Λίγο έξω από την αρχαία Ηφαιστία, στη βόρεια Λήμνο, υψώνεται το Καστροβούνι, ένας χαμηλός λόφος που δεσπόζει πάνω από την περιοχή της αρχαίας πόλης.
Σύμφωνα με τοπικές μαρτυρίες, σε αυτό το σημείο υπήρχαν κάποτε υπόγειες στοές, κλιμακωτές βαθμίδες και ένας υπόγειος θάλαμος που παραπέμπει σε Λαβύρινθο.
Ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, στο 36ο βιβλίο της Φυσικής Ιστορίας, κατατάσσει τη Λήμνο ανάμεσα στους τόπους όπου υπήρχε ένας από τους τέσσερις περίφημους λαβυρίνθους της αρχαιότητας.
Πρώτος ήταν ο Αιγυπτιακός.
Δεύτερος της Μινωικής Κρήτης.
Τρίτος ο Λημνιακός, στο Καστροβούνι κοντά στην Ηφαίστεια.
Και τέταρτος ένας λαβύρινθος στην Ιταλία.[1]
Η πληροφορία είναι εξαιρετικά σημαντική, διότι ο Πλίνιος δεν μιλά για κάποιο μυθολογικό κατασκεύασμα αλλά για ένα αρχιτεκτονικό μνημείο, το οποίο στην εποχή του εξακολουθούσε να αποτελεί γνωστό αξιοθέατο. Σύμφωνα με την περιγραφή του ο συγκεκριμένος λαβύρινθος διέθετε εκατόν πενήντα κίονες, και η κατασκευή του έγιναν από τρεις αρχιτέκτονες, τον Σμίλη, τον Ροίκο και τον Θεόδωρο.[1]
Σήμερα δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα πού βρισκόταν, οι αναφορές όμως δεν μπορούν να παραβρεθούν όσον αφορά την πιθανή ύπαρξη του.Η πιθανή αναζήτησή του οδηγεί φυσικά στην Ηφαιστία.
Η αρχαία πόλη υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα της Λήμνου και η αρχαιολογική έρευνα έχει αποκαλύψει θέατρο, κατοικίες, νεκροπόλεις, ιερά και άλλα οικοδομικά κατάλοιπα.
Η περιοχή παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον ήδη από την πρώιμη εποχή του σιδήρου. Η νεκρόπολη της Ηφαιστίας έχει αποδώσει πλούσια ευρήματα της γεωμετρικής και αρχαϊκής περιόδου, ενώ στην ίδια την πόλη έχουν εντοπιστεί εγκαταστάσεις μεταλλουργικής δραστηριότητας που χρονολογούνται από τα τέλη του 8ου και τον 7ο αιώνα π.Χ.[2]
Εδώ η αρχαιολογία συναντά τη μυθολογία, κάθως η Λήμνος ήταν ο τόπος του Ηφαίστου, και των Καβείρων. Ο θεός της φωτιάς, του μετάλλου και της τέχνης του εργαστηρίου ήταν βαθιά συνδεδεμένος με το νησί. Και η αρχαιολογική εικόνα της Ηφαιστίας πράγματι αποκαλύπτει έναν κόσμο όπου η κατεργασία της ύλης, η λατρεία και η κοινωνική ζωή συνυπήρχαν.[2]
Ακόμη και το ίδιο το όνομα της πόλης, Ηφαιστία, διατηρεί μέσα του τη μνήμη του θεού. Και κάπου σε αυτό το τοπίο βρισκόταν ο λαβύρινθος.
Η παράδοση του Καστροβουνίου είναι μεταγενέστερη και δεν έχει μέχρι σήμερα επιβεβαιώσει αρχαιολογικά την ταύτιση του λόφου με τον λαβύρινθο του Πλινίου. Υπάρχουν όμως μαρτυρίες για υπόγειες κατασκευές.
Παλαιότεροι περιηγητές αναφέρουν υπόγειους χώρους στην περιοχή της Ηφαιστίας, ενώ νεότερες τοπικές μαρτυρίες διασώζουν την ανάμνηση στοάς κοντά στην κορυφή του Καστροβουνίου, στην οποία οδηγούσαν κλιμακωτές βαθμίδες.
Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, η πορεία κατέληγε σε έναν υπόγειο θάλαμο, όπου ένας τοίχος διέκοπτε απότομα την περαιτέρω πρόσβαση.[3]
Η είσοδος αυτή, σύμφωνα με τις ίδιες μαρτυρίες, παρέμενε ορατή μέχρι και τον 20ό αιώνα και χρησιμοποιούνταν από παιδιά της περιοχής ως κρυψώνα. Σήμερα θεωρείται επιχωμένη και δεν είναι πλέον ορατή.[3]
Αυτές οι μαρτυρίες είναι ενδιαφέρουσες. Δεν είναι όμως απόδειξη. Και εδώ πρέπει να είμαστε προσεκτικοί. Δεν μπορούμε να πούμε ότι η στοά του Καστροβουνίου ήταν ο λαβύρινθος του Πλινίου.
Μπορούμε όμως να πούμε ότι η παράδοση ενός υπόγειου χώρου στην περιοχή διατηρήθηκε για πολλές γενιές και ότι η αρχαιολογική ταυτότητα της κατασκευής παραμένει άγνωστη.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η περιγραφή του περιηγητή Dr. Hunt στις αρχές του 19ου αιώνα.
Ο Hunt αναφέρει υπόγεια κλίμακα πενήντα μίας βαθμίδων, η οποία οδηγούσε σε υπόγειο θάλαμο με πηγάδι. Δεν θεώρησε όμως ότι είχε ανακαλύψει τον λαβύρινθο του Πλινίου.
Αντίθετα, συνέδεσε την κατασκευή περισσότερο με την αρχαία οχύρωση της Ηφαιστίας.[4]
Η μαρτυρία αυτή είναι πολύτιμη ακριβώς επειδή δεν επιβεβαιώνει τον θρύλο.
Μας δείχνει ότι στην περιοχή υπήρχαν πράγματι υπόγειες ή ημιυπόγειες κατασκευές, αλλά δεν μας επιτρέπει να τις ταυτίσουμε με τον λαβύρινθο.
Και έτσι το μυστήριο παραμένει. Η παράξενη στήλη της Ηφαιστίας.
Υπάρχει όμως ένα άλλο εύρημα από την Ηφαιστία που αξίζει να σταθεί δίπλα στην ιστορία του λαβυρίνθου. Το 1928, κατά τις ανασκαφές της νεκρόπολης, αποκαλύφθηκε μια μικρή λίθινη στήλη, διαστάσεων περίπου 52 επί 45 εκατοστά. Η στήλη είχε αρχικά χρησιμοποιηθεί ως σήμα τάφου. Αργότερα, κατά τον 5ο αιώνα π.Χ., επαναχρησιμοποιήθηκε στην ίδια νεκρόπολη ως κάλυμμα άλλης ταφής.[5]
Η μορφή της είναι ιδιαίτερη. Δεν φέρει την παράσταση ενός ανθρώπου, όπως η περίφημη στήλη των Καμινίων. Η επιφάνειά της αποδίδει μια θύρα. Μια πόρτα πάνω στην πέτρα.
Και η πόρτα αυτή είναι διακοσμημένη με σύνθετα γεωμετρικά μοτίβα. Στο επάνω μέρος αναπτύσσεται ένα συνεχές σπειροειδές μοτίβο, ενώ στο κεντρικό τμήμα εμφανίζεται ένας σύνθετος σταυρωτός μαίανδρος. Μικρές προεξοχές παραπέμπουν συμβολικά στα στρογγυλά καρφιά με τα οποία ενισχύονταν οι ξύλινες θύρες.[5]
Η διακόσμηση παρουσιάζει συγγένειες με τα γεωμετρικά μοτίβα της τοπικής Λημνιακής κεραμικής και της κοροπλαστικής.[5]
Η στήλη είναι γνωστή από τη μελέτη του Giacomo Caputo, La stele di Efestia, που δημοσιεύθηκε στον τόμο της Ιταλικής Αρχαιολογικής Σχολής Αθηνών για τις ανασκαφές του 1932-1933.[6]
Και εδώ βρίσκεται μια λεπτομέρεια που κάνει το εύρημα πραγματικά γοητευτικό. Ένας τάφος σημαδεύεται με μια πόρτα. Δεν γνωρίζουμε αν οι αρχαίοι Λήμνιοι αντιλαμβάνονταν τη συγκεκριμένη παράσταση ως συμβολική θύρα προς τον κόσμο των νεκρών. Η ερμηνεία πρέπει να παραμείνει προσεκτική.
Γνωρίζουμε όμως ότι το μοτίβο της συμβολικής θύρας απαντά σε ταφικά μνημεία της Ανατολίας και ότι ο Caputo είχε ήδη επισημάνει ανατολιακές και Φρυγικές συγγένειες στις Λημνιακές ταφικές στήλες.[7]
Έτσι, η παράξενη στήλη αποκτά μια θέση μέσα στο ευρύτερο πολιτισμικό περιβάλλον της Λήμνου, ενός νησιού που βρισκόταν ανάμεσα στο βόρειο Αιγαίο και στις ακτές της Ανατολίας.
Και τότε η εικόνα γίνεται σχεδόν μυθαγωγική.
Ο τάφος έχει θύρα. Ο λαβύρινθος έχει είσοδο. Και η μύηση έχει κατώφλι.Δεν υποστηρίζουμε ότι η στήλη αναπαριστά τον λαβύρινθο.
Δεν το γνωρίζουμε. Μπορούμε όμως να παρατηρήσουμε ότι στην ίδια αρχαία πόλη συνυπάρχουν δύο εξαιρετικά ισχυρές εικόνες, η αρχιτεκτονική του λαβυρίνθου που μας παραδίδει ο Πλίνιος και η ταφική θύρα που μας παραδίδει η αρχαιολογία.
Ο λαβύρινθος και η κάθοδο. Και εδώ η λημνιακή παράδοση αποκτά μια ιδιαίτερη συμβολική δύναμη. Ο λαβύρινθος είναι ένας χώρος στον οποίο ο άνθρωπος χάνει προσωρινά τον δρόμο του.
Κατεβαίνει από το φως στο σκοτάδι. Απομακρύνεται από τον γνώριμο κόσμο. Αναζητά το κέντρο.Και πρέπει τελικά να βρει τον δρόμο της επιστροφής. Αυτή η δομή βρίσκεται πολύ κοντά στη λογική της αρχαίας μύησης.
Δεν είναι τυχαίο ότι η Λήμνος διέθετε ένα τόσο ισχυρό μυστηριακό υπόβαθρο. Στο Καβείριο, στη βορειοανατολική άκρη του νησιού, αναπτύχθηκε ένα σημαντικό ιερό των Καβείρων, με διαδοχικές οικοδομικές φάσεις και τελετουργικές εγκαταστάσεις.[8]
Η σχέση της Λήμνου με τους Καβείρους, τον Ήφαιστο και τη φωτιά δημιουργεί ένα ιδιαίτερο μυθολογικό τοπίο.
Εδώ η γη δεν είναι απλώς έδαφος. Είναι η μήτρα του μετάλλου. Η φωτιά δεν είναι απλώς θερμότητα. Είναι δύναμη μεταμόρφωσης. Και η κάθοδος κάτω από τη γη μπορεί να διαβαστεί ως η αντίστροφη πορεία της ανόδου προς τη γνώση.
Ο τεχνίτης κατεβαίνει στο εργαστήριο της γης.
Ο μυούμενος κατεβαίνει στο σκοτάδι.Και οι δύο αναζητούν κάτι κρυμμένο.
Σήμερα δεν μπορούμε να τον δείξουμε με βεβαιότητα πάνω στον χάρτη. Το Καστροβούνι μπορεί να κρύβει κατάλοιπα μιας αρχαίας κατασκευής. Μπορεί όμως να κρύβει κάτι διαφορετικό.
Η υπόγεια στοά της τοπικής παράδοσης μπορεί να ανήκει στην αρχαία οχύρωση, σε μεταγενέστερη κατασκευή ή σε ένα ακόμη άγνωστο τμήμα της αρχαίας πόλης.
Χωρίς συστηματική αρχαιολογική διερεύνηση δεν μπορούμε να γνωρίζουμε.Και ίσως εδώ βρίσκεται η πραγματική γοητεία του Καστροβουνίου.
Δεν έχουμε έναν λαβύρινθο που βρήκαμε. Έχουμε έναν λαβύρινθο που γνωρίζουμε ότι υπήρχε και ακόμη δεν γνωρίζουμε πού ακριβώς βρίσκεται.
Έχουμε έναν λόφο με παλιές μαρτυρίες για υπόγειες στοές. Έχουμε μια αρχαία πόλη αφιερωμένη στον Ήφαιστο. Έχουμε νεκροπόλεις.
Έχουμε μια παράξενη ταφική στήλη που μοιάζει με κλειστή θύρα. Έχουμε το Καβείριο και τη μυστήρια παράδοση των Καβείρων.
Και έχουμε μια αρχαία μαρτυρία που επιμένει ότι κάποτε στη Λήμνο υψωνόταν ένας από τους τέσσερις μεγάλους λαβυρίνθους του αρχαίου κόσμου.
Ίσως κάτω από το Καστροβούνι να βρίσκεται η απάντηση. Ίσως όχι. Έως τότε, ο λαβύρινθος της Λήμνου παραμένει ένα από εκείνα τα αρχαία μνημεία που έχουν χαθεί από την επιφάνεια της γης, αλλά όχι από τη μνήμη των ανθρώπων.
📷 Στην φωτογραφία ψηφιακή αναπαράσταση της Λίθινης στήλης της Ηφαίστειας με βάση την περιγραφή.
🔗 Παραπομπές:
[1] Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, Naturalis Historia, XXXVI, 86-90. Ο Πλίνιος κατατάσσει τον λημνιακό λαβύρινθο στους τέσσερις μεγάλους λαβυρίνθους και αναφέρει τους 150 κίονες και τους Σμίλη, Ροίκο και Θεόδωρο.
[2] L. Fiuciello, Lemno arcaica. Στην Ηφαιστία έχουν εντοπιστεί μεταλλουργικές εγκαταστάσεις που ανάγονται στα τέλη του 8ου και στον 7ο αιώνα π.Χ., μεταξύ των οποίων και εγκαταστάσεις επεξεργασίας χαλκού.
[3] Ευαγγελία Χ. Λιάπη, «Το Καστροβούνι κι ο χαμένος λαβύρινθος». Οι πληροφορίες για την υπόγεια στοά και τις τοπικές μαρτυρίες πρέπει να αντιμετωπίζονται ως τοπική ιστορική και προφορική παράδοση και όχι ως αρχαιολογικά επιβεβαιωμένη ταύτιση με τον λαβύρινθο.
[4] Dr. Hunt, περιηγητική μαρτυρία των αρχών του 19ου αιώνα, όπως παραδίδεται στη σχετική τοπογραφική βιβλιογραφία της Λήμνου. Η αναφορά σε υπόγεια κλίμακα 51 βαθμίδων και θάλαμο δεν ταυτίζει την κατασκευή με τον λαβύρινθο.
[5] L. Fiuciello, Lemno arcaica, με παραπομπή στην Tav. 53 και στον Caputo 1932-1933. Η στήλη έχει διαστάσεις 52 × 45 εκ., ήταν αρχικά ταφικό σήμα και επαναχρησιμοποιήθηκε τον 5ο αιώνα π.Χ. ως κάλυμμα τάφου. Η διακόσμηση περιλαμβάνει συμβολική θύρα, συνεχή σπείρα, σφαιρικές προεξοχές και σύνθετο σταυρωτό μαίανδρο.
[6] G. Caputo, «La stele di Efestia», Annuario della Scuola Archeologica Italiana di Atene, XV-XVI, 1932-1933, σ. 279-289. Η δημοσίευση καταγράφεται επίσημα στον τόμο της Scuola Archeologica Italiana di Atene.
[7] L. Fiuciello, Lemno arcaica. Η συγγραφέας σημειώνει ότι ο Caputo είχε ήδη επισημάνει φρυγικές και ανατολιακές επιρροές σε λημνιακές ταφικές στήλες με το χαρακτηριστικό μοτίβο της διακοσμημένης θύρας, συγγενές με τα ταφικά μνημεία της Ανατολίας.
[8] Για το Καβείριο της Λήμνου και τη μακρά αρχαιολογική έρευνα της περιοχής, βλ. τις δημοσιεύσεις της Scuola Archeologica Italiana di Atene και τη σχετική αρχαιολογική βιβλιογραφία για την Ηφαιστία και το Χλόη.
