματικότητα βρίσκεται ήδη μέσα του.

Η Ιθάκη δεν δημιουργείται στο τέλος του ταξιδιού. Υπήρχε πάντοτε ως δυνατότητα μέσα στην ψυχή. Το ταξίδι απλώς απομακρύνει τα εμπόδια που εμποδίζουν την αναγνώρισή της.

Όπως ο Οδυσσέας χρειάστηκε να χάσει το βασίλειό του για να κατανοήσει την αξία του, έτσι και ο άνθρωπος πολλές φορές χρειάζεται να απομακρυνθεί από τον εαυτό του για να επιστρέψει σε αυτόν.

Ο νόστος επομένως δεν είναι απλή επιστροφή σε έναν τόπο. Είναι επιστροφή στην αληθινή φύση. Και αυτό είναι το μεγάλο μήνυμα που κρύβεται κάτω από την ποιητική επιφάνεια των Ομηρικών Επών.

Ο Όμηρος δεν αφηγείται μόνο τις περιπέτειες ενός βασιλιά της Ιθάκης. Αφηγείται την αιώνια περιπέτεια της ανθρώπινης ψυχής, η οποία περιπλανιέται στον κόσμο της γένεσης, δοκιμάζεται μέσα στην ύλη και τελικά αναζητά τον δρόμο της επιστροφής προς το φως από το οποίο προήλθε.

Ο Οδυσσέας είναι ο άνθρωπος. Η θάλασσα είναι η ζωή. Τα τέρατα είναι τα πάθη. Η Ιθάκη είναι η αυτογνωσία. Και ο νόστος είναι η αιώνια κίνηση της ψυχής προς το θείο.

Παραπομπές:

1Διογένης Λαέρτιος, Βίοι Φιλοσόφων, Β΄ 11, για τον Θεαγένη τον Ρηγίνο ως πρώτο γνωστό αλληγορικό ερμηνευτή του Ομήρου· πρβλ. Quintilianus, Institutio Oratoria, VIII, 6, 44.

2Πλάτων, Πολιτεία, Β΄, 378d, όπου χρησιμοποιείται ο όρος «ὑπόνοια» για το κρυμμένο νόημα του μύθου.

3Πορφύριος, Περὶ τοῦ ἐν Ὀδυσσείᾳ τῶν Νυμφῶν Ἄντρου, κεφ. 36: «Οὐ γὰρ ἀπεικὸς Ὅμηρον τοσαύτης σοφίας ὄντα…».

4Ξενοφάνης, απόσπ. 11 και 12 Diels–Kranz.

5Παυσανίας, Ἑλλάδος Περιήγησις, Η΄ (Ἀρκαδικά), 8.3.

6Ηράκλειτος ο Αλληγοριστής, Ὁμηρικὰ Προβλήματα, 76.

7Ερμείας ο Αλεξανδρεύς, Σχόλια εἰς τὸν Πλάτωνος Φαῖδρον, 87–89 Couvreur.

8Πρόκλος, Σχόλια εἰς τὴν Πολιτείαν Πλάτωνος, βιβλ. Α΄.

9Ερμείας ο Αλεξανδρεύς, Σχόλια εἰς τὸν Πλάτωνος Φαῖδρον, 87–89 Couvreur· πρβλ. σημ. 7.

10Πορφύριος, Περὶ τοῦ ἐν Ὀδυσσείᾳ τῶν Νυμφῶν Ἄντρου, κεφ. 5–6 και 32–36· πρβλ. σημ. 3.

11Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, ι΄, 82–104.

12Πλάτων, Πολιτεία, Ι΄, 621a, ο μύθος του Ηρός και το ποτάμι της Λήθης· πρβλ. Φαίδρος, 248c–249d.

13Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, ι΄, 105–192.

14Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, ι΄, 364–412.

15Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, κ΄, 1–27.

16Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, κ΄, 28–55.

17Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, κ΄, 80–132.

18Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, κ΄, 210–243.

19Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, κ΄, 274–306.

20Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, μ΄, 184–191.

21Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, μ΄, 192–200.

22Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, μ΄, 73–126 και 201–259.

23Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, λ΄, 104–115· κ΄, 490–495· μ΄, 127–141.

24Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, μ΄, 340–373.

25Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, μ΄, 403–425.

26Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, λ΄, 1–50.

27Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, λ΄, 90–224.

28Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, ε΄, 1–227· πρβλ. η΄, 255–260.

29Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, ε΄, 215–224.

30Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, ζ΄–η΄ (passim).

31Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, θ΄, 486–520.

32Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, ν΄, 70–125.

33Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, ν΄, 189–193.

34Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, ν΄, 221–310· πρβλ. Πλάτων, Πολιτεία, Ζ΄, 514a–521c, η αλληγορία του σπηλαίου.

35Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, ν΄, 429–438.

36Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, ρ΄, 290–327.

37Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, ξ΄–ο΄ (passim).

38Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, τ΄, 386–475.

39Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, χ΄, 1–329.

40Πρβλ. Πλάτων, Πολιτεία, Δ΄, 441c–444e, για την αρμονία των μερών της ψυχής υπό την κυριαρχία του λογικού στοιχείου.

41Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, φ΄, 404–434.

42Ὅμηρος, Ὀδύσσεια, ψ΄, 173–204.

43Πλωτίνος, Ἐννεάδες, V, 1, 1–2.

44Πλάτων, Φαίδων, 72e–77a· Μένων, 81a–d.

45Πλωτίνος, Ἐννεάδες, I, 6, 7–9.

46Πλάτων, Πολιτεία, Δ΄, 441c–444e.

Αθήνα και Αράχνη: πίσω από τον μύθο, αλληγορίες και συμβολισμοί.

Το κείμενο είναι μεγάλο αλλά νομίζω πως όσοι επιλέξουν να αφιερώσουν λίγο απ' τον χρόνο τους θα αποζημιωθούν.  Συχνά οι μύθοι μοιάζουν με κλειστά κιβώτια. Όταν βρεθεί το σωστό κλειδί, όλα τα στοιχεία ευθυγραμμίζονται ξαφνικά και αποκτούν βαθύτερο νόημα.Ενας τέτοιος μύθος είναι ο επόμενος...

✍️ Πρόλογος.

Στις Μεταμορφώσεις του Οβιδίου, η Αράχνη δεν είναι απλώς μια άριστη υφάντρα, αλλά μια μορφή συμβολική, μια θνητή που τολμά να αναμετρηθεί με το θείο μέτρο. Ο αγώνας της υφαντικής ανάμεσα στην Αράχνη και τη θεά Αθηνά δεν αποτελεί μόνο ποιητική αφήγηση, αλλά αλληγορία υψηλής φιλοσοφικής και ηθικής σημασίας.

Στον πυρήνα του μύθου αναδύεται το διαχρονικό σχήμα Άτη – Ὕβρις – Νέμεσις – Τίσις, δηλαδή η πνευματική τύφλωση, η αλαζονική υπέρβαση του μέτρου, η αποκατάσταση της κοσμικής δικαιοσύνης και η αναπόφευκτη συνέπεια της ύβρεως. Η Ὕβρις φανερώνει την ασεβή έκπτωση του ανθρώπου από το μέτρο του, ενώ η Νέμεσις και η Τίσις επαναφέρουν την ισορροπία που έχει διασαλευθεί.

Υπάρχει μάλιστα και μια βαθύτερη συμβολική ανάγνωση. Ο αργαλειός της Αθηνάς υφαίνει τον Κόσμο, ενώ ο ιστός της Αράχνης υφαίνει τον εαυτό της. Στη σύγκρουση αυτή αντιπαρατίθενται δύο τρόποι υπάρξεως: η συμμετοχή στην αρμονία του Όλου και η αυτάρεσκη αυτοαναφορικότητα του εγώ. Γι’ αυτό ο μύθος δεν αφορά μόνο μια αρχαία υφάντρα της Ιωνίας. Αφορά κάθε άνθρωπο που καλείται να επιλέξει αν θα χρησιμοποιήσει τα χαρίσματά του ως προσφορά ή ως αφορμή αυτοδοξασμού.

Στο ακόλουθο συγχρόνο δοκίμιο με την μορφή  διαλόγου ο μύθος προσεγγίζεται ως διάλογος ανάμεσα στην Αθηνά και την Αράχνη, εκεί όπου η τέχνη, το μέτρο και η ύβρις αποκτούν φωνή.

📍 Η Αθηνά και η Αράχνη. Ο διάλογος.

Ένας φιλοσοφικός διάλογος για την τέχνη, το μέτρο και την ύβρη.

Στην Κολοφώνα της Ιωνίας, πόλη αρχαία και φημισμένη για την καλλιτεχνική της παράδοση, ζούσε ο Ίδμονας, περίφημος βαφέας, γνώστης των μυστικών των χρωμάτων και των μεταμορφώσεων της ύλης. Από αυτόν γεννήθηκε η Αράχνη, κόρη προικισμένη με εξαιρετικό χάρισμα στην υφαντική τέχνη. Λέγεται μάλιστα πως η ίδια η Αθηνά υπήρξε η μυστική της διδάσκαλος, μεταδίδοντάς της την ιερή γνώση του αργαλειού, εκεί όπου το νήμα μεταβάλλεται σε μορφή και η μορφή σε νόημα.

Όσο όμως η φήμη της μεγάλωνε, τόσο μεγάλωνε και η σκιά που γεννούσε μέσα της. Η δόξα, όταν δεν συνοδεύεται από αυτογνωσία, συχνά γίνεται πέπλο που καλύπτει την αλήθεια. Και η Αράχνη, παραδομένη πλέον στην αυταρέσκεια της επιτυχίας της, άρχισε να διακηρύσσει πως καμία άλλη θνητή δεν μπορούσε να συγκριθεί μαζί της, ούτε ακόμη και η ίδια η θεά Αθηνά.

Η θεά άκουσε τα λόγια αυτά και αποφάσισε να δοκιμάσει πρώτα την ψυχή και έπειτα την τέχνη της νεαρής υφάντρας. Μεταμορφώθηκε σε ηλικιωμένη γυναίκα και παρουσιάστηκε μπροστά στον αργαλειό της.

Η γριά στάθηκε σιωπηλή για λίγο, παρατηρώντας τα περίτεχνα σχέδια που σχηματίζονταν κάτω από τα γρήγορα δάχτυλα της κόρης.

Αθηνά (με μορφή γριάς): «Θαυμαστή είναι η τέχνη σου, παιδί μου. Σπάνια συναντά κανείς τόσο επιδέξια χέρια. Όμως να θυμάσαι πως η μεγαλύτερη αρετή δεν είναι η δεξιοτεχνία αλλά το μέτρο.»

Αράχνη: «Το μέτρο ταιριάζει στους μέτριους. Η τέχνη μου μιλά από μόνη της. Δεν υπάρχει άλλη υφάντρα που να μπορεί να δημιουργήσει όσα δημιουργώ εγώ.»

Αθηνά: «Και η θεά που σου χάρισε την τέχνη αυτή;»

Αράχνη: «Αν η Αθηνά θεωρεί τον εαυτό της ανώτερό μου, ας έρθει να το αποδείξει.»

Η γριά χαμήλωσε το βλέμμα.

Αθηνά: «Πρόσεχε, κόρη. Υπάρχει μια αόρατη κλωστή που χωρίζει την αυτοπεποίθηση από την ύβρη. Όποιος την κόψει, υφαίνει μόνος του το δίχτυ της πτώσης του.»

Αράχνη: «Οι αδύναμοι φοβούνται την ύβρη. Οι άξιοι αποδεικνύουν την αξία τους.»

Τότε η γριά αναστήθηκε στο πλήρες ανάστημά της. Φως χρυσό περιέβαλε τη μορφή της. Τα μάτια της έλαμψαν σαν αιγίδα και σοφία μαζί.

Αθηνά: «Εγώ είμαι εκείνη που προκάλεσες. Εγώ που δίδαξα στους ανθρώπους τις τέχνες, την εργασία, τη γνώση και τη φρόνηση. Αν το επιθυμείς, ας μιλήσουν τα έργα.»

Η Αράχνη δεν οπισθοχώρησε.

Αράχνη: «Ας μιλήσουν.»

Οι δύο υφάντρες κάθισαν απέναντι στους αργαλειούς τους.

Η Αθηνά ύφανε τον κόσμο της θείας τάξεως. Θεούς, ανθρώπους, άστρα και νόμους αόρατους που συγκρατούν την αρμονία του σύμπαντος. Στις παραστάσεις της εμφανίζονταν μορφές που τιμωρήθηκαν επειδή λησμόνησαν το μέτρο και θέλησαν να υψωθούν πάνω από τη μοίρα τους.

Όταν ολοκλήρωσε το έργο της, στράφηκε προς την Αράχνη.

Αθηνά: «Τι βλέπεις;»

Αράχνη: «Βλέπω φόβο ντυμένο με σοφία.»

Και αμέσως άρχισε να υφαίνει το δικό της έργο.

Πάνω στο ύφασμά της εμφανίζονταν οι θεοί με τις αδυναμίες, τα πάθη και τις αντιφάσεις τους. Η τέχνη της ήταν αξεπέραστη. Κάθε γραμμή, κάθε χρώμα, κάθε μορφή έμοιαζε ζωντανή. Όταν τελείωσε, σήκωσε το βλέμμα θριαμβευτικά.

Αράχνη: «Και τώρα, θεά, ποια από τις δύο ύφανε καλύτερα;»

Η Αθηνά κοίταξε για ώρα το έργο.

Αθηνά: «Η τέχνη σου είναι άριστη. Όμως δεν αρκεί η τελειότητα των χεριών όταν λείπει η σοφία της ψυχής.»

Αράχνη: «Η αλήθεια δεν χρειάζεται ευσέβεια.»

Αθηνά: «Ούτε η αλήθεια χρειάζεται αλαζονεία.»

Η σιωπή απλώθηκε σαν πέπλο πάνω από τον χώρο. Τότε η θεά μίλησε για τελευταία φορά.

Αθηνά: «Άκουσε καλά, Αράχνη. Η τέχνη είναι δώρο, όχι κτήμα. Ο δημιουργός δεν γεννά το χάρισμά του από το μηδέν. Το παραλαμβάνει, το καλλιεργεί και το μεταδίδει. Όταν όμως θεωρήσει πως είναι η πηγή όλων των πραγμάτων, παύει να υπηρετεί την τέχνη και αρχίζει να υπηρετεί τον εγωισμό του.»

Η Αράχνη δεν απάντησε.Το βλέμμα της παρέμενε αμετάπειστο. Τότε η Νέμεσις ακολούθησε τον δρόμο που ανοίγει πάντοτε η ύβρις. Η Αθηνά άγγιξε απαλά το μέτωπό της.

Το σώμα της κόρης άρχισε να μικραίνει. Τα χέρια της έγιναν λεπτά πόδια. Η μορφή της μεταβλήθηκε, όμως η τέχνη της δεν χάθηκε. Καταδικάστηκε να υφαίνει αιώνια, όχι πλέον επάνω σε αργαλειό, αλλά μέσα στον αέρα και στο φως. Έτσι γεννήθηκε η αράχνη.

Ίσως γι’ αυτό η Αράχνη δεν στερήθηκε την τέχνη της. Η θεία δίκη δεν κατέστρεψε το χάρισμά της, αλλά το μετέβαλε σε καθρέφτη της επιλογής της. Η Αθηνά εξακολουθεί να υφαίνει τον Κόσμο. Η Αράχνη εξακολουθεί να υφαίνει τον εαυτό της. Και ανάμεσα στους δύο αργαλειούς εκτυλίσσεται ακόμη και σήμερα το αρχαίο δράμα της ανθρώπινης ψυχής.

Ο αργαλειός της Αθηνάς υφαίνει την τάξη, τη σοφία, το μέτρο και την αρμονία του Όλου. Ο ιστός της Αράχνης υφαίνει την ατομική προβολή, την αυτάρεσκη αυτοαναφορικότητα και την ψευδαίσθηση της αυθυπαρξίας. Εκεί ακριβώς βρίσκεται ο βαθύτερος συμβολισμός του μύθου: στη σύγκρουση ανάμεσα στη συμμετοχή και την απομόνωση, ανάμεσα στη συνείδηση που αναγνωρίζει ότι αποτελεί μέρος του Κόσμου και στο εγώ που επιθυμεί να γίνει το κέντρο του.

Γι’ αυτό ο μύθος δεν αφορά μόνο μια ταλαντούχα υφάντρα της αρχαίας Ιωνίας. Αφορά κάθε άνθρωπο που καλείται να επιλέξει αν θα μετατρέψει τα χαρίσματά του σε προσφορά προς το Όλον ή σε όργανα αυτοδοξασμού. Και ίσως γι’ αυτό η μορφή της αράχνης εξακολουθεί να μας γοητεύει. Διότι επάνω στον λεπτό της ιστό διακρίνουμε ακόμη τα αόρατα νήματα μιας πανάρχαιας διδασκαλίας: ότι η αληθινή τέχνη δεν οδηγεί στην εξύψωση του εγώ, αλλά στην εναρμόνιση του ανθρώπου με τη σοφία, τη φύση και το θείο.

Η Αθηνά δεν απορρίπτει την τέχνη της Αράχνης. Αντίθετα, αναγνωρίζει ότι είναι άριστη. Η σύγκρουση δεν αφορά την ποιότητα του έργου αλλά τον προσανατολισμό της ψυχής. Πρόκειται για μια διάκριση βαθιά ελληνικυή: η αρετή δεν είναι μόνο ικανότητα αλλά και ορθή χρήση της ικανότητας.

Γι' αυτό η τελική μεταμόρφωση αποκτά σχεδόν μυητικό χαρακτήρα. Η Αράχνη δεν χάνει το χάρισμά της, όπως θα συνέβαινε σε μια απλή τιμωρία. Το χάρισμα παραμένει, αλλά μετατρέπεται σε αιώνια υπενθύμιση της επιλογής της. Ο ιστός γίνεται το εξωτερικό σύμβολο μιας εσωτερικής καταστάσεως.

Ίσως εν τέλει το κείμενο αγγίζει ένα θέμα που συναντάται από την αρχαία Ελληνική σκέψη μέχρι τις μυστηριακές παραδόσεις: 

Το ερώτημα αν ο άνθρωπος δημιουργεί για να υπηρετήσει κάτι μεγαλύτερο από τον εαυτό του ή αν δημιουργεί για να λατρεύσει τον εαυτό του. Εκεί βρίσκεται τελικά η αληθινή αντιπαράθεση της Αθηνάς και της Αράχνης.

Το μεγάλο ταξίδι της μύησης στην Αλεξάνδρεια.

Ύστερα από μακρύ και επίπονο ταξίδι έφτασα επιτέλους στην Αλεξάνδρεια των Πτολεμαίων, στη μεγάλη πόλη όπου η Ελλάδα και η Αίγυπτος είχαν ενωθεί σαν δύο ποταμοί που χύνονται στην ίδια θάλασσα. Ήταν η εποχή όπου οι παλαιοί θεοί του Νείλου συνομιλούσαν ακόμη με τους θεούς των Ελλήνων και οι σοφοί αναζητούσαν, πίσω από τα διαφορετικά ονόματα και τα σύμβολα, την μία και αόρατη αλήθεια.

Η πόλη ανέδιδε κάτι περισσότερο από πλούτο και δύναμη. Ανέδιδε πνεύμα. Το φως της δεν έμοιαζε να φωτίζει απλώς τα πράγματα αλλά να τα αποκαλύπτει. Στα λιμάνια της συνωστίζονταν πλοία από κάθε γωνιά της Μεσογείου, ενώ στους δρόμους της άκουγε κανείς Ελληνικές, Αιγυπτιακές, εβραϊκές και ανατολικές γλώσσες να ενώνονται σαν ψαλμωδία ενός αχανούς κόσμου.

Πάνω από όλα υψωνόταν ο Φάρος, σαν πύρινος οφθαλμός της οικουμένης, οδηγώντας όχι μόνο τους ναυτικούς αλλά και όσους αναζητούσαν τη γνώση. Και βαθιά μέσα στην πόλη βρισκόταν το Μουσείον και η Μεγάλη Βιβλιοθήκη, όπου οι Πτολεμαίοι είχαν συγκεντρώσει παπύρους από ολόκληρο τον γνωστό κόσμο. Εκεί φυλάσσονταν λόγοι φιλοσόφων, ύμνοι ιερέων, αστρονομικές καταγραφές, αιγυπτιακά μυστικά κείμενα και απόκρυφες διδασκαλίες που περνούσαν από στόμα σε στόμα επί αιώνες.

Η άμμος της ερήμου είχε ποτίσει τα σανδάλια μου και ο άνεμος του Νείλου έφερνε μαζί του την οσμή του λιβανιού, του κέδρου, της παλαιάς πέτρας και των ναών που υψώνονταν προς τον ουρανό σαν γέφυρες ανάμεσα στον κόσμο των ανθρώπων και στον κόσμο των Θεών. Τη νύχτα, όταν ο ουρανός γέμιζε άστρα, η Αίγυπτος έμοιαζε όχι με χώρα αλλά με μνήμη πανάρχαιη, λησμονημένη από τους πολλούς αλλά ακόμη ζωντανή μέσα στους ναούς και στις σιωπές των μυημένων.

Ο δάσκαλός μου μού είχε δώσει συστατικές επιστολές ώστε να γίνω δεκτός από τους ιερείς της χώρας του Κέμ, της Μαύρης Γης των μυστηρίων. Προτού αναχωρήσω, μου είχε πει:

- Να θυμάσαι. Οι δυσκολίες του δρόμου δεν είναι εμπόδια αλλά οι πρώτες πύλες της μύησης.Μόνον αργότερα κατάλαβα τι εννοούσε.

Οι ημέρες της ερήμου, η δίψα, η μοναξιά και η αβεβαιότητα είχαν αρχίσει να απογυμνώνουν τον νου μου από τη ματαιότητα. Σαν να αφαιρούσε ο δρόμος ένα ένα τα περιττά στρώματα της ύπαρξης, ώστε να φτάσω έτοιμος ενώπιον εκείνου που οι αδελφοί των ναών αποκαλούσαν απλώς Ιεροφάντη.

Ήταν Έλληνας στην καταγωγή, μα τα μάτια του είχαν τη σιωπή της Αιγύπτου. Το αληθινό του όνομα κανείς δεν το πρόφερε. Είχε λάβει νέο μυητικό όνομα ύστερα από χρόνια καθαρμών, σιωπής, νηστείας και δοκιμασιών στα άδυτα των ναών.

Οι Αιγύπτιοι πίστευαν πως το όνομα δεν είναι απλή λέξη αλλά δύναμη ζώσα. Πως κάθε όνομα περιέχει την ουσία, τις ιδιότητες και τη μυστική δόνηση του όντος που το φέρει. Συνδέεται με το Κα, την αόρατη ζωτική ενέργεια της υπάρξεως.

Γι’ αυτό και οι ανώτεροι ιερείς χρησιμοποιούσαν μυστικά ονόματα στις επικλήσεις προς τους Θεούς. Ονόματα που δεν αποκαλύπτονταν στους πολλούς, αποτελούμενα από ιερούς ήχους, αριθμούς και σύμβολα που έκρυβαν κοσμικές ιδιότητες. Σε γνωρίζω επειδή γνωρίζω το όνομά σου, έλεγαν μεταξύ τους οι αδελφοί των ναών.

Για τους Αιγυπτίους η διαγραφή ενός ονόματος από μνημείο ή σαρκοφάγο δεν ήταν απλή καταστροφή αλλά πνευματικός αφανισμός. Δίχως όνομα, η ψυχή κινδύνευε να περιπλανηθεί άγνωστη μέσα στο Ντουάτ, τον αόρατο κόσμο των νεκρών.

Οι τοίχοι των ναών ήταν σκεπασμένοι με ιερογλυφικά. Όχι σαν κοινή γραφή αλλά σαν ιερή αποκάλυψη. Κάθε πτηνό, κάθε όφις, κάθε ηλιακός δίσκος, κάθε μορφή θεού, έκρυβε πίσω του μια αλήθεια.

Οι ιερείς έλεγαν πως πριν ακόμη οι άνθρωποι μάθουν γράμματα, οι Θεοί μιλούσαν μέσα από τις μορφές της φύσεως. Τα άστρα, τα ποτάμια, τα φυτά και τα ζώα ήταν τα πρώτα ιερογλυφικά της δημιουργίας. Ο άνθρωπος πρώτα συνέλαβε τα νοήματα μέσα στον νου και στην ψυχή του και ύστερα επινόησε σημεία για να τα αποτυπώσει στην ύλη. Έτσι γεννήθηκαν οι γραφές.

Ο Θωθ, ο θεός της σοφίας και των ιερών γραμμάτων, εκείνος που οι Έλληνες ταύτιζαν με τον Ερμή, λατρευόταν ως φύλακας της θείας γνώσεως. Στην Αλεξάνδρεια της εποχής εκείνης οι Ελληνικές και Αιγυπτιακές παραδόσεις είχαν αρχίσει να ενώνονται βαθιά. Ο Σέραπις λατρευόταν ως θεότητα κοινή, ενώ στους φιλοσοφικούς κύκλους ακουγόταν όλο και συχνότερα το όνομα του Ερμή του Τρισμεγίστου, του σοφού που υποτίθεται πως είχε ενώσει την αιγυπτιακή σοφία με το Eλληνικό πνεύμα.

Κάποιοι έλεγαν πως στα υπόγεια αρχεία των ναών φυλάσσονταν ακόμη παπύροι που δεν είχαν ποτέ φτάσει στη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας. Κείμενα τόσο παλαιά ώστε οι άνθρωποι είχαν λησμονήσει ακόμη και τη γλώσσα στην οποία είχαν γραφτεί.Οι ιερείς όμως προειδοποιούσαν:

Η γραφή δεν είναι φάρμακο της μνήμης αλλά της υπενθύμισης. Ο άνθρωπος που στηρίζεται μόνο στα σημεία θα ξεχάσει κάποτε να αναζητά τη ζώσα γνώση μέσα στην ψυχή του. 

Έπειτα από ημέρες καθαρμών, σιωπής και τελετουργικών λουτρών οδηγήθηκα τελικά στα εσωτερικά άδυτα του ναού. Οι διάδρομοι φωτίζονταν μόνο από λυχνάρια και η μυρωδιά του κυφίου γέμιζε τον αέρα. Οι τοίχοι ήταν σκεπασμένοι με μορφές θεών που έμοιαζαν να αναπνέουν μέσα στο ημίφως. Όταν εισήλθα στον εσωτερικό θάλαμο, τον είδα.

Καθόταν ακίνητος ανάμεσα σε δύο πυρσούς. Πίσω του υψωνόταν ένας χρυσός ηλιακός δίσκος με φτερά γερακιού. Το πρόσωπό του ήταν γαλήνιο σαν ακίνητη λίμνη και τα μάτια του είχαν εκείνη τη διαπεραστική ηρεμία που συναντά κανείς μόνο σε ανθρώπους που έχουν διαβεί μεγάλες εσωτερικές αβύσσους. Με κοίταξε για πολλή ώρα χωρίς να μιλήσει. Ύστερα είπε αργά:

Όταν ο νους γνωρίζει, το ονομάζουμε γνώση. Όταν η καρδιά γνωρίζει, το ονομάζουμε αγάπη. Και όταν ολόκληρη η ύπαρξη γνωρίζει μέσα από τη θεία πληρότητα, αυτό το ονομάζουμε Θέωση.

Τα λόγια του δεν ακούστηκαν σαν διδασκαλία αλλά σαν ανάμνηση κάποιου λησμονημένου πράγματος που υπήρχε ήδη μέσα μου.Μου μίλησε τότε για τους αρχαίους ανθρώπους που έβλεπαν όχι μόνο με τα μάτια του σώματος αλλά και με το εσωτερικό βλέμμα. Έβλεπαν, είπε, τις λεπτές ακτινοβολίες γύρω από τα όντα, αισθάνονταν τη ζώσα παρουσία της φύσεως και διέκριναν υπάρξεις που σήμερα παραμένουν αόρατες.

Η δύναμη αυτή δεν χάθηκε, είπε. Απλώς αποκοιμήθηκε μέσα στον άνθρωπο καθώς εκείνος βυθίστηκε όλο και περισσότερο στην ύλη. Και έπειτα πρόσθεσε με θλίψη:

- Θα έρθουν εποχές όπου οι άνθρωποι θα νομίζουν πως είναι μόνο σώμα. Θα πάψουν να ακούν τη φωνή των ποταμών και των βουνών. Οι νύμφες θα ξεχαστούν, ο Παν δεν θα αντηχεί πια στα δάση και οι άνθρωποι θα θεωρούν τον κόσμο νεκρό επειδή οι ίδιοι θα έχουν νεκρώσει εσωτερικά.

Κατάλαβα τότε πως χρησιμοποιούσε Ελληνικά σύμβολα για να μιλήσει σε εμένα, όπως οι Αιγύπτιοι χρησιμοποιούσαν άλλα. Η αλήθεια όμως πίσω από τα σύμβολα ήταν μία. Τότε ο ιεροφάντης σιώπησε για λίγο, σαν να άφηνε τον άνεμο να ολοκληρώσει εκείνο που ο λόγος δεν μπορούσε. Και έπειτα είπε:

- Να θυμάσαι πως ο αληθινός μαθητής δεν βιάζεται να μιλήσει. Πρώτα μαθαίνει να ακούει. Διότι η σιωπή δεν είναι κενό, αλλά χώρος όπου η ψυχή αρχίζει να διακρίνει το ουσιώδες. 

Έσκυψε τότε προς το φως του λύχνου και συνέχισε:

- Ο άνθρωπος χάνει τον δρόμο του όταν νομίζει πως η δύναμη βρίσκεται στην κυριαρχία. Η δύναμη όμως του μυημένου είναι η αυτοκυριαρχία. Να κυβερνάς τον εαυτό σου είναι δυσκολότερο από το να κυβερνάς πόλεις. 

Ύστερα ακούμπησε το χέρι του στο στήθος του και πρόσθεσε:

- Μην αναζητάς το θείο σαν κάτι μακρινό. Το θείο δεν κατοικεί μόνο στα άστρα και στους ναούς, αλλά και μέσα στην καθαρότητα της συνειδήσεως. Όποιος καθαρίζει την καρδιά του, καθαρίζει συγχρόνως και το βλέμμα του.

Η φλόγα των πυρσών τρεμόπαιξε επάνω στους τοίχους του ναού και οι σκιές των ιερογλυφικών έμοιαζαν να κινούνται σαν ζωντανές μορφές. 

- Όπως ο Νείλος φέρνει ζωή όταν πλημμυρίζει με μέτρο και όχι με ορμή, έτσι και η ψυχή ανθίζει όταν ζει με μέτρο. Η υπερβολή φθείρει, ενώ η αρμονία σώζει, προσέθεσε.

Έπειτα με κοίταξε βαθιά και μίλησε σχεδόν σαν να απήγγελλε αρχαίο νόμο:

- Φύλαξε τη μνήμη σου. Όχι τα εξωτερικά γεγονότα μόνο, αλλά τη μνήμη του φωτός από όπου προήλθες. Διότι η λήθη είναι η πρώτη εξορία του ανθρώπου.

Για λίγο επικράτησε απόλυτη σιωπή. Από κάπου μακριά ακουγόταν αχνά ο νυχτερινός άνεμος της ερήμου.

- Να ευγνωμονείς για όσα λαμβάνεις, ακόμη και για όσα σε πληγώνουν, συνέχισε. Συχνά η οδύνη είναι ο σκληρός τρόπος με τον οποίο η ψυχή αφυπνίζεται. Εκεί όπου ο άνθρωπος νομίζει πως χάνεται, συχνά αρχίζει να γεννιέται.

Και τέλος, με φωνή ήρεμη και αμετακίνητη, κατέθεσε την ύστατη διδαχή:

- Ο μυημένος δεν επιδιώκει να φαίνεται σοφός. Επιδιώκει να γίνει αληθινός. Δεν τον ενδιαφέρει να τον επαινούν, αλλά να μην προδίδει το φως που του εμπιστεύτηκαν. Κι αν κάποτε βρεθείς μόνος, να θυμάσαι πως η μοναξιά του αναζητητή είναι συχνά η προετοιμασία της ανώτερης συνάντησης.

Μια νύχτα με οδήγησε στην ταράτσα του ναού. Ο ουρανός της Αιγύπτου ήταν πλημμυρισμένος άστρα.

- Κοίτα, είπε. Τίποτε δεν υπάρχει αποκομμένο. Από τον κόκκο της άμμου έως τον Σείριο, όλα συνδέονται μεταξύ τους.

Σήκωσε το χέρι προς τον ουρανό.

- Όπως επάνω έτσι και κάτω. Ο άνθρωπος είναι μικρό σύμπαν μέσα στο μεγάλο Σύμπαν.

Κατόπιν με δίδαξε την άσκηση του φωτός.

- Κατά την αυγή στάσου απέναντι στον ανατέλλοντα ήλιο. Μην αισθανθείς μόνο τη θερμότητα. Νιώσε πως το φως εισέρχεται μέσα σου.

Και απήγγειλε:

- Ήλιε Ρα Απόλλων, δίδαξέ με να εμπιστεύομαι την καρδιά μου, τον νου μου και τη διαίσθησή μου. Δίδαξέ με να αγαπώ πέρα από τον φόβο ώστε να εισέλθω στο ιερό κέντρο της υπάρξεώς μου. 

Πριν αναχωρήσω, με οδήγησε σε ένα άλσος πίσω από τον ναό. Πήρε ένα μικρό φύλλο στην παλάμη του και μου είπε:

- Ο μαθητής ζητά πάντοτε το μεγάλο μυστικό. Μα το μεγάλο μυστικό κρύβεται ήδη μέσα στο μικρό. Τότε κατάλαβα πως το αληθινό μυστήριο δεν βρίσκεται μακριά αλλά παντού γύρω μας.

Πριν φύγω, ο ιεροφάντης μού είπε:

- Αν κοιτάς χωρίς να βλέπεις και αν ακούς χωρίς να ακούς, τότε κάθε λόγος είναι μάταιος. Να θυμάσαι πως τίποτε δεν μένει κρυμμένο για εκείνον που αναζητά με καθαρή καρδιά και άγρυπνη ψυχή. 

Όταν έφυγα από την Αλεξάνδρεια, δεν ήξερα αν είχα αποκτήσει περισσότερη γνώση. Ήξερα όμως πως κάτι μέσα μου είχε μεταβληθεί αθόρυβα, όπως μεταβάλλεται η νύχτα λίγο πριν από την αυγή.

Και τότε κατάλαβα ίσως το σημαντικότερο από όλα τα λόγια του δασκάλου. Πως η αληθινή μύηση δεν είναι να μάθεις μυστικά, αλλά να μεταμορφωθείς.

Γιατί ο τελευταίος ναός που καλείται να φωτίσει ο άνθρωπος είναι ο ίδιος του ο εσωτερικός κόσμος.🏵️

Θεός Πάν, αλληγορίες και συμβολισμοί πίσω από τον μύθο.

Ο θεός Πάν δεν ανήκει απλώς στον άγριο τόπο των δασών και των ορέων. Ανήκει στις αρχέγονες ζώνες της συλλογικής μνήμης και της ανθρώπινης ψυχής. Η μορφή του, διττή και αμφίσημη, δεν αποτελεί ιδιοτροπία της μυθοπλασίας αλλά συμπυκνωμένο σύμβολο μεταβάσεως. Εκεί όπου οι κόσμοι μετασχηματίζονται και οι παλαιές τάξεις υποχωρούν χωρίς να έχουν ακόμη αντικατασταθεί πλήρως, αναδύονται μορφές οριακές. Φέρουν επάνω τους τα ίχνη του παρελθόντος και την ασαφή προαίσθηση του μέλλοντος.

Ο Πάν ανήκει σε αυτή τη σφαίρα του μετεχμίου. Είναι ένα ενδιάμεσο ον, μια ζωντανή αλληγορία του περάσματος. Η μορφή του αντανακλά μια βαθιά ανθρωπολογική τομή, το πέρασμα από τον τροφοσυλλέκτη και κυνηγό στον κτηνοτρόφο. Σε αυτή τη μεταβολή το ζώο παύει να είναι αποκλειστικά θήραμα και καθίσταται σύντροφος και πηγή ζωής. Ο άνθρωπος δεν ακολουθεί πλέον απλώς τη φύση αλλά αρχίζει να τη ρυθμίζει. Το κατώτερο ζωικό μέρος του Πάνα διασώζει τη μνήμη της άμεσης συγγένειας με το ζωικό βασίλειο, ενώ το ανώτερο ανθρώπινο μέρος δηλώνει την ανάδυση της διάκρισης και της συνειδητής εποπτείας.

Σε ευρύτερο κοινωνικό επίπεδο, η ίδια μορφή μπορεί να ιδωθεί ως συμβολική έκφραση της μετάβασης από τη μητριαρχική αντίληψη της ζωής προς την πατριαρχική τάξη. Η Γη ως Μεγάλη Μητέρα υπήρξε το πρώτο ιερό, μήτρα και τροφός της ζωής. Οι νύμφες που περιβάλλουν τον Πάνα διασώζουν αυτή τη μνήμη της γονιμότητας και της αδιάκοπης ροής. Εκφράζουν τη ζωτική δύναμη της φύσεως που γεννά χωρίς διακοπή. Παράλληλα, αναδύεται μια νέα τάξη που επιδιώκει να οριοθετήσει και να οργανώσει τον κόσμο. Στο μεταίχμιο αυτών των δύο αντιλήψεων, ο Πάν δεν ανήκει ολοκληρωτικά σε καμία. Διατηρεί την άγρια γονιμική δύναμη της πρώτης και φέρει ταυτόχρονα το σπέρμα της δεύτερης.

Η διττή του μορφή φανερώνει ότι ο άνθρωπος δεν είναι σταθερή οντότητα αλλά δυναμική κατάσταση. Στέκει ανάμεσα στη φύση και στον πολιτισμό, ανάμεσα στο ένστικτο και στη συνείδηση. Το όριο αυτό δεν είναι αδυναμία αλλά δυνατότητα. Εκεί ακριβώς γεννάται η πορεία προς την αυτογνωσία.

Τα κέρατά του υψώνονται ως σύμβολα μιας συνείδησης που ακόμη αντανακλά φως. Υποδηλώνουν την αρχική κατάσταση του ανθρώπου που δανείζεται γνώση και νόημα από έξωθεν πηγές. Η πορεία όμως δεν ολοκληρώνεται στην αντανάκλαση αλλά στην εσωτερική φώτιση, στη μετάβαση προς μια αυτόφωτη ύπαρξη.

Γύρω από τον Πάνα κινούνται οι νύμφες, μορφές της αέναης γεννήσεως. Δεν αποτελούν απλές συνοδούς αλλά εκφράσεις της ίδιας της Γης στην πράξη της δημιουργίας. Η φύση μέσα από αυτές αποκαλύπτεται ως ζωντανή μήτρα. Παράλληλα, οι Μούσες εκφράζουν τη γονιμότητα του πνεύματος. Όπως η Γη γεννά σώματα, έτσι η αρμονία γεννά νόημα και δημιουργία. Ο Πάν, συνδεόμενος και με τα δύο πεδία, γίνεται ο δεσμός που ενώνει το αισθητό με το νοητό.

Το τερατώδες στοιχείο της μορφής του δεν είναι τυχαίο. Σε κάθε εποχή μεταβάσεως το νέο εμφανίζεται ως παράδοξο και συχνά απειλητικό. Τα μυθολογικά τέρατα δεν αποτελούν απλώς αποκλίσεις αλλά σύμβολα ενδιάμεσων καταστάσεων. Ο Πάν φέρει αυτή τη σφραγίδα. Εκφράζει την αστάθεια πριν από την αρμονία και την ένταση πριν από τη σύνθεση.

Στην κατώτερη όψη του εκδηλώνονται τα πάθη και οι ακατέργαστες δυνάμεις. Στην ανώτερη αποκαλύπτεται η δυνατότητα της αυτογνωσίας και της ανόδου. Η διττότητα αυτή δεν καλείται να εξαλειφθεί αλλά να εναρμονιστεί. Εκεί βρίσκεται η ουσία της μυήσεως.

Ο Πάν δεν είναι ούτε απλώς θεός της υπαίθρου ούτε μορφή τρόμου. Είναι αρχέτυπο της ανθρώπινης πορείας. Υπενθυμίζει ότι η μετάβαση δεν είναι πτώση αλλά γέφυρα. Ο άνθρωπος δεν καλείται να απορρίψει τη φύση του αλλά να τη γνωρίσει και να τη μεταπλάσει.

Εκεί όπου η ύλη διαποτίζεται από πνεύμα και το πνεύμα δεν αποστρέφεται την ύλη, γεννάται η αρμονία. Και μέσα σε αυτή την αρμονία ο άνθρωπος παύει να είναι διχασμένος. Γίνεται φορέας συνείδησης.

Όπως υπαινίσσεται ο Πλάτων στον Φαίδρο μέσω της προσευχής του Σωκράτη προς τον Πάνα, το ζητούμενο δεν είναι η άρνηση της φύσεως αλλά η εσωτερική της εξημέρωση. Εκεί όπου το ενδιάμεσο αναγνωρίζεται ως οδός, το τερατώδες μεταμορφώνεται σε ιερό και η πορεία οδηγεί προς το φως.

Το Κουκονήσι της Λήμνου, το νησί των Γιγάντων.

Λίγο πριν από το σημερινό Μούδρο της Λήμνου, εκεί όπου ο κόλπος της Λήμνου ησυχάζει σαν αρχαία ανάσα του πελάγους, υψώνεται μια μικρή νησίδα. Οι παλαιοί την ονόμαζαν Κουκονήσι. Γύρω από το όνομά του μικρού  αυτού νησιού που σήμερα φιλοξενεί μόνο αιγοπρόβατα και τα ερείπια ενός ξεχασμένου κόσμου, υφάνθηκε ένας θρύλος. 

Λέγεται πως εκεί κατοικούσαν κάποτε οι Κούκονες, πλάσματα πελώρια και άγρια, γεννημένα από την πρώιμη ώρα του κόσμου, όταν η γη δεν είχε ακόμη μάθει να ξεχωρίζει πλήρως τον άνθρωπο από τον γίγαντα. Ζούσαν απομονωμένοι στο νησάκι, χτισμένοι μέσα στην αυτάρκεια και την έπαρσή τους. Δεν ήθελαν συναναστροφές με τους άλλους Λήμνιους, ούτε συμμετοχή στις κοινές χαρές και λύπες των ανθρώπων. Είχαν τα σπίτια τους μεγάλα, βαριά, σαν να ήθελαν να μιμηθούν με την πέτρα τη δύναμη του σώματός τους. Στις τεράστιες εσοχές των πέτρινων τεράστιων σπιτιών φώλιαζαν κούκοι,  θαρρείς από θεϊκή παρέμβαση ή από παιχνίδι της ειμαρμένης. 

Μα μέσα σε αυτή την σωματική ισχύ οι Κούκονεςέκρυβαν και την πτώση τους, γιατί η δύναμη χωρίς μέτρο γεννά πάντα τη σκιά της. Οι Κούκονες περηφανεύονταν πως ήταν ισχυροί όσο ο Πολύφημος, ο μονόφθαλμος γιος του Ποσειδώνα, και πως ήταν ακόμη πιο έξυπνοι από εκείνον που τυφλώθηκε από την πανουργία του Οδυσσέα. Αυτή η καύχηση ανέβηκε ως τον βυθό, εκεί όπου ακούει ο Ποσειδώνας τις ύβρεις των θνητών και των ημιθέων. Και ο θεός της θάλασσας, που αγαπά τα πελάγη αλλά δεν συγχωρεί την αλαζονεία, οργίστηκε.

Έτσι ξαφνικά την εικοστή πρώτη του αρχαίου  μηνός Σκιροφοριώνο (Ιούνιου), , πριν ακόμη ο ήλιος στερεωθεί ψηλά πάνω από το Αιγαίο, οι Κούκονες εξαφανίστηκαν. Όχι σαν άνθρωποι που έφυγαν, ούτε σαν στρατός που νικήθηκε, αλλά σαν να τους είχε καταπιεί ένα άνοιγμα της γης. Τα σπίτια έμειναν όρθια, βουβά και εγκαταλειμμένα, σαν κελύφη μιας ύπαρξης που δεν άντεξε το βάρος της ύβρεως. Κανείς δεν τους είδε ξανά. Κανείς δεν άκουσε πια τις βαριές τους φωνές να διαταράσσουν τον αέρα της νησίδας.

Μόνο μία έμεινε. Ήταν η Κυμοπόλεια, ιέρεια και κόρη του Ποσειδώνα, μορφή συνδεδεμένη με το κύμα και την ταραχή του, αλλά και με την πραότητα εκείνη που γνωρίζει να ημερώνει τα νερά. Εκείνη είχε προσπαθήσει πολλές φορές να συνετίσει τους Κούκονες. Τους μιλούσε για το μέτρο, για τη σιωπή που χρειάζεται η ισχύς, για το πόσο εύθραυστο είναι το πεπρωμένο όσων νομίζουν ότι μπορούν να σταθούν υπεράνω των θεών. Μα οι γίγαντες δεν άκουγαν.

Όταν ήρθε η τιμωρία, η Κυμοπόλεια έτρεξε στον πατέρα της και τον ικέτευσε να δείξει έλεος. Μα ο Ποσειδώνας έμεινε αμετάπειστος. Η ύβρις είχε ήδη φέρει τη Νέμεση. Και η Νέμεση, όταν ξεκινήσει, δεν οπισθοχωρεί. Τότε η κόρη του θεού, απαρηγόρητη, γύρισε τη ματιά της από την ξηρά προς τα νερά. Και καθώς δεν μπορούσε πια να κατοικήσει ανάμεσα στους αλαζόνες, διάλεξε το στοιχείο που της ανήκε. Έγινε θαλάσσια νύμφη, προστάτιδα των ταπεινών και των σεβάσμιων, και από τότε κατοικεί στα βάθη και στα ρεύματα, εκεί όπου οι ψυχές δοκιμάζονται πριν περάσουν στην αλήθεια τους.

Οι Λημνιοί γνωρίζοντας την εξαφάνιση των Κουκονων ύψωσαν στο κέντρο  του νησιού έναν ναό αφιερωμένο στον προστάτη του νησιού το Θεό Ήφαιστο και στους Καβείρους, σύμφωνα με χρησμό των Δελφών, και αλλο ένα αφιερωμένο  στον κοσμοσειστη θεό της θάλασσας και των σεισμών Ποσειδώνα στην είσοδο της νησίδας.

Ήταν σαν να ήθελαν να αντιτάξουν στο σκοτάδι τη φωτιά, στη μανία τη σοφία της τέχνης, στην άναρχη δύναμη των γιγάντων το ιερό πυρ που μορφώνει και εξαγνίζει. Δίπλα στα ερείπια των μεγάλων σπιτιών των Κουκόνων, ο ναός του Ηφαίστου έστεκε ως σημείο συμφιλίωσης ανάμεσα στο παλιό και στο νέο, στο άγριο και στο τελετουργικό.

Και κάθε χρόνο,  μια φορά τον χρόνο τότε που το ιερό φώς της  Δήλου έφτανε στο  σκοτεινό για μέρες νησί  ο κόσμος ανέβαινε εκεί για την Πυρφορία, την ιερή έλευση της φλόγας από τη Δήλο. Τότε το Κουκονήσι άλλαζε πρόσωπο. Δεν ήταν πια τόπος φόβου, αλλά τόπος μνήμης. Η θάλασσα έπαιρνε βαθύ χρώμα, ο άνεμος γινόταν πιο ευγενικός, και οι άνθρωποι ένιωθαν πως η παλαιά κατάρα είχε μεταπλαστεί σε προστασία. Γιατί εκεί όπου κάποτε κατοίκησε η ύβρις, μπορούσε τώρα να κατοικήσει η λατρεία.

Σήμερα, το Κουκονήσι παραμένει ένας  εγκατελειμένος αρχαιολογικός χώρος. Οι ανασκαφέςτου παρελθόντος  έφεραν στο φως ευρήματα που αποδυκνειεουν υπήρξε ένα από τα σπουδαιότερα λιμάνια της αρχαίας Λήμνου,  ήδη από την πρώιμη Χαλκοκρατία. 

Όποιος στέκει σήμερα απέναντι από το Κουκονήσι, και γνωρίζει τον μύθο ίσως δεν βλέπει μόνο μια νησίδα. Ίσως μπορεί να βλέπει τη σκιά των Κουκόνων, την πίκρα της Κυμοπόλειας, το θυμωμένο κύμα του Ποσειδώνα, τη γαλήνια φλόγα του Ηφαίστου, και πίσω από όλα αυτά, την παλαιά Ελληνική βεβαιότητα πως ο κόσμος δεν είναι ποτέ άψυχος. Είναι γεμάτος σημάδια, θεότητες, μνήμη και δοκιμασία.

Και ίσως, βαθιά μέσα στη νύχτα, όταν το Αιγαίο σωπαίνει, η Κυμοπόλεια να περνά ακόμη ανάμεσα στα νερά, προσέχοντας ποιος στέκεται στο νησί με καθαρή καρδιά και ποιος με σκοτεινή. Γιατί οι παλιοί τόποι, όπως και οι παλιοί θεοί, δεν ξεχνούν ποτέ εκείνους που τους πλησίασαν με αληθινό φρόνημα.

Βασισμένο στο διήγημα μου ο Γλαύκος και η  Νηρηίδας, έκδοση: Μυσταγωγία - Μυθαγωγία - Φυσιολατρία

Θεά Αθηνά και το φως της εσωτερικής όρασης

Σύμφωνα μεθ μία παλαιά παράδοση, όταν ο Προμηθέας έκλεψε το πυρ από τους θεούς του Ολύμπου, το χάρισε στους ανθρώπους ως δώρο γνώσης και τέχνης. Τότε η Αθηνά, θεά των τεχνών και της νόησης, πλησίασε το ακόμη ατελές δημιούργημα —τον άνθρωπο— και του εμφύσησε τον νου και την έλλογη πνοή, ενώ ο Ήφαιστος είχε ήδη πλάσει το σώμα του από γη και νερό.

Έτσι, ο άνθρωπος δεν δημιουργήθηκε απλώς, αλλά ολοκληρώθηκε μέσα από τρεις αρχές: τη μορφή από την ύλη, τον νου από το πνεύμα και τη φωτιά ως δημιουργική και μεταμορφωτική δύναμη. Ο Ήφαιστος έδωσε το σώμα, η Αθηνά τη νόηση και ο Προμηθέας τη φλόγα που κινεί και μεταπλάθει τα πάντα. Και αυτή η φλόγα δεν είναι μόνο φυσική· είναι και η εσωτερική σπίθα της συνείδησης, που καθιστά τον άνθρωπο δημιουργό και μέτοχο μιας ανώτερης τάξης.

Όταν ο νους εγκαθίσταται μέσα στη μορφή, τότε —σαν διακριτικό σημείο πάνω από την πόλη και μέσα στον άνθρωπο— εμφανίζεται το σύμβολο της Αθηνάς: η γλαύκα. Το πτηνό αυτό δεν επιλέχθηκε τυχαία. Βλέπει μέσα στο σκοτάδι, όπως ο νους μπορεί να διακρίνει εκεί όπου οι αισθήσεις αδυνατούν. Η όρασή της δεν εξαρτάται από το εξωτερικό φως, αλλά από μια έμφυτη εγρήγορση και εσωτερική διαύγεια.

Έτσι, η γλαύκα γίνεται σύμβoλο της εσωτερικής όρασης και της αληθινής νόησης: της ικανότητας του ανθρώπου να στρέφεται προς τα ενδότερα και να συλλαμβάνει όχι μόνο το φαινόμενο, αλλά και το αίτιο. Και όπως η Αθηνά εκφράζει τη σοφία, έτσι και η γλαύκα υπενθυμίζει ότι η αληθινή γνώση δεν θορυβεί, αλλά παραμένει άγρυπνη, σιωπηλή και διαρκώς παρούσα.

Η σχέση της Λήμνου με τη θεά Άρτεμη.

Η Λήμνος συνδέεται κατεξοχήν με τον Θεό Ήφαιστο,  υπάρχει όμως και μια Ολύμπια θεά, της οποίας η παρουσία στο νησί δεν αποτελεί απλώς ανάμνηση ενός αρχαίου θεού, αλλά αρχαιολογικό αποτύπωμα που βρίσκεται ακόμα επάνω στην ίδια τη γη. Στη Μύρινα, την πρωτεύουσα του νησιού, η Άρτεμις διέθετε ιερό, το οποίο διασώζεται ακόμα. Το ιερό αυτό δεν λειτουργούσε μόνο ως τόπος λατρείας, αλλά ως σημείο μετάβασης, εκεί όπου η φύση γίνεται κόσμος και ο κόσμος επιστρέφει στη φύση.

Δεν είναι τυχαίο ότι με τη μορφή της Αρτέμιδος σφραγίζονταν στην αρχαιότητα τα δισκία που περιείχαν την περίφημη φαρμακευτική Λημνία γη, γνωστή σε όλο τον αρχαίο κόσμο. Η γη αυτή, συλλεγμένη με τελετουργική πράξη σε συγκεκριμένες ημέρες, πλάθεται και λαμβάνει τη σφραγίδα της θεάς. Δεν πρόκειται απλώς για ένδειξη προελεύσεως. Φέρει τη μορφή της Παρθένου θεάς του κυνηγιού, της σελήνης, της γονιμότητας και της γέννησης, της προστάτιδος της φύσεως και των ζώων, εκείνης που γνωρίζει τα μυστικά της ζωής πριν ακόμη αυτά λάβουν μορφή. Έτσι, η Λημνία γη, σε συνάφεια με τη Γαία που παρέχει τα πάντα, δεν προσφέρει μόνο φάρμακο αλλά και σφραγισμένη θεία χάρη. Η Άρτεμις εδώ δεν θεραπεύει ως ιατρός, αλλά ως φύσις η ίδια, ως δύναμη που επαναφέρει την ισορροπία και επανασυνδέει το σώμα με τον ρυθμό της γης.

Στη Μύρινα υπήρχε επίσης η Λημνία αγελάδα, άγαλμα - ομοίωμα αγελάδας,  που συνδέεται συμβολικά με τη θεά Άρτεμη. Η παράδοση, όπως τη διασώζουν ο Πλούταρχος, ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος και ο Σοφοκλής, συνδέει το άγαλμα αυτό με ένα σπάνιο ουράνιο φαινόμενο, τη σκιά του Όρος Άθως, η οποία εκτεινόταν έως τη Λήμνο και έπιπτε επάνω στα νώτα της Αγελάδας. Η χερσόνησος του Άθω κατά την αρχαιότητα ήταν ιερός τόπος και άβατον της Αρτέμιδος (Άβατον για τους άντρες κατά την αρχαιότητα, το αντίθετο από ότι συμβαίνει με την επικράτηση του Χριστιανισμού). 

Τα κέρατά της αγελαδος, ως σεληνιακό σύμβολο, την εντάσσουν στον κύκλο της νύχτας και της μεταβολής, εκεί όπου η ίδια η θεά φανερώνεται με την πιο αρχαϊκή της μορφή, συγγενή προς τη Μεγάλη Μητέρα.

Στα Καβείρια μυστήρια, αυτή η μνήμη βαθαίνει ακόμη περισσότερο. Εκεί, η Γαία, η μεγάλη μήτηρ, δεν είναι απλώς μία θεότητα ανάμεσα σε άλλες, αλλά η ίδια η μήτρα των πάντων. Από αυτήν αναδύεται η φωτιά, όχι ως ουράνιο δώρο, αλλά ως εσωτερική δύναμη της γης. Από αυτήν γεννώνται τα μέταλλα, τα κρυμμένα σπέρματα του πυρός μέσα στην ύλη. Οι Κάβειροι, χθόνιες και μυητικές δυνάμεις, εργάζονται επάνω σε αυτό το μυστικό: ότι η γη κυοφορεί φως και ότι η μεταμόρφωση της ύλης είναι συγχρόνως πνευματική πράξη.

Έτσι, η Λήμνος αποκαλύπτεται ως τόπος ενιαίος και αδιάσπαστος. Η Άρτεμις σφραγίζει τη γη, η αγελάδα την θρέφει, και η Γαία την γεννά εκ νέου μέσα από το πυρ. Δεν πρόκειται για διαφορετικές παραδόσεις, αλλά για διαδοχικά πέπλα του ίδιου μυστηρίου. Το νησί διατηρεί ακόμη την παλαιά γνώση ότι το ιερό δεν κατοικεί μακριά, αλλά εντός της γης, εκεί όπου η ύλη και το θείο δεν έχουν ακόμη χωριστεί.

🔗 Βιβλιογραφία και Πηγές: 

Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, Φυσική Ιστορία, Βιβλίο II & XXXV.

Πλούταρχος, Ηθικά, «Περί του προσώπου εν τω κύκλω της σελήνης».

Σοφοκλής, Λήμνιαι (αποσπάσματα μέσω Στοβαίου)

Στράβων, Γεωγραφικά.

Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις

Belon, Les Observations de plusieurs singularitez, Παρίσι 1555.

Stochove, ταξιδιωτικά απομνημονεύματα, 17ος αιώνας.

Πάνος Φραγγέλλης, Λήμνος η Φιλτάτη.

Λ. Γεροντούδης, Το Νησί Λήμνος, εκδ. Αφοί Κυριακίδη.

Αρχαιολογικές και επιγραφικές μελέτες για τη Λημνία γη και το Καβείριο Λήμνου.