Ο μύθος του Περσέα και της Ανδρομέδας συγκαταλέγεται ανάμεσα στους διασημότερους της αρχαίας Ελληνικής μυθολογίας. Η Ανδρομέδα, κόρη του Κηφέα και της Κασσιόπης, καταδικάζεται να δεθεί πάνω σε έναν βράχο ως εξιλαστήριο θύμα ενός φοβερού θαλάσσιου δράκοντα, τιμωρία που επιβάλλουν οι θαλάσσιες θεότητες για την αλαζονική καύχηση της μητέρας της. Τη στιγμή που το τέρας ετοιμάζεται να την κατασπαράξει, εμφανίζεται ο Περσέας, επιστρέφοντας από την αποστολή κατά την οποία αποκεφάλισε τη Μέδουσα.
Με τη βοήθεια των θεών ο ήρωας Περσέας , φορώντας τα πτερωτά σανδάλια του Ερμή, κρατώντας την αστραφτερή ασπίδα της Αθηνάς, το δρεπάνι που του χάρισε ο Ερμής και την κυνέην του Άδη που τον καθιστά αόρατο, κατορθώνει να νικήσει το θαλάσσιο τέρας και να ελευθερώσει την Ανδρομέδα. Οι δύο νέοι ενώνονται με γάμο και από την ένωσή τους γεννιέται ένα ένδοξο γένος ηρώων. Στο τέλος της επίγειας ζωής τους οι θεοί τούς ανυψώνουν στον ουρανό ως αστερισμούς, ώστε η μνήμη και το παράδειγμά τους να παραμείνουν αιώνια.
Ο ίδιος ο Ηρόδοτος μαρτυρεί ότι η λατρεία του Περσέα δεν παρέμεινε απλή ποιητική επινόηση, αφού αναφέρει την ύπαρξη ιερού αφιερωμένου στον ήρωα στη Χέμμη της Αιγύπτου, όπου οι κάτοικοι πίστευαν πως ο ίδιος ο Περσέας είχε εμφανιστεί αυτοπροσώπως [1]. Η μαρτυρία αυτή δείχνει πόσο βαθιά είχε ριζώσει η πεποίθηση ότι πίσω από το πρόσωπο του ήρωα κρύβεται κάτι περισσότερο από αφήγηση, μια πραγματικότητα ιερή που ξεπερνά τα όρια του μύθου ως αφηγηματικού σχήματος.
Πίσω από αυτή τη συναρπαστική αφήγηση ίσως κρύβεται ένα βαθύ μυητικό και μυθαγωγικό μήνυμα. Οι αρχαίοι μύθοι όπως πολλές φορές εχω αναφέρει, δεν δημιουργήθηκαν μόνο για να αφηγούνται γεγονότα, αλλά για να οδηγούν τον άνθρωπο από το ορατό στο αόρατο, από το γράμμα στο πνεύμα, από την αφήγηση στη γνώση. Τα πρόσωπα, τα αντικείμενα και οι πράξεις μετατρέπονται σε διαχρονικά σύμβολα της εσωτερικής πορείας της ανθρώπινης ψυχής.
Ο ίδιος ο Πρόκλος, στο σχόλιό του στην Πλατωνική Πολιτεία, δεν δίστασε να διαβάσει την περιπέτεια του Περσέα ως αλληγορία της ψυχής που αντιμετωπίζει τις δυνάμεις της ύλης μέσω της νοερής, όχι της αισθητής, θεωρίας [2], επιβεβαιώνοντας πως η νεοπλατωνική παράδοση αναγνώρισε στον μύθο αυτόν έναν πλήρη κύκλο μυήσεως.
Ακολουθούν ορισμένα ψήγματα αποσυμβολισμού, όχι ως μοναδικές ερμηνείες, αλλά ως αφορμές για βαθύτερο στοχασμό, καθώς κάθε αληθινός μύθος αποκαλύπτει διαφορετικά νοήματα σε κάθε αναγνώστη, ανάλογα με τον βαθμό της εσωτερικής του αναζήτησης.
Η Ανδρομέδα συμβολίζει την ανθρώπινη ψυχή, η οποία με την ενσάρκωσή της κατέρχεται στον κόσμο της γένεσης και της φθοράς. Είναι δεμένη στον βράχο της ύλης, της αναγκαιότητας και της μοίρας, έχοντας λησμονήσει προσωρινά τη θεϊκή της καταγωγή. Ο Πλωτίνος περιγράφει με ανάλογους όρους αυτή την κάθοδο στην πραγματεία του Περὶ τοῦ πῶς ἡ ψυχὴ εἰς σῶμα εἰσέρχεται, όπου η ψυχή, ριγμένη στη γένεση, λησμονεί εν μέρει την καταγωγή της από το νοητό, χωρίς ωστόσο να χάνει ποτέ ολοκληρωτικά τον δεσμό της με αυτό [3]. Ο βράχος στον οποίο είναι προσδεδεμένη η Ανδρομέδα δεν είναι επομένως τιμωρία εξωτερική, αλλά εικόνα της ίδιας της συνθήκης της ενσάρκωσης, όπως ακριβώς και ο Πλάτων, στον Φαίδωνα, περιγράφει το σώμα ως τάφο ή δεσμωτήριο της ψυχής, μέσα στο οποίο εκείνη οφείλει να θυμηθεί την πραγματική της πατρίδα [4].
Ο θαλάσσιος δράκοντας χθόνιο σύμβολο, συμβολίζει τον φύκαλα της γνώσης, αλλά και τις αδάμαστες δυνάμεις του ασυνειδήτου, τα πάθη, τους φόβους, τις επιθυμίες και κάθε τι που κρατά τον άνθρωπο προσκολλημένο αποκλειστικά στον αισθητό κόσμο. Δεν πρόκειται μόνο για έναν εξωτερικό εχθρό, αλλά για τη σκιά που κάθε άνθρωπος καλείται να αντικρίσει μέσα του. Η εικόνα της Ανδρομέδας δεμένης στον βράχο θυμίζει τον Προμηθέα, ο οποίος επίσης είναι αλυσοδεμένος στον βράχο, ενώ ένας αετός κατατρώγει καθημερινά το ήπαρ του. Και στις δύο περιπτώσεις ο βράχος συμβολίζει την επίγεια δοκιμασία, ενώ το τέρας και ο αετός εκφράζουν τις δυνάμεις που δοκιμάζουν αδιάκοπα την ψυχή μέχρι να αφυπνιστεί, μια αντιστοιχία που δεν διαφεύγει από τη μυθαγωγική παράδοση, η οποία βλέπει σε κάθε δεσμευμένη μορφή της ελληνικής μυθολογίας την ίδια πάσχουσα ψυχή υπό διαφορετικό προσωπείο.
Ο Περσέας είναι ο άνθρωπος που αρχίζει να συνειδητοποιεί την αληθινή του φύση. Δεν αρκεί όμως η ανθρώπινη δύναμη για να ολοκληρώσει το έργο του. Χρειάζεται την αρωγή των θεών, δηλαδή την αφύπνιση των θεϊκών δυνάμεων που βρίσκονται εν δυνάμει μέσα στον ίδιο τον άνθρωπο. Τα δώρα των θεών αποτελούν σύμβολα των σταδίων της μύησης, και η όλη διαδικασία θυμίζει εκείνο που ο Πλωτίνος ονομάζει επάνοδο της ψυχής προς το Εν, μια πορεία που δεν συντελείται μεμιάς αλλά μέσα από διαδοχικές καθάρσεις και εξοπλισμούς της ψυχής [5].
Η ασπίδα της Αθηνάς συμβολίζει τη φωτισμένη νόηση και την αυτογνωσία. Ο Περσέας δεν αντικρίζει τη Μέδουσα κατά πρόσωπο, αλλά μέσω της αντανάκλασής της. Έτσι διδάσκεται ότι η αλήθεια απαιτεί διάκριση και εσωτερική όραση, όχι παρορμητική σύγκρουση με τις ψευδαισθήσεις. Το ίδιο ακριβώς μοτίβο της έμμεσης, ανακλαστικής θεωρίας απαντά στον Πλωτίνο, όταν περιγράφει πώς ο νους γνωρίζει τον εαυτό του μέσω μιας εσωτερικής αντανάκλασης και όχι μέσω άμεσης, εξωστρεφούς σύγκρουσης με το αντικείμενο της γνώσης του, καθώς η ευθεία θέαση του απόλυτου θα ήταν καταστροφική για την ψυχή που δεν έχει ακόμη καθαρθεί [6].
Το δρεπάνι του Ερμή συμβολίζει τη δύναμη του Λόγου που αποκόπτει την άγνοια και τις προσκολλήσεις, επιτρέποντας στον άνθρωπο να θερίσει τους καρπούς της πνευματικής του προσπάθειας. Η κυνέη του Άδη, που χαρίζει την αορατότητα, συμβολίζει τη γνώση των αοράτων κόσμων και την εσωτερική σιωπή. Ο αληθινός μύστης δεν επιζητεί προβολή, προχωρεί αθέατος, έχοντας υπερβεί τη ματαιοδοξία του εγώ. Τα πτερωτά σανδάλια του Ερμή συμβολίζουν την πνευματική ανάταση, καθώς η ψυχή που ελαφραίνει από τα δεσμά της ύλης αποκτά τη δυνατότητα να ανυψώνεται προς ανώτερα επίπεδα συνείδησης, όπως ακριβώς η φτερούγα της ψυχής στον πλατωνικό Φαίδρο ανασυγκροτείται και δυναμώνει με την τροφή του καλού, του αληθινού και του όμορφου, ώστε η ψυχή να μπορέσει να πετάξει και πάλι προς τα άνω [7].
Δεν είναι τυχαίο ότι πριν από τη σωτηρία της Ανδρομέδας προηγείται η νίκη επί της Μέδουσας. Ο άνθρωπος οφείλει πρώτα να αντιμετωπίσει τον φόβο, την άγνοια και την απολιθωμένη συνείδησή του. Μόνον τότε είναι σε θέση να λυτρώσει την ίδια του την ψυχή. Η ένωση του Περσέα με την Ανδρομέδα δεν αποτελεί απλώς έναν γάμο, είναι ο ιερός γάμος του αφυπνισμένου ανθρώπου με τη λυτρωμένη ψυχή του, μια εικόνα που η μυσταγωγική παράδοση αναγνωρίζει ως ιερό γάμο, ταυτόσημο εκείνης της ένωσης νου και ψυχής που περιγράφουν οι νεοπλατωνικοί ως προϋπόθεση της πληρότητας του ανθρώπου. Από αυτή τη μυστική ένωση γεννώνται οι ήρωες, δηλαδή οι νέες αρετές, οι δημιουργικές δυνάμεις και οι πνευματικοί καρποί που μεταμορφώνουν τον άνθρωπο.
Η μεταμόρφωσή τους σε αστερισμούς αποτελεί την τελική αποθέωση. Εκείνος που ολοκληρώνει τη μυητική του πορεία δεν χάνεται μέσα στον χρόνο, γίνεται μέρος της αιώνιας κοσμικής τάξης. Οι αστερισμοί λειτουργούν ως ουράνια αρχέτυπα, υπενθυμίζοντας σε κάθε γενιά ότι ο προορισμός του ανθρώπου δεν είναι να παραμείνει αιχμάλωτος της ύλης, αλλά να αναγνωρίσει τη θεϊκή του καταγωγή και να επιστρέψει συνειδητά στην πηγή του. Έτσι ολοκληρώνεται και σε αυτόν τον μύθο η κίνηση που ο Πρόκλος περιγράφει ως χαρακτηριστική κάθε μυθικής αφήγησης, η επάνοδος δηλαδή του πολλαπλού στην ενότητα από την οποία προήλθε [8].
Ίσως τελικά ο Περσέας, η Ανδρομέδα, η Μέδουσα και ο δράκοντας να μην ανήκουν σε κάποιο μακρινό παρελθόν. Ίσως να αποτελούν διαχρονικές όψεις της ίδιας της ανθρώπινης ψυχής. Ο μύθος συνεχίζει να επαναλαμβάνεται μέσα σε κάθε άνθρωπο που τολμά να αντιμετωπίσει τον εσωτερικό του δράκοντα, να ελευθερώσει την ψυχή του και να βαδίσει την οδό της γνώσης, της αρετής και της θείας μνήμης.
🔎Παραπομπές:
[1] Ηρόδοτος, Ιστορίαι Β΄ 91, για το ιερό του Περσέα στη Χέμμη της Αιγύπτου.
[2] Πρόκλος, Εἰς τὴν Πλάτωνος Πολιτείαν Ὑπόμνημα, όπου σχολιάζεται αλληγορικά ο κύκλος Περσέα–Γοργόνος.
[3] Πλωτίνος, Ἐννεάδες IV.8, Περὶ τοῦ πῶς ἡ ψυχὴ εἰς σῶμα εἰσέρχεται.
[4] Πλάτων, Φαίδων 62b κ.εξ., για το σώμα ως δεσμωτήριο της ψυχής.
[5] Πλωτίνος, Ἐννεάδες I.6, *Περὶ τοῦ Καλοῦ, για την επάνοδο της ψυχής προς το Εν.
[6] Πλωτίνος, Ἐννεάδες IV.3–IV.4, για την ανακλαστική αυτογνωσία του νου.
[7] Πλάτων, Φαῖδρος 246a κ.εξ., για την πτέρωση της ψυχής.
[8] Πρόκλος, Εἰς τὸν Πλάτωνος Τίμαιον Ὑπόμνημα, για την επάνοδο του πολλαπλού στην ενότητα ως χαρακτηριστικό της μυθικής αφήγησης.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου