Αυτή την εποχή, όταν στην αρχαία Ελευσίνα τελούνταν τα Μεγάλα Ελευσίνια Μυστήρια, ωριμάζει στους Ελληνικούς αγρούς ένας καρπός που μοιάζει να έχει γεννηθεί για να συνοδεύσει τον μύθο της Περσεφόνης: το ρόδι.
Η σύνδεση αυτή αποκτά, κατά τη δική μου μυθαγωγική ανάγνωση, ιδιαίτερο βάθος αν παρατηρήσουμε τον ίδιο τον καρπό και τον κύκλο της φύσης μέσα στον οποίο εμφανίζεται.
Το ρόδι έχει σχήμα κυκλικό, και ο κύκλος υπήρξε ανέκαθεν ένα από τα ισχυρότερα σύμβολα της πληρότητας, της αιωνιότητας και της αέναης επιστροφής. Δεν έχει πραγματική αρχή ούτε τέλος. Εκεί όπου τελειώνει, εκεί ακριβώς μπορεί να αρχίσει ξανά.
Ο ίδιος κυκλικός ρυθμός αποκαλύπτεται παντού στη φύση: στην πορεία των άστρων, στην εναλλαγή ημέρας και νύχτας, στην επιστροφή των εποχών, στη βλάστηση και την ξηρασία, στη γέννηση, την ακμή και την παρακμή.
Ακόμη και ο αρχαίος συμβολισμός του ουροβόρου όφεως εκφράζει αυτή την ιδέα: το τέλος γίνεται αρχή και η αρχή επιστρέφει στο τέλος.
Μέσα όμως στον κυκλικό φλοιό του ροδιού κρύβεται κάτι ακόμη πιο ενδιαφέρον. Ένας ολόκληρος κόσμος από σπόρους.
Το ρόδι δεν περιέχει έναν μόνο σπόρο, αλλά πλήθος μικρών κόκκινων σπερμάτων, το καθένα από τα οποία εμπεριέχει τη δυνατότητα μιας νέας ζωής. Ο καρπός είναι λοιπόν, κατά κάποιον τρόπο, ένας κλειστός κόσμος που περιέχει μέσα του πολλούς μελλοντικούς κόσμους.
Και εδώ αρχίζει η μυθαγωγική σύνδεση με την Περσεφόνη.
Η Κόρη κατέρχεται στον κόσμο του Πλούτωνα και εκεί γεύεται τους σπόρους του ροδιού. Με αυτόν τον τρόπο συνδέεται με τον κόσμο κάτω από τη γη και η επιστροφή της στον επάνω κόσμο γίνεται πλέον μέρος ενός ευρύτερου κοσμικού ρυθμού.
Ο μύθος της Περσεφόνης μπορεί να διαβαστεί έτσι ως μια εικόνα της ίδιας της φύσης. Τουλάχιστον έτσι λειτουργούσε στον αρχαίο τρόπο επαγωγικής και συμβολικής σχέσης, όπως εκφράζεται από τον νόμο της αναλογίας. Όπως ο σπόρος έτσι και η ζωή κατέρχεται, χάνεται από το βλέμμα, κρύβεται μέσα στη γη. Και ύστερα, όταν έρθει η ώρα, επιστρέφει. Ακριβώς όπως ο σπόρος.
Ο σπόρος πέφτει στη γη και εξαφανίζεται από τον κόσμο του φωτός. Για εκείνον που βλέπει μόνο την επιφάνεια, ο σπόρος μοιάζει να έχει χαθεί. Στην πραγματικότητα όμως εισέρχεται σε έναν αόρατο κόσμο, όπου η ζωή συνεχίζει να εργάζεται σιωπηλά.
Η γη γίνεται τότε ένας άλλος αόρατος κόσμος,
ο κόσμος του Άδη εκ του Αίδιου – αοράτου, Πλούτωνα – εκ του πλούτου της Γης.
Και ο σπόρος γίνεται η μικρή Περσεφόνη που κατέρχεται στο σκοτάδι για να επιστρέψει κάποτε στο φως. Όπως ο σπόρος δεν παύει να υπάρχει επειδή χάνεται κάτω από το χώμα, έτσι και η ψυχή δεν χρειάζεται να θεωρηθεί ότι παύει να υπάρχει επειδή εγκαταλείπει το σώμα. Στις αρχαίες ελληνικές μυστηριακές και φιλοσοφικές παραδόσεις συναντούμε, με διαφορετικές μορφές και αποχρώσεις, την αντίληψη ότι η ψυχή έχει μια μοίρα ευρύτερη από τη βιολογική ζωή.
Έτσι, μυθαγωγικά, η κάθοδος της Περσεφόνης μπορεί να γίνει εικόνα μιας μεγαλύτερης πορείας: κάθοδος, λήθη, αναμονή και επιστροφή. Ο θάνατος δεν παρουσιάζεται πλέον ως απόλυτη εξαφάνιση, αλλά ως μετάβαση από το ορατό στο αόρατο. Εισέρχεται στην αρχαϊκή άποψη για μη ύπαρξη του μετά θάνατον η σωτηριολογική μεταφυσική άποψη της ζωής μετά θάνατον.
Υπό αυτή την άποψη η άνοιξη δεν είναι απλώς η επιστροφή της βλάστησης. Είναι η αποκάλυψη αυτού που παρέμενε κρυμμένο. Ίσως εδώ να βρίσκεται και ένας βαθύτερος συμβολισμός του ροδιού.
Το εξωτερικό του είναι κλειστό, σκληρό και σχεδόν αδιαπέραστο. Το εσωτερικό του όμως είναι γεμάτο ζωή. Για να φτάσει κανείς στους σπόρους, πρέπει πρώτα να ανοίξει τον καρπό.
Όπως ακριβώς και στη μύηση. Ο εξωτερικός κόσμος είναι το κλειστό περίβλημα. Το εσωτερικό νόημα βρίσκεται πίσω από αυτό που φαίνεται. Ο μύστης δεν αρκείται στην επιφάνεια του μύθου. Ανοίγει τον συμβολικό καρπό και αναζητά μέσα του τον σπόρο της αλήθειας.
Και μέσα στον σπόρο αναγνωρίζει τη μεγάλη αρχή της φύσης: τίποτε δεν χάνεται απλώς επειδή παύει να είναι ορατό.
Το ίδιο μυθαγωγικό νήμα μπορεί να συνδεθεί και με την παπαρούνα, ένα ακόμη φυτό που συνδέθηκε με την Ελευσίνια παράδοση και με τον συμβολισμό της Δήμητρας και της Περσεφόνης. Το βαθύ κόκκινο χρώμα της παπαρούνας, όπως και το κόκκινο των σπόρων του ροδιού, παραπέμπει συμβολικά στο αίμα, στη ζωτική δύναμη, αλλά και στο πέρασμα ανάμεσα στη ζωή και στον θάνατο.
Και τότε εμφανίζεται ένας ακόμη σημαντικός όρος: η λήθη. Η κάθοδος της ψυχής στον κόσμο της γένεσης μπορεί μυθαγωγικά να ιδωθεί ως είσοδος σε έναν κόσμο όπου η προηγούμενη μνήμη καλύπτεται. Η ψυχή εισέρχεται στον νέο κύκλο χωρίς να θυμάται πλήρως εκείνο που προηγήθηκε. Η λήθη γίνεται έτσι ένα πέπλο ανάμεσα στις διαφορετικές καταστάσεις της ύπαρξης.
Κάτω από αυτό το πέπλο όμως η ζωή συνεχίζεται. Όπως ο σπόρος μέσα στη γη. Και όπως η Περσεφόνη δεν χάνεται οριστικά στον Άδη, αλλά επιστρέφει στον κόσμο της Δήμητρας, έτσι και η ψυχή μπορεί να νοηθεί ως περιπλανώμενη μέσα σε έναν μεγαλύτερο κύκλο υπάρξεων, επιστροφών και αναγεννήσεων.
Δεν υποστηρίζω ότι αυτή ήταν κατ’ ανάγκην η κυριολεκτική διδασκαλία που δινόταν στους μυημένους της Ελευσίνας. Οι αρχαίες πηγές δεν μας επιτρέπουν να γνωρίζουμε με βεβαιότητα όλα όσα αποκαλύπτονταν στα Άρρητα.
Είναι όμως ακριβώς εκεί όπου αρχίζει ο χώρος της μυθαγωγίας. Εκεί όπου η ιστορική μαρτυρία σιωπά, το σύμβολο μπορεί να αρχίσει να μιλά. Και αν παρατηρήσουμε το ρόδι μέσα σε αυτό το συμβολικό πλαίσιο, γίνεται ένας μικρός καθρέφτης ολόκληρου του ελευσίνιου μύθου.
Ο καρπός ωριμάζει, ανοίγει, οι κόκκινοι σπόροι αποκαλύπτονται, ο σπόρος πέφτει στη γη. Η γη τον κρύβει, το σκοτάδι τον περιβάλλει. Η ζωή όμως δεν σταματά. Κάποια στιγμή ο σπόρος βλασταίνει. Η νέα ζωή ανεβαίνει προς το φως, και ο κύκλος αρχίζει ξανά.
Ρόδι, Περσεφόνη, σπόρος και ψυχή γίνονται έτσι τέσσερις εικόνες του ίδιου μυστηρίου: της ζωής που κατέρχεται στο αόρατο για να επιστρέψει κάποτε στο φως.
