Το Κουκονήσι της Λήμνου, το νησί των Γιγάντων.

Λίγο πριν από το σημερινό Μούδρο της Λήμνου, εκεί όπου ο κόλπος της Λήμνου ησυχάζει σαν αρχαία ανάσα του πελάγους, υψώνεται μια μικρή νησίδα. Οι παλαιοί την ονόμαζαν Κουκονήσι. Γύρω από το όνομά του μικρού  αυτού νησιού που σήμερα φιλοξενεί μόνο αιγοπρόβατα και τα ερείπια ενός ξεχασμένου κόσμου, υφάνθηκε ένας θρύλος. 

Λέγεται πως εκεί κατοικούσαν κάποτε οι Κούκονες, πλάσματα πελώρια και άγρια, γεννημένα από την πρώιμη ώρα του κόσμου, όταν η γη δεν είχε ακόμη μάθει να ξεχωρίζει πλήρως τον άνθρωπο από τον γίγαντα. Ζούσαν απομονωμένοι στο νησάκι, χτισμένοι μέσα στην αυτάρκεια και την έπαρσή τους. Δεν ήθελαν συναναστροφές με τους άλλους Λήμνιους, ούτε συμμετοχή στις κοινές χαρές και λύπες των ανθρώπων. Είχαν τα σπίτια τους μεγάλα, βαριά, σαν να ήθελαν να μιμηθούν με την πέτρα τη δύναμη του σώματός τους. Στις τεράστιες εσοχές των πέτρινων τεράστιων σπιτιών φώλιαζαν κούκοι,  θαρρείς από θεϊκή παρέμβαση ή από παιχνίδι της ειμαρμένης. 

Μα μέσα σε αυτή την σωματική ισχύ οι Κούκονεςέκρυβαν και την πτώση τους, γιατί η δύναμη χωρίς μέτρο γεννά πάντα τη σκιά της. Οι Κούκονες περηφανεύονταν πως ήταν ισχυροί όσο ο Πολύφημος, ο μονόφθαλμος γιος του Ποσειδώνα, και πως ήταν ακόμη πιο έξυπνοι από εκείνον που τυφλώθηκε από την πανουργία του Οδυσσέα. Αυτή η καύχηση ανέβηκε ως τον βυθό, εκεί όπου ακούει ο Ποσειδώνας τις ύβρεις των θνητών και των ημιθέων. Και ο θεός της θάλασσας, που αγαπά τα πελάγη αλλά δεν συγχωρεί την αλαζονεία, οργίστηκε.

Έτσι ξαφνικά την εικοστή πρώτη του αρχαίου  μηνός Σκιροφοριώνο (Ιούνιου), , πριν ακόμη ο ήλιος στερεωθεί ψηλά πάνω από το Αιγαίο, οι Κούκονες εξαφανίστηκαν. Όχι σαν άνθρωποι που έφυγαν, ούτε σαν στρατός που νικήθηκε, αλλά σαν να τους είχε καταπιεί ένα άνοιγμα της γης. Τα σπίτια έμειναν όρθια, βουβά και εγκαταλειμμένα, σαν κελύφη μιας ύπαρξης που δεν άντεξε το βάρος της ύβρεως. Κανείς δεν τους είδε ξανά. Κανείς δεν άκουσε πια τις βαριές τους φωνές να διαταράσσουν τον αέρα της νησίδας.

Μόνο μία έμεινε. Ήταν η Κυμοπόλεια, ιέρεια και κόρη του Ποσειδώνα, μορφή συνδεδεμένη με το κύμα και την ταραχή του, αλλά και με την πραότητα εκείνη που γνωρίζει να ημερώνει τα νερά. Εκείνη είχε προσπαθήσει πολλές φορές να συνετίσει τους Κούκονες. Τους μιλούσε για το μέτρο, για τη σιωπή που χρειάζεται η ισχύς, για το πόσο εύθραυστο είναι το πεπρωμένο όσων νομίζουν ότι μπορούν να σταθούν υπεράνω των θεών. Μα οι γίγαντες δεν άκουγαν.

Όταν ήρθε η τιμωρία, η Κυμοπόλεια έτρεξε στον πατέρα της και τον ικέτευσε να δείξει έλεος. Μα ο Ποσειδώνας έμεινε αμετάπειστος. Η ύβρις είχε ήδη φέρει τη Νέμεση. Και η Νέμεση, όταν ξεκινήσει, δεν οπισθοχωρεί. Τότε η κόρη του θεού, απαρηγόρητη, γύρισε τη ματιά της από την ξηρά προς τα νερά. Και καθώς δεν μπορούσε πια να κατοικήσει ανάμεσα στους αλαζόνες, διάλεξε το στοιχείο που της ανήκε. Έγινε θαλάσσια νύμφη, προστάτιδα των ταπεινών και των σεβάσμιων, και από τότε κατοικεί στα βάθη και στα ρεύματα, εκεί όπου οι ψυχές δοκιμάζονται πριν περάσουν στην αλήθεια τους.

Οι Λημνιοί γνωρίζοντας την εξαφάνιση των Κουκονων ύψωσαν στο κέντρο  του νησιού έναν ναό αφιερωμένο στον προστάτη του νησιού το Θεό Ήφαιστο και στους Καβείρους, σύμφωνα με χρησμό των Δελφών, και αλλο ένα αφιερωμένο  στον κοσμοσειστη θεό της θάλασσας και των σεισμών Ποσειδώνα στην είσοδο της νησίδας.

Ήταν σαν να ήθελαν να αντιτάξουν στο σκοτάδι τη φωτιά, στη μανία τη σοφία της τέχνης, στην άναρχη δύναμη των γιγάντων το ιερό πυρ που μορφώνει και εξαγνίζει. Δίπλα στα ερείπια των μεγάλων σπιτιών των Κουκόνων, ο ναός του Ηφαίστου έστεκε ως σημείο συμφιλίωσης ανάμεσα στο παλιό και στο νέο, στο άγριο και στο τελετουργικό.

Και κάθε χρόνο,  μια φορά τον χρόνο τότε που το ιερό φώς της  Δήλου έφτανε στο  σκοτεινό για μέρες νησί  ο κόσμος ανέβαινε εκεί για την Πυρφορία, την ιερή έλευση της φλόγας από τη Δήλο. Τότε το Κουκονήσι άλλαζε πρόσωπο. Δεν ήταν πια τόπος φόβου, αλλά τόπος μνήμης. Η θάλασσα έπαιρνε βαθύ χρώμα, ο άνεμος γινόταν πιο ευγενικός, και οι άνθρωποι ένιωθαν πως η παλαιά κατάρα είχε μεταπλαστεί σε προστασία. Γιατί εκεί όπου κάποτε κατοίκησε η ύβρις, μπορούσε τώρα να κατοικήσει η λατρεία.

Σήμερα, το Κουκονήσι παραμένει ένας  εγκατελειμένος αρχαιολογικός χώρος. Οι ανασκαφέςτου παρελθόντος  έφεραν στο φως ευρήματα που αποδυκνειεουν υπήρξε ένα από τα σπουδαιότερα λιμάνια της αρχαίας Λήμνου,  ήδη από την πρώιμη Χαλκοκρατία. 

Όποιος στέκει σήμερα απέναντι από το Κουκονήσι, και γνωρίζει τον μύθο ίσως δεν βλέπει μόνο μια νησίδα. Ίσως μπορεί να βλέπει τη σκιά των Κουκόνων, την πίκρα της Κυμοπόλειας, το θυμωμένο κύμα του Ποσειδώνα, τη γαλήνια φλόγα του Ηφαίστου, και πίσω από όλα αυτά, την παλαιά Ελληνική βεβαιότητα πως ο κόσμος δεν είναι ποτέ άψυχος. Είναι γεμάτος σημάδια, θεότητες, μνήμη και δοκιμασία.

Και ίσως, βαθιά μέσα στη νύχτα, όταν το Αιγαίο σωπαίνει, η Κυμοπόλεια να περνά ακόμη ανάμεσα στα νερά, προσέχοντας ποιος στέκεται στο νησί με καθαρή καρδιά και ποιος με σκοτεινή. Γιατί οι παλιοί τόποι, όπως και οι παλιοί θεοί, δεν ξεχνούν ποτέ εκείνους που τους πλησίασαν με αληθινό φρόνημα.

Βασισμένο στο διήγημα μου ο Γλαύκος και η  Νηρηίδας, έκδοση: Μυσταγωγία - Μυθαγωγία - Φυσιολατρία

Θεά Αθηνά και το φως της εσωτερικής όρασης

Σύμφωνα μεθ μία παλαιά παράδοση, όταν ο Προμηθέας έκλεψε το πυρ από τους θεούς του Ολύμπου, το χάρισε στους ανθρώπους ως δώρο γνώσης και τέχνης. Τότε η Αθηνά, θεά των τεχνών και της νόησης, πλησίασε το ακόμη ατελές δημιούργημα —τον άνθρωπο— και του εμφύσησε τον νου και την έλλογη πνοή, ενώ ο Ήφαιστος είχε ήδη πλάσει το σώμα του από γη και νερό.

Έτσι, ο άνθρωπος δεν δημιουργήθηκε απλώς, αλλά ολοκληρώθηκε μέσα από τρεις αρχές: τη μορφή από την ύλη, τον νου από το πνεύμα και τη φωτιά ως δημιουργική και μεταμορφωτική δύναμη. Ο Ήφαιστος έδωσε το σώμα, η Αθηνά τη νόηση και ο Προμηθέας τη φλόγα που κινεί και μεταπλάθει τα πάντα. Και αυτή η φλόγα δεν είναι μόνο φυσική· είναι και η εσωτερική σπίθα της συνείδησης, που καθιστά τον άνθρωπο δημιουργό και μέτοχο μιας ανώτερης τάξης.

Όταν ο νους εγκαθίσταται μέσα στη μορφή, τότε —σαν διακριτικό σημείο πάνω από την πόλη και μέσα στον άνθρωπο— εμφανίζεται το σύμβολο της Αθηνάς: η γλαύκα. Το πτηνό αυτό δεν επιλέχθηκε τυχαία. Βλέπει μέσα στο σκοτάδι, όπως ο νους μπορεί να διακρίνει εκεί όπου οι αισθήσεις αδυνατούν. Η όρασή της δεν εξαρτάται από το εξωτερικό φως, αλλά από μια έμφυτη εγρήγορση και εσωτερική διαύγεια.

Έτσι, η γλαύκα γίνεται σύμβoλο της εσωτερικής όρασης και της αληθινής νόησης: της ικανότητας του ανθρώπου να στρέφεται προς τα ενδότερα και να συλλαμβάνει όχι μόνο το φαινόμενο, αλλά και το αίτιο. Και όπως η Αθηνά εκφράζει τη σοφία, έτσι και η γλαύκα υπενθυμίζει ότι η αληθινή γνώση δεν θορυβεί, αλλά παραμένει άγρυπνη, σιωπηλή και διαρκώς παρούσα.

Η σχέση της Λήμνου με τη θεά Άρτεμη.

Η Λήμνος συνδέεται κατεξοχήν με τον Θεό Ήφαιστο,  υπάρχει όμως και μια Ολύμπια θεά, της οποίας η παρουσία στο νησί δεν αποτελεί απλώς ανάμνηση ενός αρχαίου θεού, αλλά αρχαιολογικό αποτύπωμα που βρίσκεται ακόμα επάνω στην ίδια τη γη. Στη Μύρινα, την πρωτεύουσα του νησιού, η Άρτεμις διέθετε ιερό, το οποίο διασώζεται ακόμα. Το ιερό αυτό δεν λειτουργούσε μόνο ως τόπος λατρείας, αλλά ως σημείο μετάβασης, εκεί όπου η φύση γίνεται κόσμος και ο κόσμος επιστρέφει στη φύση.

Δεν είναι τυχαίο ότι με τη μορφή της Αρτέμιδος σφραγίζονταν στην αρχαιότητα τα δισκία που περιείχαν την περίφημη φαρμακευτική Λημνία γη, γνωστή σε όλο τον αρχαίο κόσμο. Η γη αυτή, συλλεγμένη με τελετουργική πράξη σε συγκεκριμένες ημέρες, πλάθεται και λαμβάνει τη σφραγίδα της θεάς. Δεν πρόκειται απλώς για ένδειξη προελεύσεως. Φέρει τη μορφή της Παρθένου θεάς του κυνηγιού, της σελήνης, της γονιμότητας και της γέννησης, της προστάτιδος της φύσεως και των ζώων, εκείνης που γνωρίζει τα μυστικά της ζωής πριν ακόμη αυτά λάβουν μορφή. Έτσι, η Λημνία γη, σε συνάφεια με τη Γαία που παρέχει τα πάντα, δεν προσφέρει μόνο φάρμακο αλλά και σφραγισμένη θεία χάρη. Η Άρτεμις εδώ δεν θεραπεύει ως ιατρός, αλλά ως φύσις η ίδια, ως δύναμη που επαναφέρει την ισορροπία και επανασυνδέει το σώμα με τον ρυθμό της γης.

Στη Μύρινα υπήρχε επίσης η Λημνία αγελάδα, άγαλμα - ομοίωμα αγελάδας,  που συνδέεται συμβολικά με τη θεά Άρτεμη. Η παράδοση, όπως τη διασώζουν ο Πλούταρχος, ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος και ο Σοφοκλής, συνδέει το άγαλμα αυτό με ένα σπάνιο ουράνιο φαινόμενο, τη σκιά του Όρος Άθως, η οποία εκτεινόταν έως τη Λήμνο και έπιπτε επάνω στα νώτα της Αγελάδας. Η χερσόνησος του Άθω κατά την αρχαιότητα ήταν ιερός τόπος και άβατον της Αρτέμιδος (Άβατον για τους άντρες κατά την αρχαιότητα, το αντίθετο από ότι συμβαίνει με την επικράτηση του Χριστιανισμού). 

Τα κέρατά της αγελαδος, ως σεληνιακό σύμβολο, την εντάσσουν στον κύκλο της νύχτας και της μεταβολής, εκεί όπου η ίδια η θεά φανερώνεται με την πιο αρχαϊκή της μορφή, συγγενή προς τη Μεγάλη Μητέρα.

Στα Καβείρια μυστήρια, αυτή η μνήμη βαθαίνει ακόμη περισσότερο. Εκεί, η Γαία, η μεγάλη μήτηρ, δεν είναι απλώς μία θεότητα ανάμεσα σε άλλες, αλλά η ίδια η μήτρα των πάντων. Από αυτήν αναδύεται η φωτιά, όχι ως ουράνιο δώρο, αλλά ως εσωτερική δύναμη της γης. Από αυτήν γεννώνται τα μέταλλα, τα κρυμμένα σπέρματα του πυρός μέσα στην ύλη. Οι Κάβειροι, χθόνιες και μυητικές δυνάμεις, εργάζονται επάνω σε αυτό το μυστικό: ότι η γη κυοφορεί φως και ότι η μεταμόρφωση της ύλης είναι συγχρόνως πνευματική πράξη.

Έτσι, η Λήμνος αποκαλύπτεται ως τόπος ενιαίος και αδιάσπαστος. Η Άρτεμις σφραγίζει τη γη, η αγελάδα την θρέφει, και η Γαία την γεννά εκ νέου μέσα από το πυρ. Δεν πρόκειται για διαφορετικές παραδόσεις, αλλά για διαδοχικά πέπλα του ίδιου μυστηρίου. Το νησί διατηρεί ακόμη την παλαιά γνώση ότι το ιερό δεν κατοικεί μακριά, αλλά εντός της γης, εκεί όπου η ύλη και το θείο δεν έχουν ακόμη χωριστεί.

🔗 Βιβλιογραφία και Πηγές: 

Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, Φυσική Ιστορία, Βιβλίο II & XXXV.

Πλούταρχος, Ηθικά, «Περί του προσώπου εν τω κύκλω της σελήνης».

Σοφοκλής, Λήμνιαι (αποσπάσματα μέσω Στοβαίου)

Στράβων, Γεωγραφικά.

Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις

Belon, Les Observations de plusieurs singularitez, Παρίσι 1555.

Stochove, ταξιδιωτικά απομνημονεύματα, 17ος αιώνας.

Πάνος Φραγγέλλης, Λήμνος η Φιλτάτη.

Λ. Γεροντούδης, Το Νησί Λήμνος, εκδ. Αφοί Κυριακίδη.

Αρχαιολογικές και επιγραφικές μελέτες για τη Λημνία γη και το Καβείριο Λήμνου.

Το Μεγάλο Έργο του φιλοσοφικού έρωτα Πηλέας και Θέτις — μύθος ως μύηση

Δεν είναι ο χρυσός το τέλος του μεγάλου αλχημικού Έργου. Είναι το πρόσχημα. Το Μεγάλο Έργο, όπως το γνώρισαν οι παλαιοί, δεν τελείται στα καμίνια της ύλης, αλλά στο άδυτο της ψυχής. Εκεί όπου ο άνθρωπος δεν μεταβάλλει μέταλλα, αλλά τον ίδιο του τον εαυτό, δεν επιδιώκει πλούτο, αλλά καθαρότητα όρασης, δεν κατασκευάζει, αλλά αποκαλύπτει.

Η Φιλοσοφική Λίθος δεν προστίθεται στον άνθρωπο. Ανασύρεται από τα βάθη του. Είναι εκείνο το άφθαρτο κέντρο, ο συγγενής προς το Θείο πυρήνας, που παραμένει σιωπηλός κάτω από τις στρώσεις του φόβου, της λήθης και της πολλαπλότητας. Το Έργο, λοιπόν, είναι ανάμνηση και επάνοδος.

Και ο δρόμος προς αυτό δεν είναι άλλος από τον φιλοσοφικό έρωτα. Όχι τον έρωτα ως επιθυμία, αλλά ως δύναμη ενοποιό, ως εκείνη την εσωτερική φλόγα που δεν καταναλώνει, αλλά μεταστοιχειώνει. Έρως που δεν αρπάζει, αλλά υπομένει, δεν κατέχει, αλλά διαπερνά.

Αυτόν τον έρωτα διδάσκει, με τρόπο μυστικό, ο μύθος του Πηλέα και της Θέτιδος. Η Θέτις, θυγατέρα του υγρού στοιχείου, δεν ανήκει στον σταθερό κόσμο των μορφών. Είναι ρευστή, απρόσιτη, μεταβαλλόμενη. Όποιος την πλησιάζει, δεν συναντά πρόσωπο, αλλά ρεύμα, όχι σχήμα, αλλά διαδοχή μορφών. Γίνεται φίδι, γίνεται λέαινα, γίνεται φλόγα, γίνεται ψύχος. Είναι η φύση πριν από την τάξη, η δύναμη πριν από τη μορφή.

Ο Πηλέας καλείται να την κρατήσει. Ο σοφός Χείρων δεν του δίδαξε τεχνική, του υπέδειξε στάση. Να μη φοβηθεί. Να μη λύσει τα χέρια του. Διότι το δοκίμιο δεν είναι της δύναμης, αλλά της αντοχής. Όποιος αγκαλιάζει το μεταβαλλόμενο χωρίς να αποστρέφεται, όποιος υπομένει την παραμόρφωση χωρίς να χάνει την όραση, αυτός αρχίζει να μυείται.

Τα θηρία που αναδύονται δεν είναι ξένα. Είναι τα προσωπεία της ίδιας της ψυχής όταν βρίσκεται σε διάσπαση. Είναι η μανία, η οδύνη, η νόσος, η αστάθεια. Ο αμύητος ταυτίζεται με αυτά ή τα απορρίπτει. Ο μύστης τα διαπερνά. Ο Πηλέας δεν αγάπησε τις μορφές. Αγάπησε το Είναι πίσω από αυτές.

Και αυτή είναι η λεπτή διάκριση. Η αγάπη που στρέφεται προς το φαινόμενο διαλύεται μαζί του. Η αγάπη που στρέφεται προς την ουσία αποκαλύπτει.

Όσο η Θέτις μεταμορφωνόταν, τόσο ο Πηλέας εδραζόταν. Δεν την κατείχε, την αναγνώριζε. Και μέσα στην επιμονή του, το πολλαπλό άρχισε να εξαντλείται. Οι μορφές, μία προς μία, έπαψαν να έχουν δύναμη. Η μεταβολή έφθασε στο όριό της.

Και τότε φάνηκε το πραγματικό πρόσωπο. Όχι ως νέα μορφή, αλλά ως παύση της μεταμορφώσεως. Όχι ως εικόνα, αλλά ως παρουσία. Αυτό είναι το σημείο της μύησης.

Όταν ο άνθρωπος παύει να ταράσσεται από τα σχήματα, τότε καθίσταται ικανός να δει το άσχημαστο. Όταν δεν εγκαταλείπει το αγκάλιασμα, τότε το μεταβαλλόμενο επιστρέφει στο αμετάβλητο.

Έτσι γεννάται ο Αχιλλεύς, όχι απλώς ως ήρωας, αλλά ως σύμβολο της ενωμένης φύσεως, του θνητού και του αθανάτου, της γης και του ύδατος, της σταθερότητας και της ροής. Ο δάσκαλος Χείρων είναι Κένταυρος, αλληγορώντας τον άνθρωπο που υπέταξε το άλογο στοιχείο.

Ο φιλοσοφικός έρως, λοιπόν, δεν είναι συναίσθημα. Είναι μέθοδος. Και εδώ ο λόγος ανέρχεται προς τον Νου, όπως διδάσκει ο Πλωτίνος. Η γνώση του υπέρτατου δεν επιτυγχάνεται με συλλογισμό, αλλά με ομοιότητα. Το όμοιο γνωρίζει το όμοιο. Και αν το Θείο υπερβαίνει τον Νου, τότε μόνο εκείνο μέσα μας που συγγενεύει προς αυτό δύναται να το συλλάβει.

Αλλά αυτό το εσωτερικό στοιχείο δεν ενεργεί μέσα στην ακαθαρσία. Απαιτείται κάθαρση. Όπως οι παλαιοί μύστες, πριν εισέλθουν στα άδυτα, αποβάλλουν τα ενδύματά τους, έτσι και η ψυχή οφείλει να αποθέσει κάθε τι επίκτητο, γνώμες, φόβους, προσκολλήσεις, ακόμη και την ίδια την εικόνα του εαυτού. Η ανάβαση δεν είναι προσθήκη, αλλά αφαίρεση.

Και όταν όλα τα ξένα αποβληθούν, τότε δεν απομένει κενό, αλλά πληρότητα. Τότε ο άνθρωπος δεν «γνωρίζει» το Θείο, μετέχει σε αυτό. Δεν το βλέπει ως αντικείμενο, το ζει ως πηγή.

Και εκεί, στο άκρο της σιωπής, ολοκληρώνεται το Μεγάλο Έργο. Η επιστροφή του πολλού στο Ένα, του διασπασμένου στο ακέραιο, του ανθρώπου στο αρχέγονο Φως του.

Πιτύκι και ρετσίνι. Δύο όψεις της ίδιας σχέσης του ανθρώπου με το πεύκο, δύο πρακτικές που γεννήθηκαν από την ανάγκη και κατέληξαν σε παράδοση.

Στο παρελθόν η φύση παρείχε τα μέσα για κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα. Ανάμεσα σε αυτά εξέχουσα θέση είχε η φροντίδα των αλιευτικών διχτυών. Το πιτύκι, γνωστό και ως πίτισμα ή πετούκι, αποτελούσε παραδοσιακή μέθοδο βαφής και συντήρησης των διχτυών. Προερχόταν από την εκχύλιση του φλοιού των πεύκων, ο οποίος είναι πλούσιος σε ταννίνες. Οι ψαράδες συνέλεγαν τη φλούδα, την έβραζαν σε μεγάλα καζάνια και δημιουργούσαν ένα πυκνό, σκούρο υγρό. Μέσα σε αυτό βύθιζαν τα δίχτυα, συνήθως βαμβακερά, ώστε οι ταννίνες να εισχωρήσουν στις ίνες.

Η διαδικασία αυτή δεν ήταν απλώς βαφή αλλά ουσιαστική πράξη συντήρησης. Προστάτευε τα δίχτυα από τη σήψη που προκαλούσαν η αλμύρα και οι μικροοργανισμοί, αύξανε την αντοχή τους στον χρόνο και τα σκούραινε, καθιστώντας τα λιγότερο ορατά στα ψάρια. Στη λαϊκή γλώσσα το «πίτισμα» ήταν σχεδόν τελετουργία, συνδεδεμένη με την αρχή της αλιευτικής περιόδου και τη συλλογική εργασία στο γιαλό. Σε ορισμένες περιοχές το ίδιο υλικό χρησιμοποιούνταν και για τη βαφή ξύλινων επιφανειών, ακόμη και ανεμόμυλων, ως φυσικό προστατευτικό.

Παράλληλα, από το ίδιο δέντρο αντλήθηκε ένα δεύτερο πολύτιμο αγαθό, η ρητίνη. Η χρήση της στον οίνο ανάγεται σε βαθιά αρχαιότητα. Με την προσθήκη ρητίνης κωνοφόρων στο υπό ζύμωση γλεύκος επιτυγχανόταν αφενός αρωματισμός και αφετέρου συντήρηση. Έτσι γεννήθηκε η ρετσίνα, ένας οίνος με ιστορία τουλάχιστον τεσσάρων χιλιάδων ετών.

Η απαρχή της φαίνεται πως υπήρξε πρακτική. Οι αρχαίοι σφράγιζαν τους αμφορείς με ρητίνη πεύκου ώστε να προστατεύεται το περιεχόμενο από τον αέρα. Με τον χρόνο διαπιστώθηκε ότι το άρωμα της ρητίνης διαπερνούσε το κρασί και του προσέδιδε ιδιαίτερο χαρακτήρα. Σταδιακά η προσθήκη ρητίνης έγινε συνειδητή επιλογή. Ο ρητινισμένος οίνος παρουσίαζε μεγαλύτερη αντοχή στην οξείδωση και διατηρούνταν περισσότερο.

Αρχαιολογικά ευρήματα επιβεβαιώνουν αυτή την πρακτική. Στην Κρήτη έχουν εντοπιστεί αμφορείς της περιόδου 2200 έως 2700 π.Χ. με ίχνη οίνου και ρητίνης. Η σύζευξη πεύκου και αμπέλου δεν είναι τυχαία αλλά αποτυπώνει μια βαθύτερη συνάφεια του τοπίου. Το πευκοδάσος και ο γειτονικός αμπελώνας συναντώνται στο ίδιο ποτήρι, αναδεικνύοντας αρώματα όπως δενδρολίβανο, δάφνη και φρέσκια πευκοβελόνα.

Αν η γένεση του οίνου ανάγεται σε ένα τυχαίο γεγονός, η προσθήκη ρητίνης αποτελεί μία από τις πρώτες συνειδητές παρεμβάσεις του ανθρώπου στη ζύμωση, μια πρώιμη μορφή τεχνογνωσίας που συνδυάζει εμπειρία και παρατήρηση. Η ρετσίνα υπήρξε επί μακρόν ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά προϊόντα του ελληνικού χώρου και διατηρεί έως σήμερα την ιδιαιτερότητα της ως οίνος «Ονομασίας κατά Παράδοση», που παράγεται αποκλειστικά στην Ελλάδα.

Ωστόσο, στη νεότερη εποχή η πορεία της γνώρισε υποχώρηση. Συνδέθηκε σχεδόν αποκλειστικά με την ταβέρνα και τη λαϊκή κατανάλωση και συχνά υποτιμήθηκε από τα νεοαστικά πρότυπα που στράφηκαν προς δυτικά οινικά πρότυπα. Έτσι οδηγήθηκε σε ποιοτική και συμβολική απαξίωση, παρά το γεγονός ότι θα μπορούσε να λειτουργεί ως πρέσβειρα της ελληνικής γεύσης, ακριβώς λόγω της μοναδικότητάς της.

📷 Στη φωτογραφία εικονίζεται καζάνι μέσα στο οποίο ψαράδες βάφουν τα δίχτυα τους με πιτύκι, στη Ραφήνα το 1952. Πρόκειται για τεκμήριο μιας πρακτικής όπου η εργασία, η εμπειρία και η γνώση της φύσης συνυφαίνονταν αδιάσπαστα. Η εικόνα, έργο του Νικολάου Τομπάζη και μέρος του Φωτογραφικού Αρχείου του Μουσείου Μπενάκη, διασώζει όχι μόνο μια τεχνική αλλά έναν ολόκληρο τρόπο ζωής.