Ο Διόνυσος, το λίκνο, η Αιώρα και η μύηση: Από τη Μυθαγωγία στη Μυσταγωγία.

Η κούνια και το λίκνισμα του βρέφους είναι μια εικόνα οικεία σε όλους μας. Οι αρχαίοι μυθοπλάστες όμως τη χρησιμοποίησαν αλληγορικά και συμβολικά, πλέκοντας γύρω της μύθους και τελετές που συνδέουν τον Διόνυσο με δύο κόσμους. Από τη μια με τον βλαστικό κύκλο και τους χυμούς που χαρίζουν οι φυσικές δυνάμεις στη γη, γι' αυτό και τον ονόμαζαν Δενδρίτη, Θεό των δέντρων και κύριο κάθε υγρής φύσης, και μαζί τον Θεό που δίδαξε στους ανθρώπους την τέχνη του οίνου. Από την άλλη με τον εξαγνισμό της ψυχής και με τον Ίακχο, το θείο βρέφος που ταυτίζεται με τον μικρό Διόνυσο και που συναντάμε στις σεπτές τελετουργίες και τις μυήσεις της Ελευσίνας. Ας τα πάρουμε όμως από την αρχή, έχοντας πάντα υπόψη ότι κάθε ατομική μύηση ήταν μια επανάληψη της μεγάλης συλλογικής μύησης που έζησε η ανθρωπότητα στα πρώτα της βήματα.

Ο άνθρωπος, όταν στάθηκε μπροστά στο θαύμα της ζωής, το είδε να επαναλαμβάνεται σε δύο επίπεδα που στην αρχή έμοιαζαν χωριστά. Το είδε στη γέννηση του παιδιού και το είδε στον σπόρο που χάνεται μέσα στη γη και ξαναβγαίνει πράσινος την άνοιξη. Μέσα στις μεταφυσικές του ανησυχίες και στη λαχτάρα του να λύσει τα δεσμά του θανάτου, συνέδεσε τις φυσικές δυνάμεις και την αναγέννηση της φύσης με τη δική του μοίρα και τον δικό του προορισμό. Αν ο σπόρος πεθαίνει για να ξαναζήσει, ίσως λοιπόν και η ψυχή να μην τελειώνει με τον θάνατο, αφού στη φύση όλα συνδέονται και τίποτα δεν υπάρχει από μόνο του. Αυτή ήταν η πρώτη, η συλλογική μύηση του ανθρώπινου γένους, και αυτήν ακριβώς ξαναζούσε κάθε μύστης όταν κατέβαινε στο σκοτάδι για να βγει ξανά στο φως. Η πιο απλή και η πιο παλιά έκφραση αυτού του μυστηρίου είναι το λίκνισμα. Η μάνα κουνά το παιδί της για να το βάλει στον ύπνο, ο άνεμος κουνά τα κλαδιά των δέντρων, ο γεωργός τινάζει στο αλώνι το στάρι στον αέρα. Η γλώσσα μας κράτησε το μυστικό χωρίς να το καταλάβουμε, γιατί «κούνια» λέμε και το κρεβατάκι του νεογέννητου και το σχοινί που κρέμεται από το δέντρο.

Όταν ο Διόνυσος περιπλανιόταν στη γη για να μάθει στους ανθρώπους τα δώρα του, έφτασε στην Ικαρία, στους πρόποδες της Πεντέλης, εκεί που σήμερα υπάρχει ένα χωριό που, σαν να θυμάται, λέγεται Διόνυσος. Τον φιλοξένησε ο Ικάριος, ένας απλός και καλόκαρδος άνθρωπος, και ο Θεός του χάρισε το κλήμα και του αποκάλυψε το μυστικό του κρασιού. Ο Ικάριος γέμισε τα ασκιά του και κατέβηκε στους βοσκούς για να μοιραστεί μαζί τους τη χαρά. Εκείνοι ήπιαν το κρασί ανέρωτο, ζαλίστηκαν και αποκοιμήθηκαν βαριά. Όταν ξύπνησαν, πίστεψαν ότι τους είχε δηλητηριάσει, τον σκότωσαν και τον έθαψαν κάτω από ένα δέντρο. Η κόρη του, η Ηριγόνη, τον έψαχνε μέρες και νύχτες, ώσπου η πιστή σκύλα του, η Μαίρα, την οδήγησε στον τάφο. Μέσα στον πόνο της, η κόρη κρεμάστηκε από το ίδιο δέντρο. Τότε μια σκιά έπεσε πάνω στην Αθήνα και οι παρθένες άρχισαν να κρεμιούνται η μία μετά την άλλη χωρίς κανείς να ξέρει γιατί. Ο Θεός των Δελφών είπε ότι ο άδικος θάνατος πατέρα και κόρης ζητούσε εξιλέωση. Έτσι γεννήθηκε η Αιώρα. Κάθε χρόνο τα κορίτσια κουνιούνταν σε σχοινιά δεμένα στα δέντρα, κρεμούσαν από τα κλαδιά μικρά προσωπεία και ομοιώματα και τραγουδούσαν το τραγούδι της περιπλανώμενης κόρης. Οι Θεοί δεν τους ξέχασαν. Τους ανέβασαν και τους τρεις στον ουρανό, και από τότε ο Ικάριος λάμπει ως Βοώτης, η Ηριγόνη ως Παρθένος και η Μαίρα ως το μικρό άστρο που προπορεύεται του Κυνός.

Ο μύθος μοιάζει σκοτεινός, αλλά κρύβει μια βαθιά σοφία. Το κρασί, ο ώριμος χυμός της γης, είναι το πρώτο δώρο που φέρνει μαζί του χαρά και θάνατο, έκσταση και πτώση, γιατί ο Διόνυσος είναι ο Θεός του κατωφλιού. Δεν είναι τυχαίο ότι η Αιώρα γιορταζόταν στα Ανθεστήρια, όταν άνοιγαν τα πιθάρια με το νέο κρασί και οι ψυχές των νεκρών ανέβαιναν και περπατούσαν ανάμεσα στους ζωντανούς, ώσπου στο τέλος της γιορτής τις ξεπροβόδιζαν πίσω στον κόσμο τους. Ο Ηράκλειτος το είχε πει πριν από όλους: ο Άδης και ο Διόνυσος είναι ένας και ο ίδιος. Η κούνια μεταμορφώνει τον θάνατο. Το σώμα που κρέμεται ακίνητο από το κλαδί γίνεται σώμα ζωντανό που πετά ανάμεσα σε γη και ουρανό, και το πένθος γίνεται παιχνίδι και τραγούδι. Οι αρχαίοι πίστευαν ότι ο αέρας καθαίρει όπως το νερό και η φωτιά, και ότι η ψυχή που λικνίζεται στον άνεμο αφήνει πίσω της ό,τι τη βαραίνει. Γι' αυτό κρεμούσαν τα μικρά προσωπεία του Βάκχου από τα ψηλά πεύκα, και όπου γύριζε ο άνεμος το πρόσωπο του Θεού, εκεί καρποφορούσε το αμπέλι. Στα παλιά αγγεία βλέπουμε σάτυρους, τους πιστούς συντρόφους του Διονύσου, να σπρώχνουν απαλά κορίτσια στην κούνια, σαν να τα παραδίδουν στον αέρα για να εξαγνιστούν.

Υπάρχει όμως και άλλη κούνια του Διονύσου, πιο παλιά και πιο ιερή. Είναι το λίκνο, το πλατύ καλάθι όπου ο γεωργός λίχνιζε το αλωνισμένο στάρι, τινάζοντας τον καρπό ψηλά ώσπου ο άνεμος να πάρει το άχυρο. Το ίδιο καλάθι γινόταν η πρώτη κούνια του βρέφους, που ξάπλωνε εκεί όπου πριν ξάπλωνε ο σπόρος. Γι' αυτό ο Διόνυσος λεγόταν και Λικνίτης, το θείο βρέφος που κοιμάται μέσα στο καλάθι του σιταριού. Στους Δελφούς, κάθε χειμώνα, οι γυναίκες του Θεού ανέβαιναν στον Παρνασσό για να τον ξυπνήσουν, και μαζί του ξυπνούσε και η γη από τον μακρύ της ύπνο. Το λίχνισμα είναι η ίδια κίνηση με την Αιώρα, ένας εξαγνισμός μέσα από τον αέρα. Ό,τι είναι αληθινό και έχει βάρος πέφτει πίσω στο καλάθι, ό,τι είναι κούφιο το παίρνει ο άνεμος. Το ίδιο συμβαίνει και με την ψυχή. Γι' αυτό το λίκνο έγινε σύμβολο της μύησης, και στις παλιές παραστάσεις βλέπουμε τον υποψήφιο να κάθεται σιωπηλός, με σκεπασμένο κεφάλι, ενώ μια ιέρεια κρατά από πάνω του το λίκνο. Εκείνη τη στιγμή ο άνθρωπος γίνεται ο ίδιος σπόρος που καθαρίζεται και βρέφος που ετοιμάζεται να γεννηθεί.

Ο δρόμος αυτός οδηγεί στην Ελευσίνα. Ο Ίακχος, ο νεαρός Θεός που με τη φωνή του και τους πυρσούς του οδηγούσε την πομπή των μυστών στον Ιερό Δρόμο, από την Αθήνα ως την Ελευσίνα, ήταν για τους Αθηναίους ένα άλλο πρόσωπο του Διονύσου. Ήταν το παιδί της Θεάς, το βρέφος που θήλασε η Δήμητρα. Και τη νύχτα της εποπτείας, στην πιο ιερή στιγμή της τελετής, ο ιεροφάντης έδειχνε μέσα στη σιωπή ένα κομμένο στάχυ, και αμέσως ύστερα φώναζε ότι η σεβάσμια Θεά γέννησε ιερό παιδί. Το στάχυ και το βρέφος δεν ήταν δύο αποκαλύψεις, ήταν μία. Ήταν το ίδιο μυστήριο, ειπωμένο μία φορά με τη γλώσσα του χωραφιού και μία με τη γλώσσα της μήτρας. Το ίδιο έλεγαν και οι μύστες όταν κοίταζαν τον ουρανό και φώναζαν «βρέξε», και ύστερα κοίταζαν τη γη και φώναζαν «κυοφόρησε». Εκεί η συλλογική μύηση της ανθρωπότητας, η αρχέγονη αποκάλυψη του σπόρου, γινόταν προσωπικό βίωμα του καθενός.

Για τους ανθρώπους του παρελθόντος, που ζούσαν άμεσα εξαρτημένοι από τη φύση, η γέννηση του ανθρώπου και η αναγέννηση της φύσης δεν ήταν δύο πράγματα που απλώς μοιάζουν. Ήταν όψεις του ίδιου νόμου που συνδέει τον μικρόκοσμο με τον μακρόκοσμο. Όπως επάνω έτσι και κάτω, όπως μέσα έτσι και έξω. Ο σπόρος κατεβαίνει στο σκοτάδι της γης, στο βασίλειο του Πλούτωνα και του Άδη, χάνεται και ξαναβγαίνει πράσινος στο φως. Έτσι πίστεψαν ότι και η ψυχή ίσως δεν χάνεται μετά τον θάνατο, αλλά επιστρέφει. Το παιδί μένει εννέα μήνες στο σκοτάδι της μήτρας και έρχεται στον κόσμο κλαίγοντας. Η ψυχή του μύστη, στις εννέα ημέρες των Ελευσίνιων Μυστηρίων, κατεβαίνει συμβολικά στο σκοτάδι του Τελεστηρίου, πεθαίνει για να ξαναγεννηθεί και βγαίνει στο φως αλλαγμένη. Οι Έλληνες το είχαν κρύψει μέσα στις ίδιες τις λέξεις τους, αφού το «τελευτώ» και το «τελούμαι», ο θάνατος και η μύηση, έχουν την ίδια ρίζα. Το λίκνο, η κούνια και η Αιώρα είναι τρία πρόσωπα της ίδιας κίνησης: το λίκνισμα που εξαγνίζει, το λίκνισμα που κοιμίζει και το λίκνισμα που ανασταίνει. Είναι το εκκρεμές ανάμεσα στον πάνω και τον κάτω κόσμο, ανάμεσα στον θάνατο και τη ζωή, ο δρόμος που κατά τον Ηράκλειτο είναι ένας και ο ίδιος, είτε ανεβαίνεις είτε κατεβαίνεις.

Η μνήμη αυτή δεν χάθηκε ποτέ. Στα νησιά μας, την άνοιξη και το Πάσχα, όταν η γη ξαναγεννιέται, κρεμούσαν κούνιες στα δέντρα και στις αυλές, και τα κορίτσια κουνιούνταν τραγουδώντας. Δεν ήξεραν πια το όνομα της Ηριγόνης ούτε τον Θεό που κοιμάται στο λίκνο, έκαναν όμως την ίδια κίνηση, την ίδια εποχή, για τον ίδιο λόγο. Ο θάνατος του χειμώνα έπρεπε να λικνιστεί ώσπου να γίνει ζωή. Και κάθε φορά που μια μάνα κουνά το παιδί της στην κούνια, επαναλαμβάνει χωρίς να το ξέρει την πιο παλιά μύηση του κόσμου. Κρατά τη νέα ζωή μετέωρη ανάμεσα σε ουρανό και γη, ώσπου να γίνει αρκετά δυνατή για να σταθεί μόνη της στο φως.

📷 Η φωτογραφία είναι από τον καταρράκτη της Ραπεντώσας, στον Διόνυσο Αττικής, εκεί όπου ο μύθος τοποθετεί τη φιλοξενία του Θεού από τον Ικάριο. Σήμερα, εξαιτίας των κατολισθήσεων και της ανομβρίας, η εικόνα αυτή ανήκει πια μόνο στη μνήμη.

Το ρόδι στα Ελευσίνια Μυστήρια, και η μεταθανάτια υπόσχεση.

Αυτή την εποχή, όταν στην αρχαία Ελευσίνα τελούνταν τα Μεγάλα Ελευσίνια Μυστήρια, ωριμάζει στους Ελληνικούς αγρούς ένας καρπός που μοιάζει να έχει γεννηθεί για να συνοδεύσει τον μύθο της Περσεφόνης: το ρόδι.

Η σύνδεση αυτή αποκτά, κατά τη δική μου μυθαγωγική ανάγνωση, ιδιαίτερο βάθος αν παρατηρήσουμε τον ίδιο τον καρπό και τον κύκλο της φύσης μέσα στον οποίο εμφανίζεται.

Το ρόδι έχει σχήμα κυκλικό, και ο κύκλος υπήρξε ανέκαθεν ένα από τα ισχυρότερα σύμβολα της πληρότητας, της αιωνιότητας και της αέναης επιστροφής. Δεν έχει πραγματική αρχή ούτε τέλος. Εκεί όπου τελειώνει, εκεί ακριβώς μπορεί να αρχίσει ξανά.

Ο ίδιος κυκλικός ρυθμός αποκαλύπτεται παντού στη φύση: στην πορεία των άστρων, στην εναλλαγή ημέρας και νύχτας, στην επιστροφή των εποχών, στη βλάστηση και την ξηρασία, στη γέννηση, την ακμή και την παρακμή.

Ακόμη και ο αρχαίος συμβολισμός του ουροβόρου όφεως εκφράζει αυτή την ιδέα: το τέλος γίνεται αρχή και η αρχή επιστρέφει στο τέλος.

Μέσα όμως στον κυκλικό φλοιό του ροδιού κρύβεται κάτι ακόμη πιο ενδιαφέρον. Ένας ολόκληρος κόσμος από σπόρους.

Το ρόδι δεν περιέχει έναν μόνο σπόρο, αλλά πλήθος μικρών κόκκινων σπερμάτων, το καθένα από τα οποία εμπεριέχει τη δυνατότητα μιας νέας ζωής. Ο καρπός είναι λοιπόν, κατά κάποιον τρόπο, ένας κλειστός κόσμος που περιέχει μέσα του πολλούς μελλοντικούς κόσμους.

Και εδώ αρχίζει η μυθαγωγική σύνδεση με την Περσεφόνη.

Η Κόρη κατέρχεται στον κόσμο του Πλούτωνα και εκεί γεύεται τους σπόρους του ροδιού. Με αυτόν τον τρόπο συνδέεται με τον κόσμο κάτω από τη γη και η επιστροφή της στον επάνω κόσμο γίνεται πλέον μέρος ενός ευρύτερου κοσμικού ρυθμού.

Ο μύθος της Περσεφόνης μπορεί να διαβαστεί έτσι ως μια εικόνα της ίδιας της φύσης. Τουλάχιστον έτσι λειτουργούσε στον αρχαίο τρόπο επαγωγικής και συμβολικής σχέσης, όπως εκφράζεται από τον νόμο της αναλογίας. Όπως ο σπόρος έτσι και η ζωή κατέρχεται, χάνεται από το βλέμμα, κρύβεται μέσα στη γη. Και ύστερα, όταν έρθει η ώρα, επιστρέφει. Ακριβώς όπως ο σπόρος.

Ο σπόρος πέφτει στη γη και εξαφανίζεται από τον κόσμο του φωτός. Για εκείνον που βλέπει μόνο την επιφάνεια, ο σπόρος μοιάζει να έχει χαθεί. Στην πραγματικότητα όμως εισέρχεται σε έναν αόρατο κόσμο, όπου η ζωή συνεχίζει να εργάζεται σιωπηλά.

Η γη γίνεται τότε ένας άλλος αόρατος κόσμος,
ο κόσμος του Άδη εκ του Αίδιου – αοράτου, Πλούτωνα – εκ του πλούτου της Γης.

Και ο σπόρος γίνεται η μικρή Περσεφόνη που κατέρχεται στο σκοτάδι για να επιστρέψει κάποτε στο φως. Όπως ο σπόρος δεν παύει να υπάρχει επειδή χάνεται κάτω από το χώμα, έτσι και η ψυχή δεν χρειάζεται να θεωρηθεί ότι παύει να υπάρχει επειδή εγκαταλείπει το σώμα. Στις αρχαίες ελληνικές μυστηριακές και φιλοσοφικές παραδόσεις συναντούμε, με διαφορετικές μορφές και αποχρώσεις, την αντίληψη ότι η ψυχή έχει μια μοίρα ευρύτερη από τη βιολογική ζωή.

Έτσι, μυθαγωγικά, η κάθοδος της Περσεφόνης μπορεί να γίνει εικόνα μιας μεγαλύτερης πορείας: κάθοδος, λήθη, αναμονή και επιστροφή. Ο θάνατος δεν παρουσιάζεται πλέον ως απόλυτη εξαφάνιση, αλλά ως μετάβαση από το ορατό στο αόρατο. Εισέρχεται στην αρχαϊκή άποψη για μη ύπαρξη του μετά θάνατον η σωτηριολογική μεταφυσική άποψη της ζωής μετά θάνατον.

Υπό αυτή την άποψη η άνοιξη δεν είναι απλώς η επιστροφή της βλάστησης. Είναι η αποκάλυψη αυτού που παρέμενε κρυμμένο. Ίσως εδώ να βρίσκεται και ένας βαθύτερος συμβολισμός του ροδιού.

Το εξωτερικό του είναι κλειστό, σκληρό και σχεδόν αδιαπέραστο. Το εσωτερικό του όμως είναι γεμάτο ζωή. Για να φτάσει κανείς στους σπόρους, πρέπει πρώτα να ανοίξει τον καρπό.

Όπως ακριβώς και στη μύηση. Ο εξωτερικός κόσμος είναι το κλειστό περίβλημα. Το εσωτερικό νόημα βρίσκεται πίσω από αυτό που φαίνεται. Ο μύστης δεν αρκείται στην επιφάνεια του μύθου. Ανοίγει τον συμβολικό καρπό και αναζητά μέσα του τον σπόρο της αλήθειας.

Και μέσα στον σπόρο αναγνωρίζει τη μεγάλη αρχή της φύσης: τίποτε δεν χάνεται απλώς επειδή παύει να είναι ορατό.

Το ίδιο μυθαγωγικό νήμα μπορεί να συνδεθεί και με την παπαρούνα, ένα ακόμη φυτό που συνδέθηκε με την Ελευσίνια παράδοση και με τον συμβολισμό της Δήμητρας και της Περσεφόνης. Το βαθύ κόκκινο χρώμα της παπαρούνας, όπως και το κόκκινο των σπόρων του ροδιού, παραπέμπει συμβολικά στο αίμα, στη ζωτική δύναμη, αλλά και στο πέρασμα ανάμεσα στη ζωή και στον θάνατο.

Και τότε εμφανίζεται ένας ακόμη σημαντικός όρος: η λήθη. Η κάθοδος της ψυχής στον κόσμο της γένεσης μπορεί μυθαγωγικά να ιδωθεί ως είσοδος σε έναν κόσμο όπου η προηγούμενη μνήμη καλύπτεται. Η ψυχή εισέρχεται στον νέο κύκλο χωρίς να θυμάται πλήρως εκείνο που προηγήθηκε. Η λήθη γίνεται έτσι ένα πέπλο ανάμεσα στις διαφορετικές καταστάσεις της ύπαρξης.

Κάτω από αυτό το πέπλο όμως η ζωή συνεχίζεται. Όπως ο σπόρος μέσα στη γη. Και όπως η Περσεφόνη δεν χάνεται οριστικά στον Άδη, αλλά επιστρέφει στον κόσμο της Δήμητρας, έτσι και η ψυχή μπορεί να νοηθεί ως περιπλανώμενη μέσα σε έναν μεγαλύτερο κύκλο υπάρξεων, επιστροφών και αναγεννήσεων.

Δεν υποστηρίζω ότι αυτή ήταν κατ’ ανάγκην η κυριολεκτική διδασκαλία που δινόταν στους μυημένους της Ελευσίνας. Οι αρχαίες πηγές δεν μας επιτρέπουν να γνωρίζουμε με βεβαιότητα όλα όσα αποκαλύπτονταν στα Άρρητα.

Είναι όμως ακριβώς εκεί όπου αρχίζει ο χώρος της μυθαγωγίας. Εκεί όπου η ιστορική μαρτυρία σιωπά, το σύμβολο μπορεί να αρχίσει να μιλά. Και αν παρατηρήσουμε το ρόδι μέσα σε αυτό το συμβολικό πλαίσιο, γίνεται ένας μικρός καθρέφτης ολόκληρου του ελευσίνιου μύθου.

Ο καρπός ωριμάζει, ανοίγει, οι κόκκινοι σπόροι αποκαλύπτονται, ο σπόρος πέφτει στη γη. Η γη τον κρύβει, το σκοτάδι τον περιβάλλει. Η ζωή όμως δεν σταματά. Κάποια στιγμή ο σπόρος βλασταίνει. Η νέα ζωή ανεβαίνει προς το φως, και ο κύκλος αρχίζει ξανά.

Ρόδι, Περσεφόνη, σπόρος και ψυχή γίνονται έτσι τέσσερις εικόνες του ίδιου μυστηρίου: της ζωής που κατέρχεται στο αόρατο για να επιστρέψει κάποτε στο φως.

🌾 Δεικνύμενα, Ιάκχος, εποπτεία.

📜 Ελευσίνια μύηση. Μέρος δεύτερο.

✍️ Σύγχρονη Μυστηριακή Ελευσίνια Δραματουργία (σε μορφή δοκιμίου).

🎥 Σκοτάδι βαθύ — πιο πυκνό από κάθε νύχτα. Οι δάδες σβηστές· οι ιέρειες σχηματίζουν κύκλο και ψάλλουν χαμηλό, μονοφωνικό άσμα. Ο Δημοφώντας στέκει με το κηρύκειο· η Διοτίμα κρατά το ιερό λίκνο.

Ακούγονται βροντές· κραυγές γυναίκας σε τοκετό — πόνος, ρυθμικός σαν αρχέγονη μνήμη.

Ξάφνου, κλάμα μωρού αντηχεί ανάμεσα στις κολώνες.

📌 Ιέρειες της Δήμητρας (ψάλλουν):

Σκότος — γέννα — φως. Μήτρα — σπόρος — άνοιγμα.

🎥 Σιωπή. Το σκοτάδι βαθαίνει κι άλλο· ξαφνικά οι δάδες ανάβουν όλες μαζί· φλόγες στροβιλίζονται. Το κλάμα γίνεται γέλιο.

📌 Ιέρειες της Δήμητρας: 

Γέννα — θρήνος — χαρά! Ο θάνατος γίνεται σπόρος· ο σπόρος φως!

🎥 Από το κέντρο της φλόγας αναδύεται η Βαυβώ: γυμνή, προκλητική, με θρασύ γέλιο· γέρνει προς τα εμπρός και δείχνει στο φως. Εκεί, μέσα στη λάμψη, εμφανίζεται ένα βρέφος — ο Ἴακχος.

📌 Βαυβώ (κραυγάζει):

 Ιάκχε! Ιάκχε! Δες το φως! Δεν είναι ήλιος· δεν είναι άστρο· είναι η Ψυχή του Κόσμου! Το άνεσπερο φως που ζει μέσα σε όλους!

📌 Διοτίμα:

Ο Ίακχος γεννιέται όταν ο άνθρωπος παίρνει την ευθύνη· το θείο χαμογελά· το άνοιγμα είναι τώρα.

🎥 Η Βαυβώ κρατά κόκκινο κύπελλο με οίνο· μάτια που σπινθηρίζουν.

📌 Βαυβώ:

Πιείτε οίνον! — η πρώτη μέθη, η πνοή της ζωής!

🎥 Ο Δημοφώντας οδηγεί τον μύστη στην εστία. Η Διοτίμα προβάλλει την κίστη του κυκεώνος — κριθάρι, νερό, φλισκούνι.

📌 Δημοφώντας: 

Ιδού το Μυστήριο! Το στάχυ — αναγέννηση. Η παπαρούνα — λήθη. Το ρόδι — αιώνια ζωή.

📌 Διοτίμα:

Ο κυκεώνας δεν είναι μέθη· είναι ένωση.

🎥 Ο Δημοφώντας παίρνει το κύπελλο από τη Βαυβώ.

📌 Δημοφώντας:

Πρώτα μια γουλιά οίνου για τον Διόνυσο· μετά ο κυκεώνας της Δήμητρας. Η επιλογή είναι δική σου.

🎥 Ο Μύστης πίνει λίγο κρασί· ύστερα βουτά τον άρτο στον κυκεώνα. Σιωπή βαριά· οι ιέρειες ψάλλουν:

📌 Ιέρειες της Δήμητρας:

Οἶνος = πνευματική ζωή. Ἄρτος = σάρκα. Ἐμβάπτισμα = μέθεξις.

🎥 Η Διοτίμα ραίνει τον μύστη με σπόρους· φως σαν βροχή.

📌 Διοτίμα:

Ο σπόρος τρέφει σώματα και ψυχές. Πεθαίνει στη γη — ανασταίνεται στάχυ. Κι εσύ θα πεθάνεις στον παλιό σου εαυτό· θα αναστηθείς φωτεινός.

🎥 Οι ιέρειες ψάλλουν τον Ύμνο της Αναγέννησης:

📌 Ιέρειες της Δήμητρας:

Φέρτε το φως στο σκοτάδι· φέρτε τη σοφία στη λήθη. Όποιος τρώει το στάρι της Δήμητρας, λυτρώνεται από τον κύκλο του χρόνου.

🎥 Ο Δημοφώντας βάζει το δάχτυλο στα χείλη· σιωπή. Η Διοτίμα χαμηλώνει το χέρι του· κάνει νόημα στον μύστη να μιλήσει.

📌 Μύστης:

Ήπια τον οίνο· ο άρτος εβαπτίσθη· η σάρκα έγινε πνεύμα. Και μέσα μου κάτι χαμογέλασε.

📌 Ιέρειες της Δήμητρας:

Φως στο σκοτάδι! Σοφία στη λήθη! Ιάκχε! Βάκχε! Εὐάν!

📌 Δημοφώντας:

Κλείσε τα μάτια· άνοιξε το εσωτερικό βλέμμα. Αυτό είναι η εποπτεία· όχι να την αποδείξεις, αλλά να τη ζήσεις.

📌 Μύστης (τρεμάμενος):

Βλέπω την Κόρη που κατεβαίνει και ανεβαίνει· το κλάμα έγινε γέλιο· το γέλιο είναι σινιάλο: «Άνοιξη».

📌 Ιέρειες της Δήμητρας:

Ἰάκχε — μέθεξις — ἐποπτεία!

🎥 Η Διοτίμα αγγίζει το λίκνο· άνεμος περνά· το φως του Ίακχου διαλύεται, αφήνοντας σπινθήρα στην καρδιά του μύστη.

📌 Διοτίμα (ψιθυρίζει):

Φύλαξε το θέαμα· μη το δώσεις σε αδαείς. Η εποπτεία δεν είναι λόγια· είναι πράξη.

📌 Δημοφώντας:

Σήμερον γεννήθηκες εκ νέου. Πήγαινε, σπείρε· κάθε πράξη σου είναι σπόρος. (Του προσφέρει πορφυρή ζώνη.)

📌 Μύστης:

Ορκίζομαι· θα φυλάξω· θα σπείρω· δεν θα λησμονήσω.

🎥 Η Διοτίμα στεφανώνει τον μύστη με στάχυα.

📌 Ιέρειες της Δήμητρας:

Ἐνδον σκάπτε· Ἰάκχε — μέθεξις — ἐποπτεία — Ζωή.

🎥 Ο Μύστης φεύγει κρατώντας έναν κόκκο σιταριού. Η Διοτίμα και ο Δημοφώντας μένουν με τις ιέρειες·ο σπόρος έμεινε στην καρδιά· και η νύχτα υποχώρησε μπροστά στην πρώτη αχτίδα.

«Ο Κύκλος της Σελήνης: Μύηση Μητέρας σε Κόρη».

Ο διάλογος που ακολουθεί αποτελεί ένα πρότυπο δοκίμιο, το οποίο ενσωματώνει αρχαίες παραδόσεις από την Μινωϊκή τέχνη, τον Αρκαδικό κύκλο,  την Σαπφώ, τον Πίνδαρο,  θέσεις (Εμπεδοκλής, Αριστοτέλης) και λατρευτικά έθιμα (Αρκαδία, λατρεία Νέου Φεγγαριού), ενώ εξηγεί τη συμβολική σύνδεση Σελήνης – γυναικείου κύκλου με τρόπο σαφή και βιωματικό. 

🌘 Σκηνή Πρώτη: Μια ήσυχη άνοιξη, κάτω από το γεμάτο φεγγάρι. Σε μια αυλή, μία  Μητέρα  η Γαία,  και η Κόρη της Γαλάτεια, κάθονται πλάι–πλάι, ατενίζοντας το φεγγάρι και τον νυχτερινό ουρανό.🌙

Γαία : Κόρη μου, αν επιθυμείς να ξαναβρείς την αρχέγονη θηλυκή δύναμη, πρέπει πρώτα να καταλάβεις πως στο δικό μας κόσμο η Σελήνη δεν αποτελεί απλώς ένα φωτεινό ουράνιο σώμα.

Γαλάτεια: Τι εννοείς μητέρα; Τι σημαίνει για εμάς η Σελήνη;

Γαία : Για εμάς αποτελεί  μια συμπληρωματική έκφανση της Μεγάλης Μητέρας, μία από  τις ύψιστες  δυνάμεις που υφαίνουν τη ζωή. Το φως του γεμάτου φεγγαριού μεγαλώνει τη βλάστηση, ρυθμίζει τα νερά και καθοδηγεί τη γονιμότητα της γης, αλλά και του σώματός σου.

Γαλάτεια: Έχει σχέση με τα σκαλίσματα στα Μινωικά ιερά; Γυναίκες μπροστά στο δέντρο της ζωής, με το σεληνιακό δίσκο να τους φωτίζει το πρόσωπο.

Γαία : Ακριβώς. Για αυτό βλέπουμε  σε αυτά γυναίκες να στέκονται σε τελετουργική στάση μπροστά στη σελήνη:

«Πλήρης μεν εφαίνετ’ α Σελάννα, αἱ δ’ ὡς περὶ βωμὸν ἐστάθησαν». Οι άντρες προσεύχονταν στον Ήλιο, οι δε γυναίκες στη Σελήνη.

Γαλάτεια: Κι η εμμηνόρροια; Πώς συνδέεται με το σεληνιακό κύκλο;

Γαία : Σύμφωνα με την αρχέγονη παράδοση μας που περνά  από μήτεραε σε κόρη, ο περιοδικός  κύκλος της γυναίκας έρχεται με τον κύκλο του φεγγαριού. Κάποιοι μύστες ισχυρίζονται πως με το τέλος κάθε σεληνοφαινομένου ξεκινούσε η εμμηνορροή – μια μικρή “γέννηση” μέσα μας.

Γαλάτεια: Μικρή γέννηση;

Γαία : Ναι· θεωρούσαμε το κατακρατημένο αίμα ως πρώτο “έμβρυο”. Έτσι, κάθε σεληνιακή φάση θεμελίωνε τόσο την εμμηνόρροια όσο και την εγκυμοσύνη – καρποί της ίδιας θείας πηγής γονιμότητας.

Γαλατέα : Μητέρα… Το φεγγάρι αλλάζει πρόσωπα. Άλλοτε νέο και σκιερό, άλλοτε μισό, και άλλοτε ολόφωτο. Υπάρχει κάποιος συμβολισμός σ’ αυτές τις όψεις;

Γαία: Πολύ καλά ρωτάς. Οι τρεις όψεις της Σελήνης καθρεφτίζουν και τις τρεις όψεις της γυναίκας, όπως η Μεγάλη Θεά τιμούνταν σε τρεις μορφές:

– Η Νέα Σελήνη είναι η Παρθένα — αρχή, σπέρμα δυνατότητας, εσωτερική σιγή. Εκεί κατοικεί η νεαρή ψυχή που δεν έχει ακόμη φανερώσει τον σκοπό της.

– Η Ημισέληνος – ιδίως η αυξάνουσα – είναι η Μητέρα, η ώριμη, γεννήτρια μορφή. Είναι η γυναίκα που φέρει ζωή, δημιουργία, φροντίδα, έρωτα και σοφία που ρέει σαν το αίμα της εμμηνόρροιας και του τοκετού.

– Η Πανσέληνος είναι η Γραία, η παλαιά και σοφή. Το φως της δεν είναι πλέον σπορά αλλά συγκομιδή. Αυτή η όψη της Σελήνης κρατά τη μνήμη όλων των γυναικών που υπήρξαν πριν από εμάς.

Γαλατέα: Και όλες αυτές οι όψεις είναι μέσα μας;

Γαία: Ναι, κόρη μου. Η γυναίκα είναι κύκλος, όχι γραμμή. Κάθε μήνας μάς επιστρέφει στις ίδιες τρεις μορφές: η κόρη που ονειρεύεται, η μητέρα που δίνει, η γραία που θυμάται. Και κάθε αιμορροϊκή φάση είναι πέρασμα, όπως λέγαν στην Αρκαδία: «Οὐδὲν παρὰ φύσιν, ἀλλ᾽ ἔνθεον τὸ κυκλοῦν.»

Γαλατέα: Δηλαδή, η κάθε γυναίκα φέρει τη Σελήνη μέσα της… σε όλες της τις μορφές.

Γαία: Ακριβώς. Και όταν μια γυναίκα αναγνωρίσει και συμφιλιωθεί με τις τρεις της όψεις—την παρθενικότητα, τη γονιμότητα και τη σοφία της ηλικίας—τότε είναι έτοιμη να γίνει φορέας Μυστικής Παράδοσης. Και τότε, μπορεί να σταθεί κι εκείνη σε νύχτα γεμάτης Σελήνης και να ψιθυρίσει: 

- «Εἰμὶ Παρθένα, Μήτηρ, Γραία· καὶ ἐν παντὶ κύκλῳ φέρω τὸ Φῶς.»

Γαλάτεια: Μητέρα  τώρα καταλαβαίνω γιατί μου είπες  πως το μυητικό μου όνομα θα είναι Ελένη.

Γαία: Ναι, κόρη μου.Το  όνομα  Ελένη σημαίνει  “η φέρουσα το φως” ή “η λαμπερή”.Γιατί μέσα σου γεννιέται το Φως, σε κάθε σκοτάδι. Είσαι αυτή που φέρει τη Σελήνη μέσα της—και τη φανερώνει.  Μπορείς πλέον να  λες: «Εἰμὶ Ἑλένη: τὸ Φῶς τοῦ κύκλου, ἡ μύηση, ἡ μνήμη.»

Και έτσι, κόρη μου, οδεύουμε μαζί στο μονοπάτι Μύησης: από μάνα σε κόρη, από φως σε σκότος, από σκότος σε νέο φεγγάρι .

📜 Σκηνή δεύτερη/τρίτη. 

🌙 Νύχτα Νέας Σελήνης – Άλσος Ιερό, κύκλος γυναικών. Η Γαλάτεια Μυεί την Κόρη της Ινώ, εγγονή της Γαίας.🌘

Σκοτάδι πυκνό. Η Νέα Σελήνη κρύβεται πίσω από το πέπλο του ουρανού. Το δάσος ψιθυρίζει, μέσα από το θρόισμα των φύλλων, τους ήχους των τριζονιών, και το κάλεσμα των κούκων. Η γη ανασαίνει αόρατα.

Στο κέντρο του Κύκλου στέκεται η Γαλάτεια, ντυμένη με άσπρο χυτώνα,  ακουμπά την παλάμη της στο χώμα, κλείνει τα μάτια και σιωπά. Σηκώνεται Η αργά και οδηγεί την κόρη  της Ινώ  προς τον κύκλο των γυναικών που την περιμένουν. Η Ινώ, κρατά ένα αγγείο με κρασί και ροδοπέταλα, όπου καθρεφτίζεται το ισχνό φως από το φεγγάρι.

Γαλάτεια: Δεν βλέπεις το ήλιο, μα είναι εδώ, μέσα  από το φως του φεγγαριού. Το φεγγάρι, δεν  έχει δικό του φως, αλλά δανείζεται αυτό του ήλιου. Έτσι, και η Παρθένα ψυχή σου, κρύβεται στην άκρη της παιδικότητας, έτοιμη να γεννηθεί ξανά.

Ινώ: Τι καλούμαι να μάθω απόψε;

Γαλάτεια (αγγίζοντας το αγγείο): Να θυμηθείς ποια είσαι. Τρεις οι όψεις σου, κόρη. Άγρια, Γόνιμη, Ερωτική – μα όλες Εσύ. Η Άρτεμις, η Δήμητρα, η Αφροδίτη – τρεις όψεις της μίας Θεάς. Κάθε μία σου χαρίζει ένα κλειδί.

Ο Χορός των Γυναικών απαγγέλλει κρατώντας δάδες: 

«Ἐν νυκτὶ ἡ Μήτηρ ἐνσπείρει τὸ φῶς ἐν τῷ σκότει.»

Γαλάτεια: Η πρώτη είναι η Άγρια, της Άρτεμης.Η κόρη που τρέχει σε βουνά και δάση, που δεν υπακούει νόμους ανθρώπινους, αλλά μόνο την εσωτερική της πυξίδα.Πριν από κάθε γάμο, πριν από κάθε δεσμό, υπήρξες άγρια – όπως το τοπίο πριν τη σπορά.

Ινώ:Τη φοβούνται αυτή τη γυναίκα…

Γαλάτεια: Τη σέβονται και την φοβούνται, γιατί εκεί που τελειώνει το εγώ αρχίζει το έργο της θεάς. Τη τιμούν στην Βραβρώνα, ως άρκτους, όταν τα κορίτσια μεγαλώνουν και ετοιμάζονταν να δεχτούν το σώμα τους ως ιερό.

Η Ινώ στέκεται μπροστά σε τρεις γυναίκες. Η καθεμιά της δίνει ένα σύμβολο: βέλος, στάχυ, τριαντάφυλλο.

Γαλάτεια: Έπειτα, γίνεσαι Γόνιμη – η Δήμητρα σε καλεί. Αυτή είναι η γυναίκα-γη. Η καλλιεργήτρια της αγάπης, η μάνα των πάντων. Παντρεύεται, καρπίζει, υφαίνει τη ζωή.

Χορός: «Τίμα τη ζωή σε όλες τις μορφές της Μεγάλης Μητέρας.Καμιά μορφή δεν είναι μικρότερο  σημαντική από μία άλλη.»

Γαλάτεια: Γνώριζε πως η Μητέρα-Γη είναι η μήτρα όλων των πραγμάτων, και εσύ η ιέρεια της. Είσαι η κόρη και ο καρπός της. Ο άνθρωπος δεν είναι ξεκομμένος· από αυτή είναι κρίκος στην αλυσίδα της εξέλιξης. Όλα τα όντα υπηρετούν έναν σκοπό, όλα έχουν θέση. Τίποτα δεν γεννήθηκε τυχαία.

Ινώ: Νιώθω το σώμα μου να ξυπνά.Και κάτι παλαιό με οδηγεί…

Γαλάτεια: Αυτό είναι το κάλεσμα της Ουράνιας Αφροδίτης. Όχι αυτή που υπηρετεί την επιθυμία του άλλου,αλλά αυτή που ακτινοβολεί την επιθυμία της Ψυχής. Αυτή που ευωδιάζει μυρτιά, λεβάντα και ρόδο. Εκείνη που γνωρίζει πώς ο Έρωτας ανοίγει τις Πύλες του Θείου.

Χορός: " Όλα είναι Ένα. Η Άρτεμις σου δίνει Ελευθερία, Η Δήμητρα σου δίνει Ρίζες. Η Αφροδίτη σου δίνει Φλόγα. Νέα Σελήνη παρθένα, ημισέληνος, μάνα, πανσέληνος Γραία . Το τέλος του κύκλου είναι και η αρχή του".

Η Ινώ ραντίζει το μέτωπό της με κρασί και ροδοπέταλα. Η φωνή της τρέμει.

Ινώ: Αλλάζει κάτι μέσα μου.  Πονάει αλλά και λυτρώνει.

Γαλάτεια: Μην αντισταθείς. Η μεταμόρφωση είναι Ιερή.Είσαι γυναίκα τώρα. Και θα περπατήσεις τον δρόμο σου με τις τρεις θεές στο πλευρό σου.

🌙 Σκηνή Τρίτη – Φθίνων Φεγγάρι.🌘

Ήσυχη νύχτα, στο ίδιο άλσος. Η Γαλάτεια, ηλικιωμένη, κάθεται δίπλα σε δέντρο. Η Ινώ οδηγεί τη δική της πλέον νεαρή κόρη.

Γαλάτεια :Έζησα τον Κύκλο.Ήμουν Παρθένα – δεν ήξερα, αλλά ονειρευόμουν. Ήμουν Μητέρα – έσπειρα, προστάτεψα.Είμαι Γραία – κρατώ τη γνώση που θρέφει το αύριο.

Ινώ: Μητέρα, θα είσαι εκεί;

Γαλάτεια : Θα είμαι η φωνή μέσα στα φύλλα.Θα με βρεις στα βήματα της κόρης σου. Γιατί ο Κύκλος δεν τελειώνει – παραδίδεται. Όπως το φως της Σελήνης περνά από μάτια σε μάτια.

Η Ινώ οδηγεί την δική  της νεαρή κόρη,  στο Κέντρο του Κύκλου. 

Κόρη μου: Να θυμάσαι: Η Μητέρα-Γη είναι και δική σου Μητέρα.Ό,τι γεννιέται, γεννιέται εν σοφία. Και κάθε γυναίκα που θυμάται, θεραπεύει ολόκληρο τον κόσμο.

Η Ινώ ραντίζει το μέτωπό της κόρης της με κρασί και ροδοπέταλα.

Ο χορός τραγουδά: «Τρεις οι μορφές σου, Σελάννα: ένα το φως, μία η ρίζα, μία η καρδιά.»

Θυμήσου τις τρεις όψεις, κόρη μου συμβουλεύει η Ινώ την νεαρή κόρη της τέταρτη στην διαδοχή: 

Η Παρθένα δεν είναι παιδικότητα – είναι ανεξαρτησία. Η Μητέρα δεν είναι μόνο  η μήτρα της ζωής, – είναι δημιουργία. Η Γραία δεν είναι γήρας – είναι σοφία. Μέσα σου κατοικούν και οι τρεις. Πορεύσου με αγάπη, καρτερικότητα, σοφία.

Διονυσιακά και Ορφικά μυστήρια.

Αφορμή για το άρθρο που ακολουθεί υπήρξε ο εικονιζόμενος πίνακας: «Ο Θάνατος του Ορφέα»- Death of Orpheus (detail) του Émile Lévy (1826-1890) 1866. Στον εν λόγο πίνακα ο Γάλος ζωγράφος, απεικονίζει τις Μαινάδες να δολοφονούν τον Ορφέα εμπνεόμενος από τον σχετικό αρχαίο Ελληνικό μύθο. Ας μην λησμονούμε πως η αναγέννηση η οποία μας χάρισε υπέροχα έργα τέχνης βασίστηκε στον αρχαίο Ελληνικό πολιτισμό, και στην θεματολογία του.

Οι Μαινάδες ή Θυϊάδες γνωστές και ως Βάκχες αποτελούσαν τις ιέρειες του Διονύσου, οι οποίες ήταν γυναίκες αφιερωμένες στο Θεό Διόνυσο, και αποτελούσαν το ιερατείο της διονυσιακής λατρείας. Ο Ορφέας αργότερα τις απέκλεισε από τα αναμορφωμένα μυστήρια του και αυτές εκδικούμενες, σύμφωνα με τον μύθο, τον φόνευσαν.

Ας ξετυλίξουμε λοιπόν το νήμα των της μυθικής παράδοσης που συνδέει τον Ορφέα με τον Διόνυσο…

Ο Θεός Διόνυσος, ήταν αρχικά ένας χθόνιος θεός (όπως όλοι οι μετέπειτα θεοί του Ολύμπιου πάνθεου),  του κυνηγιού και της αγροτικής ζωής, ένας θεός της φύσης και της βλάστησης, που εξασφάλιζε καλές σοδειές. Δεν ήταν ακόμα ο Διόνυσος θεός του κρασιού και της κραιπάλης.

Ούτε στην Ιλιάδα, ούτε στους παλιότερους ποιητές και συγγραφείς φαίνεται ο Διόνυσος να έχει τέτοια ιδιότητα. Την ιδιότητά του αυτή την προσέδωσαν οι Έλληνες και αργότερα οι Ρωμαίοι, αιώνες μετά την αρχική του και καθαρή λατρεία από τους Θράκες.

Τα Διονυσιακά μυστήρια άρχιζαν με εξαγνιστικές τελετουργίες. Μέσα στα σκοτάδια της νύχτας, (Παυσανίας, Βιργιλίου Γεωργικά κ.λ.π.), ο πιστός έμενε γυμνός. Ο ιερέας τον έπλενε με αγιασμένο νερό, μετά τον άλειβε με πίτυρα και στο πρόσωπο τον άλειβε με γύψο κι έβαζε πάνω του νεβρίδα, δηλαδή δέρμα νεαρού ελαφιού, όπως για όλα αυτά μας λέγει ο Δημοσθένης στον Περί Στεφάνου λόγο του.

Στη διάρκεια των δέκα ημερών που προηγούνταν της τελετουργίας αυτής, κατά τον Ρωμαίο Λίβιο, ο πιστός έπρεπε ν’ απέχει από κάθε σεξουαλική σχέση κι έτσι αγνός και καθαρισμένος κι από τα προσωπικά του αμαρτήματα αλλά κι από το αρχικό αμάρτημα των Τιτάνων, (που το όνομά τους προήλθε από τη λέξη «τιτανός», που σήμαινε γύψος, ασβέστης), προγόνων του ανθρωπίνου γένους, όταν αυτοί είχαν κομματιάσει τον Διόνυσο Ζαγρέα, να προσέλθει στις εξαγνιστικές τελετές και να συμμετάσχει στην ακατανόητη για τους αρχαίους Έλληνες ωμοφαγία του θυσιασμένου ζώου, στο οποίο πιστευόταν ότι ενσαρκώνεται ο Θεός, μέσα από την αυθυποβολή που προκαλούσε η ιερή μανία, (έξαψη).

Στις Διονυσιακές τελετές θα επανέλθω στο τέλος του άρθρου όπου γίνεται σύγκριση των Διονυσιακών και των Ορφικών μυστηρίων, και τελετουργιών.

Ο Ορφέας, που σύμφωνα με όλες τις αρχαίες πηγές ήταν θρακικής καταγωγής, ήταν κατά τη μυθολογία γιός του Οιάγρου, βασιλέα της Θράκης και της Καλλιόπης, της πιο γνωστής από τις εννέα Μούσες και ζούσε στην Πίμπλεια, πόλη της Πιερίας του Ολύμπου. Ήταν μεγάλος τραγουδιστής, μουσικός και ποιητής.

Ο Ορφέας εμφανίζεται για πρώτη φορά στην ιστορία σ’ ένα ποίημα του Ίβυκου τον 6ο αιώνα π.Χ. στο οποίο μνημονεύεται μεταξύ επιφανών αντρών. Πριν από αυτό αναφέρεται στον μύθο της Αργοναυτικής εκστρατείας, γεγονός που επιβεβαιώνεται και από τον ίδιο στα Αργοναυτικά του. Ο Ορφέας έμεινε γνωστός στην ιστορία ως μουσικός.

Ο Ορφέας λατρευόταν ως ιερός μουσικός αλλά και ως ιδρυτής μυστηρίων. Το όνομά του συνδεόταν με νέες τελετές και αποκαλύψεις. Για τους ανθρώπους ήταν κάτι περισσότερο από έναν έξοχο μουσικό που με τη μελωδία του κατείχε τη δύναμη να επηρεάζει τα έμψυχα και τα άψυχα πλάσματα της φύσης, όπως εκείνος επιθυμούσε.

Θεωρούνταν πατέρας της Ελληνικής θεογονίας, εισηγητής της Ελληνικής θρησκείας και διδασκαλίας για αγνό βίο, καθώς και ιδρυτής των μυστικών τελετών στη λατρεία του Διόνυσου. Ήταν αυτός που καθιέρωσε την κυριαρχία του Δία στη Θράκη και του Απόλλωνα στους Δελφούς.

Για το θάνατο του Ορφέα υπήρχαν διάφοροι μύθοι. Η αρχαιότερη από αυτές είναι η εκδοχή του Αισχύλου που παρουσιαζόταν σε ένα από τα χαμένα έργα του, στην τραγωδία Βασσάρες. Η αρχαία παράδοση ήθελε τον Ορφέα εχθρό του Διόνυσου, καθώς ο Ορφέας ήταν λάτρης του θεού Απόλλωνα. Συνήθιζε να πηγαίνει κάθε πρωί στο όρος Παγγαίο και περίμενε την ανατολή του Ήλιου, τον οποίο λάτρευε και τον αποκαλούσε επίσης Απόλλωνα.

Προκάλεσε έτσι την οργή του Διόνυσου και ο θεός έστειλε εναντίον του τις άγριες ακόλουθές του, τις Μαινάδες. Αυτές τον κατακρεούργησαν και τον διαμέλισαν με τον ίδιο τρόπο που κομμάτιαζαν τα ζώα στα όργιά τους. Ο φόνος του Ορφέα παρουσιάστηκε επίσης ως αποτέλεσμα βακχικής μανίας που προκλήθηκε ύστερα από την περιφρόνηση με την οποία εκείνος συμπεριφερόταν στις Μαινάδες μετά τον θάνατο της Ευρυδίκης.

Ο Παυσανίας αναφέρει πως οι γυναίκες της Θράκης έσφαξαν και διαμέλισαν τον Ορφέα, επειδή παρέσυρε τους συζύγους τους μακριά τους, ενώ ο Κόνων θεωρούσε πως ο θάνατος του ήταν αποτέλεσμα της άρνησής του να τις μυήσει στα μυστήριά του.

Ο Πλάτων στο Συμπόσιο αναφέρει πως ο Ορφέας, σαν μουσικός και ποιητής ήταν λάτρης του θεού της μουσικής, του Απόλλωνα. Όταν λοιπόν ο Απόλλων ήλθε κάποτε πάνω στο Παγγαίο, το Ιερό όρος του Διονύσου, ο Ορφέας έκανε σύγκριση ανάμεσα στους δυο θεούς η οποία ταπείνωνε και υποβίβαζε τον μεγάλο Θράκα θεό.

Μια τέτοια σύγκριση, γενόμενη από θνητό ήταν μεγάλη ασέβεια προς τους θεούς, τους οποίους εξόργισε και την οποία έπρεπε η Νέμεσις να τιμωρήσει σκληρά. Έτσι ο Διόνυσος με την βοήθειά της έστειλε τις Βασσαρίδες, Θράκισσες γυναίκες που ήταν μυημένες στα μυστήριά του και τελούσαν την οργιαστική λατρεία του, οι οποίες και κομμάτιασαν τον Ορφέα πάνω στο Παγγαίο.

Οι εννέα μούσες μετέφεραν αυτά τα κομμάτια πολύ μακριά, στο βασίλειο τους στα Λείβηθρα, (που βρισκόταν εκεί όπου σήμερα βρίσκεται το Λιτόχωρο) όπου και τα έθαψαν, μέχρι δε την εποχή του περιηγητή Παυσανία, (1ος αι. π.Χ.) οι κάτοικοι των Λειβήθρων έδειχναν τον τάφο του.

Ο Ορφέας φαίνεται να συγχέεται πολλές φορές με τον θεό Απόλλωνα. Παρουσιάζει αρκετά Απολλώνια στοιχεία και έτσι τεκμηριώνεται η άποψη πως αρχικά αποτελούσε μέρος της ηλιακής θρησκείας των Ελλήνων, ως ιερέας του Απόλλωνα. Εμφάνιζε μάλιστα αρκετά κοινά χαρακτηριστικά με τον θεό που υπηρετούσε.

Όταν συναντήθηκε όμως με τον Διόνυσο έγινε ο εκφραστής μιας μυσταγωγικής θρησκείας. Ο  Ορφέας υπήρξε ιδρυτής μιας θρησκείας που αποτελούσε ένα είδος της Βακχικής θρησκείας και παρόλο που ο ίδιος απείχε κατά πολύ από το να είναι μία βακχική μορφή κήρυξε και ταυτόχρονα αναμόρφωσε τη θρησκεία του Διόνυσου, η οποία διαδόθηκε σε όλη την Ελλάδα.

Η Ορφική θρησκεία ήταν ένα ηθικοθρησκευτικό, μυστικιστικό και μυστηριακό ρεύμα κατά τον έβδομο και έκτο αιώνα π.Χ. και αποτέλεσε ένα από τα σημαντικότερα μυστικιστικά ρεύματα της αρχαϊκής εποχής. Συνδεόταν με τον ασκητισμό και με ασυνήθιστα δόγματα σχετικά με τη σχέση αυτής της ζωής αλλά και της επόμενης, είχε συνεπώς ένα σωτηριολογικό χαρακτήρα.

Το σύνθετο αυτό θρησκευτικό κίνημα συγκεντρώνονταν όλα τα διαφορετικά στοιχεία, τα οποία προηγουμένως βρίσκονταν διασκορπισμένα σε διάφορους τομείς . Ο Ορφισμός συνεπώς αντιμετωπίστηκε από πολλούς ως μία αίρεση της οποίας ιδρυτής θεωρήθηκε ο Ορφέας.

Μέσα στα πλαίσια ενός στενού κύκλου καλλιεργήθηκε ένας ορισμένος τύπος λατρείας, ο οποίος δεν ήταν αποδεκτός από την επίσημη θρησκεία. Και παρόλο που ο Ορφισμός πορευόταν παράλληλα με τη θρησκεία της πόλης ήταν τελείως διαφορετικός από αυτή.

Ο Ορφισμός παρουσιάστηκε στην Ελλάδα ως μία νέα θρησκευτική τάση και έμπνευση, στον μυστικισμό της οποίας εμπεριέχονταν τα ονόματα του Διόνυσου και του Ορφέα. Ο Διόνυσος από θεός της βλάστησης έγινε ο θεός μυσταγωγός προς την αθανασία και την αναγέννηση.

Οι οπαδοί του Ορφισμού διακατέχονταν από αυστηρότητα και πειθαρχία και ήταν αιρετικοί της λατρείας του Διόνυσου, τις τελετές του οποίου αναμόρφωσε ο Ορφέας. Παρόλο που η Ορφική λατρεία ήταν σε πολλά σημεία ανάλογη με τη διονυσιακή, ήταν ανεξάρτητη και αρκετές φορές μάλιστα φαίνεται να αντιτίθεται σε αυτή.

Σύμφωνα με μία άλλη άποψη, ο Ορφισμός αποτέλεσε εξέλιξη της Διονυσιακής λατρείας, καθώς ο Ορφέας προσέδωσε στην τελετή του Διόνυσου νέα πνευματική σημασία. Τελετές όπως η Ωμοφαγία και ο Ιερός Γάμος, που προϋπήρχαν του Ορφισμού, πέρασαν σε αυτόν και προσέλαβαν νέες διαστάσεις, πνευματικές, εκστατικές και μυστικιστικές.

Εκείνο που έκανε τους Ορφικούς να αποσπώνται και να αποσχίζονται από τη Διονυσιακή θρησκεία ως αιρετικοί ήταν η απότομη αλλαγή του μυστηριακού χαρακτήρα της Διονυσιακής λατρείας με την προσχώρηση πλήθους κόσμου στους Διονυσιακούς θιάσους ή με τη διάλυση των θιάσων αυτών εξαιτίας της επισημοποίησης της διονυσιακής θρησκείας από την πολιτική της τυραννίας.

Οι Ορφικοί μετασχημάτισαν λοιπόν στοιχεία της Διονυσιακής λατρείας σε ένα σύστημα εσχατολογικών πίστεων. Από την ομαδική Διονυσιακή ένωση με τον θεό διαμόρφωσαν ένα δόγμα ατομικής σωτηρίας. Οι Ορφικές τελετές ωστόσο δε σταμάτησαν να διέπονται από το Διονυσιακό πνεύμα.

Συγκεκριμένα, η πλειοψηφία των Ορφικών ύμνων ήταν αφιερωμένοι στον Διόνυσο, ενώ οι τελετές τους περιλάμβαναν και την αναπαράσταση των παθών του. Ο Ορφισμός εμφανιζόταν ως θρησκεία των εκλεκτών, μια αίρεση που ακολουθούσαν οι λίγοι.

Ο Θεός Διόνυσος και ο Ορφέας, υπέστησαν αμφότεροι  την ίδια μορφή θανάτου, τον διαμελισμό. Ο Διόνυσος Ζαγρέας κομματιάστηκε από τους Τιτάνες και ο Ορφέας από τις μαινόμενες γυναίκες της Θράκης. Ακόμη, κατέβηκαν και οι δύο στον Άδη.

Η μεγάλη διαφορά τους έγκειται στο γεγονός πως ο Ορφέας μέσα από τους μύθους παρουσιάζεται ως άνθρωπος και όχι ως θεός. Αποτελεί επίσης μορφή ειρηνική και γαλήνια, και δε φέρει ομοιότητες ως προς αυτό με τον οργιαστικό και άγριο θεό του, τον Διόνυσο.

Όσον αφορά τα μυστήρια, τα Ορφικά αποτέλεσαν αναμόρφωση των Διονυσιακών μυστηρίων, εκφράσεις της διονυσιακής λατρείας, στην οποία προστέθηκαν νέα στοιχεία. Η Διονυσιακή λατρεία εορταζόταν δημόσια και επιτελούνταν σε διάφορους τόπους. Ο θεός λατρευόταν σε πολλές δημόσιες εορτές και στα πλαίσιά τους εορταζόταν και η μυστηριακή λατρεία.

Ο χαρακτήρας τους ήταν περισσότερο άσεμνος. Στη Διονυσιακή λατρεία κυριάρχησε το πρωτόγονο δόγμα της θεϊκής κατάληψης, το οποίο δημιουργούνταν κυρίως από τη μέθη. Το κρασί έφερνε στους πιστούς έμπνευση και στιγμές ξαφνικής φώτισης. Η οινοποσία, η μέθη, οι εκστατικοί χοροί, η μανία και τα τελετουργικά όργια, αποτελούσαν τα κύρια στοιχεία της διονυσιακής λατρείας.

Οι Βακχικές τελετές τροποποιήθηκαν και αναμορφώθηκαν από τον Ορφέα. Οι Ορφικές τελετές ήταν αυστηρά ιδιωτικού χαρακτήρα, λάμβαναν χώρα τη νύχτα και δεν υπήρχαν καθιερωμένες τοποθεσίες για την τέλεσή τους, ούτε ορισμένο κέντρο λατρείας. Δεν πραγματοποιούνταν σε ναούς αλλά σε οικήματα, τους ιερούς οίκους. Η Ορφική λατρεία ανέπτυξε ένα ανώτερο πνευματικό νόημα.

Ο Ορφέας, διατηρώντας τη Βακχική πεποίθηση ότι ο άνθρωπος μπορεί να γίνει θεός, δημιούργησε μία νέα αντίληψη σχετικά με το τι είναι θεός, και η προσπάθεια απόκτησης αυτής της θεότητας προσεγγίστηκε με εντελώς διαφορετικά μέσα. 

Οι Ορφικοί, παρόλο που γνώριζαν την ευθυμία του κρασιού, αποστράφηκαν από αυτό. Η έκστασή τους ήταν εσωτερική και αφορούσε τον ασκητισμό. Δεν επιδιωκόταν λοιπόν η σωματική μέθη αλλά η πνευματική έκσταση και τα μέσα που υιοθετήθηκαν δεν ήταν πλέον η οινοποσία αλλά η αποχή και οι τελετές καθαρμού. Ο Ορφισμός λοιπόν αποτελούσε μία μορφή αίρεσης, που ιδρυτής της ήταν ο Ορφέας.

Ο  χαρακτήρας των Ορφικών μυστηρίων ήταν μυστικιστικός. Δε λάμβαναν χώρα δημόσιες εορτές, ούτε ευθυμίες. Τα δόγματα τα οποία ασπαζόταν, αφορούσαν τη σχέση αυτής της ζωής και της επόμενης. 

Ο θεός που λατρευόταν και στα δύο είδη μυστηρίων ήταν ο Διόνυσος. Στη Διονυσιακή λατρεία ο Διόνυσος αποτελούσε τον θεό του κρασιού, της βλάστησης και των ζώων. Από τους πιστούς, ο θεός Διόνυσος, ο γιος της Σεμέλης και του Δία, λατρευόταν ως ενθουσιαστική οντότητα. Μέσω του κρασιού, με το οποίο ο θεός ευεργέτησε τους ανθρώπους, οι πιστοί έφταναν στη μέθη, όχι όμως μόνο τη σωματική. Η μέθη αυτή αποτελούσε μία μορφή κατοχής από τον θεό και ευχαρίστησης.

Οι λάτρεις καταλαμβάνονταν από θεϊκή τρέλα και ένιωθαν πως κάτι νέο υπήρχε μέσα τους. Έφταναν στη θεϊκή έκσταση και γίνονταν ένθεοι, περιφρονώντας την ανθρώπινη λογική. Οι Ορφικοί αντίθετα λάτρευαν τον Διόνυσο ως χθόνια θεότητα. Ο Διόνυσος – Ζαγρέας ήταν οντότητα του Κάτω Κόσμου, γεννημένος από το Δία και την Περσεφόνη. Λατρευόταν επίσης ως θεός της αθανασίας, καθώς μέσω της λατρείας του οι μυημένοι είχαν την πεποίθηση ότι θα φτάσουν στη μακαριότητα.

Η χθόνια μορφή του Διόνυσου βέβαια δεν αποκλείστηκε εντελώς από τα Διονυσιακά μυστήρια, καθώς ο Διόνυσος συνδέθηκε τόσο με τη ζωή όσο και με τον θάνατο. Η σύνδεσή του με τον θάνατο προέκυψε από την προσπάθεια του ατόμου να ελέγξει την εμπειρία του θανάτου μέσω της μυστηριακής λατρείας.

Στις μυστηριακές τελετές των Διονυσιακών και των Ορφικών μυστηρίων λάμβανε χώρα η αναπαράσταση του θείου δράματος του Διόνυσου, ο φόνος δηλαδή του θεού από τους Τιτάνες και η επάνοδός του στη ζωή. Ο σπαραγμός του θεού αποτελούσε τον εικονικό θάνατο του μυουμένου, οπότε οι πιστοί περνούσαν τα ίδια πάθη με τον θεό. Ο σπαραγμός ολοκληρωνόταν με την αποκατάσταση στη ζωή. Οι μυούμενοι βίωναν μία κατάσταση αγωνίας και δέους από την οποία λυτρώνονταν, όταν έφτανε το τέλος του εικονικού θανάτου.

Κατά τη διάρκεια της μύησης, αναπαρίστατο η διαδικασία του θανάτου μέσω μίας ελεγχόμενης μορφής τελετουργίας και πραγματοποιούταν για τους μυουμένους μία εμπειρική γνωριμία του μεταφυσικού. Μέσω της δραματοποίησης της περιπέτειας του θανάτου, ο μύστης οδηγούνταν στην ευδαιμονία, καθώς ξέφευγε από τα δεινά του παρόντος κόσμου και απαλλασσόταν από το μυθολογικό έγκλημα που διαπράχθηκε μεν από τους Τιτάνες αλλά τιμωρούνταν γι’ αυτό οι άνθρωποι.

Με τη μύηση διασφαλιζόταν η ευτυχία των μυστών στον άλλο κόσμο. Η ένωση με τον θεό που πραγματοποιούνταν μέσω της αλληγορικής αποκάλυψης των γεγονότων στους μυουμένους κατά τη Διονυσιακή λατρεία είχε περισσότερο μανιακό χαρακτήρα.

Το θείο δράμα έπαιρνε τη μορφή δραματικής παράστασης και κατά τη διάρκεια της τελετής εμφανίζονταν στοιχεία θηλυπρέπειας και παρενδυσίας. Ακόμα καταναλωνόταν κρασί στη μυητική τελετουργία και λάμβαναν χώρα εκστατικοί χοροί. Στα Ορφικά μυστήρια αντίθετα δε πραγματοποιούνταν ευθυμίες και χοροί, καθώς ο χαρακτήρας τους ήταν περισσότερο εσωτερικός και η μύηση είχε ατομικιστικό χαρακτήρα.

Όσον αφορά την ψυχή, οι πιστοί θεωρούσαν πως βρισκόταν φυλακισμένη μέσα στο σώμα και επιθυμούσε να ξεφύγει από αυτό. Με τους καθαρμούς η ψυχή κατάφερνε να διαχωριστεί από το σώμα και συνέχιζε να ζει. Γινόταν αθάνατη ακόμα και αν το σώμα καταστρεφόταν.

Οι Ορφικοί πίστευαν ακόμη στην προΰπαρξη της ψυχής. Σύμφωνα με την Ορφική θρησκεία, η παρούσα ζωή αποτελούσε μία τιμωρία και οι ψυχές ξεπλήρωναν τα αμαρτήματα τους στον Κάτω Κόσμο. Ο άνθρωπος για τους Ορφικούς αποτελούσε ένα είδος θεού, που έχασε τη θεϊκότητά του. Η ψυχή έπεσε από τη σφαίρα των θεών στη σφαίρα των θνητών υπάρξεων.

Για να μπορέσει λοιπόν να βρει τη θεϊκότητά της έπρεπε να εξαγνιστεί. Πρεσβευόταν ακόμη η ιδέα της μετενσάρκωσης, σύμφωνα με την οποία η ψυχή μετά τον θάνατό αναγεννιέται σε άλλο σώμα και για να ξεφύγει από τον συνεχή κύκλο επαναγγενήσεων, οι πιστοί έπρεπε να μυηθούν και να ακολουθούν ηθικό βίο, υποτάσσοντας τα πάθη και τις ορέξεις τους.

Οι πιστοί υποβάλλονταν σε νηστείες, ζούσαν με εγκράτεια και απείχαν από την κρεοφαγία. Δεν προέβαιναν ούτε σε θυσίες ζώων, σε αντίθεση με τους οπαδούς της διονυσιακής θρησκείας, οι οποίοι δε ζούσαν με στερήσεις.

Η μέθη και ο οργιαστικός χαρακτήρας των τελετών τους και γενικότερα της ζωής τους ήταν το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο της Διονυσιακής θρησκείας. Κοινές τελετές των δύο θρησκειών αποτελούσαν η ωμοφαγία, ο ιερός γάμος και τα λικνοφόρια. Η ωμοφαγία αποτελούσε μία από τις σπουδαιότερες τελετές των μυστηρίων.

Οι μυημένοι διαμέλιζαν έναν ταύρο, ο οποίος ταυτιζόταν με τον Διόνυσο, και στη συνέχεια κατανάλωναν το ωμό κρέας του. Οι λάτρεις ένιωθαν πως ενώνονταν με τον θεό. Μια ακόμη κοινή τελετή, ο ιερός γάμος, αποτελούσε μία παράσταση στην τελετή των μυστηρίων του ιερού γάμου της ψυχής με τον Διόνυσο.

Τα λικνοφόρια αφορούσαν την αποκάλυψη ιερών αντικειμένων στους μυούμενους κατά τη διάρκεια της μύησής τους. Τα αντικείμενα αυτά βρίσκονταν μέσα στο λίκνο, δηλαδή σε καλάθι. Η τελετή αυτή συνδέθηκε με τον καθαρμό και την αναγέννηση. Σχετικά με τους θιάσους, είναι φανερό ότι η σύσταση του ορφικού θιάσου ήταν το αποτέλεσμα της παρέκκλισης των πιστών από τη Διονυσιακή λατρεία.

Οι πιστοί του θεού που αποσχίστηκαν σαν αιρετικοί, οδηγήθηκαν στην απόφαση αυτή, εξαιτίας της απότομης αποβολής του μυστηριακού χαρακτήρα της Διονυσιακής θρησκείας, επειδή στη Διονυσιακή λατρεία προσχώρησε πλήθος οπαδών ή επειδή επισημοποιήθηκε η Διονυσιακή θρησκεία.

Ο Ορφισμός αποτέλεσε τη θρησκεία των εκλεκτών, μία θρησκεία που την ακολουθούσαν οι  λίγοι και διέθετε ιερούς λόγους, βιβλία, δόγματα και δοξασίες. Οι Ορφικές τελετές βέβαια συνέχισαν να διέπονται από το Διονυσιακό πνεύμα, καθώς οι Ορφικοί ύμνοι ήταν αφιερωμένοι στον Διόνυσο και οι τελετές που λάμβαναν χώρα αναπαριστούσαν τα πάθη του.

Οι Ορφικοί διατηρώντας λοιπόν τα στοιχεία της Διονυσιακής λατρείας και προσαρμόζοντάς τα στα στοιχεία της λατρείας ενός αντίστοιχου μυστηριακού θεού, τα μετέτρεψαν σε ένα σύστημα όσιας ζωής και εσχατολογικών πίστεων. Από τον μετασχηματισμό των στοιχείων αυτών προέκυψε μία νέα ιδέα σχετικά με την ψυχή.

Οι Ορφικοί θίασοι που δημιουργήθηκαν εμφάνιζαν σημαντικές διαφορές συγκριτικά με τους διονυσιακούς τόσο στη σύσταση όσο και στη λειτουργία. Ο Διονυσιακός θίασος είχε γυναικεία σύσταση και η λειτουργία του ήταν μαγικοθρησκευτική, καθώς βασιζόταν σε τέτοιου είδους ιερουργίες. Μέσω της γυναικείας του σύστασης εκφράστηκε μία αντίδραση στον ζυγό της πατριαρχίας, που κυριαρχούσε την εποχή εκείνη.

Αργότερα ο Διονυσιακός θίασος απέκτησε μικτή σύσταση και αποτελούνταν από γυναίκες και άντρες. Στη μορφή του αυτή, ο καταπιεσμένος αγροτικός πληθυσμός κατέφευγε στη λατρεία ενός θεού που με τη μετάληψη ενωνόταν μαζί του και η σκληρή πραγματικότητα μέσω της έκστασης μεταμορφωνόταν σε έναν κόσμο θαυμάτων. Ακόμη, μέσω της ένωσης αυτής με τον θεό ο λάτρης ήλπιζε σε μία ευδαιμονική μετά θάνατον ζωή.

Ο Ορφικός θίασος αντίθετα είχε αυστηρά αντρική υπόσταση. Σε μία εκδοχή μάλιστα του μύθου σχετικά με τον θάνατο του Ορφέα παρουσιάζεται η εχθρότητα των γυναικών προς το πρόσωπό του και τελικά η δολοφονία του, εξαιτίας της άρνησής του να διδάξει στις γυναίκες τις τελετές του.

Η λειτουργία του θιάσου ήταν ηθικοθρησκευτική. Οι Ορφικοί ακολουθούσαν έναν συγκεκριμένο τρόπο ζωής. Συμμορφώνονταν με τους ορφικούς νόμους προκειμένου να μπορέσουν να φτάσουν στην τελετουργική αγνότητα, η οποία αποτελούσε τον σκοπό της ζωής τους.

Ο Ορφικός θίασος είχε σωτηριολογικό χαρακτήρα. Μέσω του ηθικού βίου και της μύησης, ο μύστης κατάφερνε να ξεφύγει από τον κύκλο των μετενσαρκώσεων και να κατακτήσει τη θεϊκή ευδαιμονία. Η οργιαστική λατρεία του Διονυσιακού θιάσου λοιπόν αντικαταστάθηκε από ένα σύστημα όσιας ζωής.

Αντικαταστάθηκαν επίσης οι μυήσεις ομαδικού χαρακτήρα του Διονυσιακού θιάσου από την ατομική μύηση των Ορφικών, που στόχο είχε την ανάδειξη του ατόμου. Οι οπαδοί του Ορφέα ήταν περισσότερο εσωτερικοί. Ο Ορφέας αποδοκιμάστηκε αλλά κατάφερε να εδραιώσει μια νέα πίστη, η οποία βασίστηκε στην παλιά. Ο Ορφισμός αποτέλεσε έναν ασκητικό Διονυσιασμό.

Κοινό στόχο και των δύο λατρειών αποτελούσε η λύτρωση του ατόμου από τις γήινες συνθήκες και η ένωσή του με τον θεό. Το κύριο στοιχείο που τις διαφοροποιούσε ήταν ο τρόπος με τον οποίο οι δύο αυτές λατρείες επεδίωκαν τον στόχο τους.

Ο Διονυσιασμός  ακολουθούσε έναν εκστατικό και ενθουσιαστικό τρόπο, ενώ ο τρόπος με τον οποίο επιδιωκόταν η λύτρωση στον ορφισμό ήταν περισσότερο συνειδητός, ελεγχόμενος και διανοητικός. Τόσο τα Διονυσιακά όσο και τα Ορφικά μυστήρια πάντως έδωσαν την ελπίδα στους ανθρώπους να ξεπεράσουν τα όριά τους, μέσω της θείας έκστασης.

Για την συγγραφή του παρόντος άρθρου αντλήθηκαν από την μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία της Κανύχης Στεφανίας:  «Η μυστηριακή λατρεία στα Διονυσιακά και Ορφικά μυστήρια», Πανεπ. Αιγαίου.

Το τεθερισμένο στάχυ των Ελευσινίων.

 

Τι και εάν τα αρχαία μυστήρια της θεάς και της κόρης, σίγησαν πριν από χιλιάδες χρόνια. Τι και εάν το θερισμένο στάχυ δεν επιδεικνύεται πια στους μύστες, αλλά στις οθόνες των χρηματιστηριακών αγορών;

Εχθές είδα και φωτογράφισα άγρια στάχυα να φυτρώνουν επάνω στα ερείπια μίας από τις κολώνες που κάποτε στέγαζαν το τελεστήριο της Ελευσίνος,  ώστε να μας θυμίζουν πως  η γονιμοποιός και εξελικτική δύναμη  της φύσης είναι πανταχού παρούσα, ακολουθώντας αέναα τον εποχικό και βλαστικό κύκλο, ανεξαρτήτως από τις ανθρώπινες πεποιθήσεις και προσδοκίες..

Η συντήρηση/διαχείριση της φωτιάς, και η καλλιέργεια της γης, ήταν τα πρώτα στοιχεία πολιτισμού του ανθρώπου.  Για αυτό τον λόγο το στάχυ μαζί και η δάδα αποτελούσαν τα σύμβολα των Ελευσινίων.  

Tο ιερό στάχυ, θεριζόταν κάθε χρόνο από την ιέρεια ή από κάποιο θεράποντα του ιερού τελετουργικά από το ιερό χωράφι της θεάς και φυλασσόταν στο ιερό. Eπιδεικνυόταν από τον Ιεροφάντη σε καταληκτική τελετή των Ελευσίνιων Μυστηρίων.

Η  Δήμητρα  συμβόλιζε την καλλιεργημένη γη. Αυτή η συνέχεια της Μεγάλης μητέρας, παρείχε τον δώρο της καλλιέργειας της Γης. Έφερε στο φως δια της κόρης Περσεφόνης το δώρο του πολύτιμου και μυστικού καρπού, του θερισμένου σταχιού. 

Ένας σπόρος που ,  κρυβόταν άφατος για ένα  ορισμένο διάστημα, μέσα στα σκοτεινά σπλάχνα της, στο βασίλειο του «Αίδιου» Άδη. Για αυτό η λατρεία της ήταν ταυτόχρονα και ειδυλλιακή και μυστηριακή.

Το ένα αγαθό της Δήμητρας στους ανθρώπους ήταν ο «πολιτισμός» της καλλιέργειας της γης, και το άλλο η μύηση των Ελλήνων σε μια ανώτερη πνευματική εμπειρία, στο γεγονός του αέναου κύκλου της γέννησης του θανάτου, και της αναγέννησης, δηλαδή στα «Ελευσίνια Μυστήρια».

Το θερισμένο στάχυ ενσάρκωνε την αφθονία του σίτου, της πιο πολύτιμης για τη ζωή τροφής. Πέρα όμως από την ελπίδα για την εξασφάλιση της τροφής, σε συμβολικό επίπεδο,  και κατ΄ αντιστοιχία της περιοδικής ανάπτυξης του βλαστικού σπόρου, έδινε την ελπίδα για την  αθανασία και της ανθρώπινης ψυχής.

Όπως ο σπόρος αναπτύσσεται, ανθίζει, πεθαίνει, αλλά επανεμφανίζεται μέσα από την μήτρα της Γης, έτσι και για τη ψυχή του μυημένου  δίνεται η υπόσχεση της αναγέννησης. Τα μυστήρια αποβλέπουν στη σωτηρία και στη μακάρια αθανασία των μυημένων.

Όπως πιστοποιεί ο Κικέρων (Περί νόμων, Βιβλίο Β΄, 36):  

«Ανάμεσα στους εξαίρετους και πράγματι θεϊκούς θεσμούς που η Αθήνα σας έχει γεννήσει και φέρει στην ανθρωπότητα, καμία κατά τη γνώμη μου, δεν είναι καλύτερη από αυτά τα Μυστήρια. Γιατί μέσω αυτών αποβάλαμε το βάρβαρο και άγριο τρόπο ζωής και μορφωθήκαμε και εκπολιτιστήκαμε. Και μύησις καθώς αποκαλείται, πράγματι μάθαμε τις απαρχές της ζωής και αποκτήσαμε τη δύναμη όχι μόνο να ζούμε ευτυχισμένοι, αλλά και να πεθαίνουμε με μια καλύτερη ελπίδα».

Βασικός σκοπός των Μυστηρίων είναι η κοινωνία του μύστη με την φύση, με την μήτρα της ζωής, εκεί από όπου όλα προέρχονται και που όλα επιστρέφουν. 

Οι βλαστικές αυτές  λατρευτικές εκδηλώσεις έχουν χαρακτήρα μυθολογικό, δραματουργικό, βιωματικό, με  κυριαρχούσα συγκίνηση, διδασκαλίες και δρώμενα  τα οποία  αποβλέπουν σε μια στενή και προσωπική επαφή με το θείο.

Η μύηση ταυτίζεται με την αποκάλυψη ενός μυστικού, την εισαγωγή στα μυστήρια, τη διδασκαλία των μυστικών τελετών, τα «δεικνυόμενα», τα «δρώμενα», τα «λεγόμενα».  

Στο τελευταίο στάδιο της μύησης, την εποπτεία, όπως λεγόταν στο τυπικό της τελετής, δηλαδή την δυνατότητα να δει κανείς την κοσμική αλήθεια, ο μύστης έφθανε και στην ηθική κάθαρση, στην ανανέωση, τον εξαγνισμό της ψυχής και την αθανασία της ψυχής που προσφέρει ο Ζευς.

Οι μυστηριακές λατρείες περιείχαν αντιλήψεις προσωπικής ένωσης του μυημένου με τους Θεούς, οι οποίοι  θα πρόσφεραν  μετέπειτα στον μυημένο την προστασία και την εύνοια του.

Έτσι ο μύστης αποκτά ένα αίσθημα απόλυτης ασφάλειας και μακαριότητας, που τον κάνει να ξεχωρίζει από τους υπόλοιπους ανθρώπους». Καθώς και ότι: «η τελετή της μύησης, αποκορύφωμα όλων των τελετουργιών, συντελεί στην ιδιαίτερη μεταμόρφωση του πιστού και στη μετάβασή του σε μια νέα πραγματικότητα».

Η μύηση αποτελεί ιδιαίτερη, προσωπική, ατομική υπόθεση. Κύριο χαρακτηριστικό της Ελευσίνιας μύησης αποτελούσε  η ιδέα του θανάτου και της αναγέννησης. Πεθαίνει το παλιό, ο παλιός εαυτός, και αναγεννιέται σε ένα νέο συνειδησιακό και πνευματικό επίπεδο.

Πρωτομαγιά, τελετές γονιμότητας, εξαγνισμού και αρχαία ημερολόγια.

 Άνοιξη, περίοδος όπου ανθίζουν τα άνθη. Χρώματα και αρώματα, το χαμόγελο της Γαίας, όταν οι αφανείς σπόροι έρχονται σε ύπαρξη. Εποχή που μεγαλώνει η μέρα,  αναπτύσσονται οι καρποί, περίοδος κατά την οποία σηματοδοτείται η επικράτηση του ζωοδότη ήλιου στο ουράνιο στερέωμα. Σύμφωνα με τον τρόπο διαίρεσης του χρόνου των αρχαίων Ελλήνων, ο Μάιος αντιστοιχούσε σε μέρος του Μουνιχιώνα και του Θαργηλιώνα που σημαίνει το μήνα που ο ήλιος καίει, θερμαίνει τη γη.

Η άνοιξη ταυτίζεται με το ίδιο το θαύμα της ζωής που αποκτά υλική υπόσταση και αποζητά να εκφραστεί δημιουργικά διανοίγοντας νέους ορίζοντες. Κατ’ αυτόν τον τρόπο σηματοδοτείται το κλείσιμο ενός κύκλου και την απαρχή ενός νέου.

Πρώτη  Μάιου σήμερα, εορτή των λουλουδιών. Το πρωτομαγιάτικο στεφάνι είναι, σχεδόν, ένα έθιμο που μας συνδέει με τις αγροτικές της άνοιξης και της φύσης με πανάρχαιες ρίζες, πλούσια σε εκδηλώσεις σε παλαιότερες εποχές. Σε παλαιότερες εποχές ο άνθρωπος άμεσα εξαρτώμενος από την φύση για να αποφύγει την καταστροφή του μόχθου του καταφεύγει στη μαγεία, και στην θρησκεία, με προσφορές και τελετές εξαγνισμού για καλή σοδειά και γονιμότητα.  

Σύμφωνα με τον καθηγητή Κλασικής Αρχαιολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο, Μιχάλη Τιβέριου, το μαγιάτικο κλαδί ή το άνθινο στεφάνι, έχει κατά πάσα πιθανότητα τις ρίζες του στην αρχαιότητα:

«Είναι γνωστό ότι στην αρχαία Ελλάδα τέτοια κλαδιά ή στεφάνια τα χρησιμοποιούσαν πολύ συχνά. Δεν είναι υπερβολικό να πούμε ότι δεν έλειπαν από καμία σημαντική εκδήλωση του δημόσιου, ιδιωτικού και θρησκευτικού βίου.

Επιπλέον, είναι αξιοπρόσεκτο ότι μια σημαντική γιορτή ενός μήνα των αρχαίων, του Θαργηλίωνος, που αντιστοιχούσε, περίπου, με το δικό μας Μάιο, περιλάμβανε στα δρώμενά της την κατασκευή ενός κλαδιού ανάλογου με το μαγιάτικο. Το κλαδί αυτό δεν το έφτιαχναν με άνθη, αλλά με κλαδιά οπωροφόρων δέντρων, στα οποία αναρτούσαν κρεμμύδι και σκόρδο».

Ο Μήνας Μάιος πήρε το όνομα του από την Πλειάδια νύμφη Μαία, μητέρα του θεού Ερμή. Η Μαία έδωσε το όνομα της σε όλες τις Μαίες που βοηθούν τις επίτοκες να γεννήσουν.

Οι αρχαίοι Έλληνες θεωρούσαν την Μαία, ως έφορο των υδάτων και για αυτό κατά τον μήνα της αφιέρωναν σπονδές σε αυτήν και τον γιο της Ερμή, σε πηγές και ποτάμια. Τον Μάιο και συγκεκριμένα στις 15 του μηνός, στην Ρώμη τιμούσαν με εορτές οι έμποροι τον Θεό Ερμή, με το προσωνύμιο «Κερδώος». Ράντιζαν τόσο τους εαυτούς τους, όσο και τα εμπόρευμα με καθαγιασμένο ιερό ύδωρ, και με αφιερώσεις παρακαλούσαν τον θεό για πολλά κέρδη, όπως ακριβώς άνθιζε η Μητέρα Γη.

Η Μαία συνδέεται με την ροή – Ρέα και κατ’ επέκταση έχει σχέση με το ύδωρ, διότι η δική της νοητή ύλη είναι εκείνη που ο καθοδηγεί το έμβρυο στο «αρχέγονο ύδωρ» της γυναικείας μήτρας και το μετατρέπει σε «ύδωρ ζωής» που θα συντηρήσει τον νέο άνθρωπο στον κόσμο των θνητών για όλη του την επίγεια ζωή, κατά τον ίδιο τρόπο που ο σπόρος βρίσκεται αφανής στην μήτρα της Γαίας και έρχεται ύπαρξη την άνοιξη. Η Περσεφόνη επιστρέφει στον πάνω κόσμο και στην μητέρα της.

Σύμφωνα με τον Πρόκλο, η νύμφη Μαία συμβόλιζε τα αφανή, τα κρυμμένα, τα μυστικά και ήταν εκείνη που τα μετατρέπει από «άδηλα» (αόρατα) σε «δήλια» (ορατά).

Το αιτιολογεί, καθώς η Μαία συνδέεται άμεσα με τον τοκετό και την γέννηση και είναι από τις θεότητες που προστατεύουν τις επίτοκες και τις βοηθά να φέρουν στο φως το νεογνό από τα «σκοτάδια της αβύσσου» της μήτρας. Έτσι το «κρυμμένο» έμβρυο, φανερώνεται (έρχεται) στον κόσμο των θνητών.

Σύμφωνα με τον Πλούταρχο, οι γυναίκες στην αρχαία Ελλάδα συνέλεγαν άνθη τον σημερινό Απρίλιο και Μάιο και έπλεκαν στεφάνια. Τα στεφάνια όμως αυτά έπρεπε να είναι φτιαγμένα από τις ίδιες, διότι κάθε τι που δημιουργείται σωστά και ολοκληρωμένα φέρει την ενέργεια του δημιουργού του.

Η σύγχρονη επικράτηση της εορτής των λουλουδιών την 1η Μαΐου τοποθετείται ανάμεσα στον 12ο και 15ο αιώνα, την περίοδο επίδρασης των Φράγκων, «οπότε έχουμε ουσιαστικά μεταφορά του εορτασμού της άνοιξης από την 1η Μαρτίου την πρώτη μέρα του Μαΐου. Είναι χαρακτηριστικό πως οι Ρωμαίοι είχαν καθιερώσει την 1η Μαρτίου ως Πρωτοχρονιά. Η 1η Ιανουαρίου καθιερώθηκε σαν ημέρα της πρώτης του χρόνου από τους Ρωμαίους το 153 π.Χ. Στο Βυζάντιο η 1η Ιανουαρίου υιοθετήθηκε και καθιερώθηκε σαν ημέρα πρωτοχρονιάς το 1000 μ.Χ.

Πριν από το 153 π.Χ., σαν πρώτη του έτους ημέρα, εορταζόταν η 1η Μαρτίου, ενώ σε άλλες περιοχές του τότε γνωστού κόσμου η πρώτη ή η ενδέκατη Σεπτεμβρίου, αλλά και η πρώτη νουμηνία (αρχή της νέας Σελήνης) μετά το θερινό ηλιοστάσιο (21η Ιουνίου), όπως συνέβαινε στο Αττικό σεληνιακό ημερολόγιο ή η πρώτη νουμηνία μετά την φθινοπωρινή ισημερία, όπως ίσχυε στο μακεδονικό ημερολόγιο. Σε αυτό το σημείο θα πρέπει να προσέξουμε ιδιαίτερα κάτι που συνήθως διαφεύγει της προσοχής μας.

Εάν η πρώτη Μαρτίου εκληφθεί σαν η πρώτη ημέρα του χρόνου, τότε δικαιολογείται και μιας άλλη μορφής αρίθμηση των μηνών του έτους, σύμφωνα με την οποία ο Σεπτέμβριος, ο Οκτώβριος, ο Νοέμβριος και ο Δεκέμβριος είναι αντιστοίχως ο έβδομος (επτά- Σεπτέμβριος), ο όγδοος (οκτώ-Οκτώβριος) ο ένατος (εννέα - Νοέμβριος), και ο δέκατος (δέκα - Δεκέμβριος) μήνας του χρόνου.

Ο Ιανουάριος και ο Φεβρουάριος είναι ο 11ος και 12ος μήνας αντιστοίχως του έτους σε αυτήν την περίπτωση. Κατανοούμε ότι μέσα από μια εσωτερική μυστική παράδοση όπου ο Μάρτιος είναι ο μήνας της εαρινής ισημερίας, όπου έχουμε ίση ημέρα – ίση νύκτα, ίσο φως – ίσο σκοτάδι και αρχίζει κατόπιν μια σταδιακή αύξηση του φωτός εις βάρος του σκότους μυημένοι των ιερατείων «περνούν» το συμβολισμό της σύλληψης του εμβρύου του θεού του φωτός ή σε άλλο κωδικοποιημένο συμβολισμό την ανάσταση του Θεού.

Το 1582 υιοθετείται από τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία το Γρηγοριανό ημερολόγιο, το οποίο σηματοδοτεί την 1η Ιανουαρίου ως νέο έτος. 

Ελευσίνια μυστήρια και ο Ίακχος, το μυστηριώδες παιδί των μυστηρίων

«Γιατί ανάμεσα στους εξαίρετους και πράγματι θεϊκούς θεσμούς που η Αθήνα σας έχει γεννήσει και φέρει στην ανθρωπότητα, καμία κατά τη γνώμη μου, δεν είναι καλύτερη από αυτά τα Μυστήρια. Γιατί μέσω αυτών αποβάλαμε το βάρβαρο και άγριο τρόπο ζωής και μορφωθήκαμε και εκπολιτιστήκαμε. Και «μύησις» καθώς αποκαλείται, πράγματι μάθαμε τις απαρχές της ζωής και αποκτήσαμε τη δύναμη όχι μόνο να ζούμε ευτυχισμένοι, αλλά και να πεθαίνουμε με μια καλύτερη ελπίδα.»

Κικέρων, Περί νόμων, Βιβλίο Β΄, 36. 

Φωτογραφία: Η Θέα Δήμητρα σε θρόνο με το παιδί ΙΑΚΧΟ στα γόνατα. Κρατήρας στην Οξφόρδη, 4ος π.Χ. αι.

Τα Ελευσίνια Μυστήρια καλύπτουν μια περίοδο χιλίων ετών (από το 1450 π.Χ. περίπου έως το 392 π.Χ) κατά την διάρκεια των οποίων χιλιάδες άνθρωποι μυήθηκαν από την Ελλάδα και τη Ρώμη. 

Περί το 1500 π.Χ., κατά τη διάρκεια της Μυκηναϊκής περιόδου, εμφανίζεται το μέγαρον στη θέση του οποίου θα ανεγερθεί την εποχή του Σόλωνα το πρώτο κτίσμα τελεστηρίου, το οποίο αργότερα επεκτάθηκε σημαντικά από τον Πεισίστρατο,το Τελεστήριον.

Κατά τους Ομηρικούς χρόνους όταν μετατρέπεται σε πανελλήνια γιορτή της Δήμητρας και της Κόρης, τον 7ο αι. π.Χ. το ιερό στην Ελευσίνα επεκτείνεται με μεγαλύτερη επέκταση να σημειώνεται στα χρόνια του Περικλή τον 5ο αι. π.Χ.

Οι τελετές της Δήμητρας και της Περσεφόνης στα Ελευσίνια μυστήρια, συνδέονται με τον αγροτικό και βλαστικό κύκλο και διακρίνονταν στα Μικρά και Μεγάλα. 

Τα Μικρά Μυστήρια πραγματοποιούνταν κατά το μήνα Ανθεστηριώνα (Φεβρουάριος/Μάρτιος - εαρινή ισημερία) στο δήμο της Άγρας ή των Αγρών, και ήταν προπαρασκευαστικά των Μεγάλων Μυστηρίων με καθαρμούς που τελούνταν στον Ιλισσό.

Τα Μεγάλα Ελευσίνια πραγματοποιούνταν στην Ελευσίνα κατά το μήνα Βοηδρομιώνα (περίπου τον Σεπτέμβριο-αρχή Οκτωβρίου - φθινοπωρινή ισημερία.), περίπου έξι μήνες μετά τα Μικρά Μυστήρια, και διαρκούσαν δέκα ημέρες, από τις 14 έως τις 23 του μήνα.

Τα Μικρά Μυστήρια σχετίζονταν με τα Θαλύσια, μια αγροτική εορτή συγκομιδής του σίτου πριν την καλοκαιρινή ξηρασία και την αποθήκευσή του σε υπόγειες αποθήκες. 

Παρά τον προπαρασκευαστικό τους χαρακτήρα και τις ελάχιστες μαρτυρίες που υπάρχουν, εντούτοις διέθεταν τις δικές τους ιεροτελεστίες, απλούστερες εκείνων των Μεγάλων Μυστηρίων, οι οποίες περιλάμβαναν θυσία στις δύο θεαινές Δήμητρα και Περσεφόνη, νηστεία, καθάρσεις και εξαγνιστικά λουτρά των μυστών στον Ιλισσό ποταμό, και διδασκαλία των υποψηφίων.

Απαράβατος κανόνας και απαραίτητη προϋπόθεση συμμετοχής στα Μεγάλα Μυστήρια αποτελούσε η εκπλήρωση των Μικρών Μυστηρίων, κατάσταση που παρέμεινε ως τέτοια μέχρι τον 4ο αι. π.Χ.

Οι υποψήφιοι και για τα Μικρά και για τα Μεγάλα Μυστήρια κατέβαλαν χρηματικό ποσό κατά ημέρα σε διάφορους ιερείς ως επιτίμια.

Βασικός σκοπός των Μυστηρίων είναι η κάθαρση, ο εξαγνισμός, η τελετουργία, και η «κοινωνία» των μυστών με τις συμμετέχοντες θεότητες. 

Η συμμετοχή σε μια μυστηριακή λατρεία προϋπόθετε τη μύηση του ενδιαφερόμενου μέσα από τελετές που έχουν μυστικό χαρακτήρα, οι οποίες υπόσχονταν να οδηγήσουν τον μυημένο σε μία προσωπική ένωση με τη λατρευόμενη θεότητα.

Η μύηση ταυτίζεται με την αποκάλυψη ενός μυστικού, την εισαγωγή στα μυστήρια και τη διδασκαλία των μυστικών τελετών. Τα μυστήρια μέσα από τους σχετικούς μύθους, φαίνεται πως απόβλεπαν σε μία καλύτερη ζωή (πέθαινε ο παλιός εαυτός του μύστη και αναγεννιόταν ίσως σε ένα νέο συνειδησιακό επίπεδο), και και μια καλύτερη μοίρα των μυημένων στον Κάτω Κόσμο, καθώς οι μύστες φαίνεται πως θα έχαιραν προνομιακής αντιμετώπισης κατά τη μεταθανάτια ζωή.

Οι μυημένοι μέσω της μύησης υφίσταντο μια μετατροπή της εσωτερικής τους κατάστασης, η οποία διατηρούνταν καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής τους, γεγονός που δηλώνει τον παιδαγωγικό χαρακτήρα που ενέχει η διαδικασία της μύηση. Η μυστικότητα ήταν απόλυτη, το μυστικό δεν έπρεπε να κοινολογηθεί, ήταν «απόρρητον», «άρρητον».

Πίσω από τον μύθο των Ελευσινίων αναδύονται τέσσερις κυρίως θεότητες, η Δήμητρα, η κόρη της Περσεφόνη, ο Πλούτωνας, και ο Ιάκχος. Η απώλεια και απαγωγή της Περσεφόνης από τον Πλούτωνα, υποχρεώνει την μητέρα της Δήμητρα στην αναζήτηση της, η οποία διαρκεί εννέα ημέρες (όσες και οι ημέρες μυησης). 

Η Δήμητρα η κόρη και ο Πλούτων είναι γνωστές Θεότητες της Ολύμπιας θρησκείας, με εμφανή την χθόνια προέλευση τους. Ο Ίακχος αποτελεί ένα αίνιγμα, το οποίο θα προσπαθήσουμε να προσεγγίσουμε.

Το τελετουργικό πρόγραμμα των Ελευσινίων μυστηρίων, προέβλεπε μετάβαση των ιερών της Ελευσίνας στην Αθήνα, ευλογία της πόλης και επιστροφή των ιερών δια μέσου της Ιεράς Οδού στην Ελευσίνα με όλο το πλήθος των μυστών να ακολουθούν πεζοί. Το ιερό της Δήμητρας και της Περσεφόνης, το Ελευσίνιον, ήταν κάτω από την Ακρόπολη.

Οι τελετουργίες ξεκινούσαν με θυσία και καθαρμούς, τις δημόσιες προπαρασκευαστικές τελετουργίες και θυσίες με τη συνάθροιση των μυστών για τον τελετουργικό χορό ή την πομπή, τη λεγόμενη «σύστασης», την πομπή των μυστών από το κέντρο της δημόσιας λατρείας στον ιερό χώρο (τέμενος) της λατρευόμενης θεότητας και τη μύηση (τελετή) τη συνάντηση δηλαδή με το ιερό στοιχείο, παρουσία της θεϊκής επιφάνειας.

Οι μύστες και πλήθος κόσμου, με αφετηρία την Αθήνα και μετά από εξαγνιστικές προπαρασκευές, κατέληγαν δια μέσου της ιεράς οδού στο ιερό της Ελευσίνας. Η 19η του μηνός Βοηδρομιώνος  ήταν η ημέρα επιστροφής των ιερών αντικειμένων πίσω στην Ελευσίνα. Τα ιερά αντικείμενα μεταφέρονταν από τους κιστοφόρους στην Ελευσίνα. Αρχικά πορεύονταν πεζοί και στα τέλη του 4ου αι. π.Χ. πάνω σε άμαξες.

Σε αυτό το σημείο έχουμε αναφορά στον Ίακχο, καθώς φέρεται το άρμα με το άγαλμα του, να ήταν επικεφαλής της πομπής. Το έπαιρναν οι ιερείς από το Ἰακχείον όπου φυλασσόταν το οποίο ήταν στεφανωμένο με μυρτιές και το συνόδευε ο Ἰακχαγωγός. 

Το άγαλμα του Ίακχου έφερε στο χέρι έναν πυρσό και στο κεφάλι μύρτινο. Ο Ίακχος, μας πληροφορεί σε χρησμό ο Στράβων, είναι πνεύμα του κύκλου της Δήμητρας και ο οδηγός της πομπής.

Η πομπή ξεκινούσε από το Ελευσίνιο της Ακροπόλεως, και αφού ενωνόταν με το πλήθος των πιστών των άλλων πόλεων που περίμενε στο Πομπείο, (ένας χώρος όπου συγκεντρώνονταν πιστοί για να λάβουν μέρος στις πομπές στην Αθήνα προς τιμήν των Ολύμπιων θεοτήτων), όλοι μαζί ακολουθούσαν την Ιερά Οδό.

Οι μύστες ήταν ενδεδυμένοι λιτά και κατά την πομπή μετέφεραν σάκους που περιείχαν εφόδια και την εορταστική τους περιβολή για τα Μυστήρια. Κατά τη διαδρομή των είκοσι χιλιομέτρων πραγματοποιούνταν στάσεις, θυσίες, σπονδές και ικεσίες.

Ο Ηρόδοτος μας πληροφορεί πως οι αποδιδόμενες τιμές στον Ίακχο ήταν το αποτέλεσμα της δικής του συμβολής και βοήθειας στη νίκη των Αθηναίων στη ναυμαχία της Σαλαμίνας. 

Στον Πλούταρχο ο θεός εμφανίζεται ως ο ίδιος ο Διόνυσος, ως η πανηγυρική πομπή, ως η προσωποποιημένη φωνή των πιστών και ως ο αδόμενος ύμνος τους. Ο Στράβων τον αποκαλεί αρχηγέτη των μυστηρίων, της Δήμητρος δαίμονα. 

Ο Νόννος στα «Διονυσιακά» γράφει ότι ήταν παιδί του Διονύσου και της νύμφης Αύρας που το ανέθρεψε η Αθηνά και μετά τον έδωσε στις Βάκχες της Ελευσίνας. Τον ονομάζει επίσης «τρίτον Διόνυσον», μετά τον Ζαγρεα και τον γιο της Σεμέλης.

Η πομπή οδεύοντας προς την Ελευσίνα περνούσε από τη γέφυρα του Κηφισού, όπου περίμεναν άντρες έχοντας καλυμμένα τα κεφάλια τους, περιέπαιζαν τους διερχόμενους πιστούς εκτοξεύοντας υβριστικούς χαρακτηρισμούς στους επιφανείς πολίτες, που συμμετείχαν στην πομπή. 

Οι πιστοί, παραμένοντας ψύχραιμοι και αμέτοχοι, διέσχιζαν τη γέφυρα χωρίς να ανταποδίδουν τις ύβρεις.

Οι «γεφυρισμοί», όπως ονομαζόταν το επεισόδιο που διαδραματιζόταν στον Κηφισό, γίνονταν προς ανάμνηση των αστεϊσμών που έκανε η Ἰάμβη στη λυπημένη Δήμητρα, στην προσπάθειά της να την κάνει να γελάσει.

Η πομπή έφθανε στην Ελευσίνα, όταν έπεφτε η νύχτα την ώρα που ξεκινούσε η 20η Βοηδρομιώνος. Οι εορταστικές εκδηλώσεις την πρώτη νύχτα στην Ελευσίνα ολοκληρώνονταν με μια τελετή που γινόταν προς τιμήν του Ἰάκχου. 

Η Υποδοχή του Ἰάκχου, όπως ονομαζόταν, τελούνταν με τις δέουσες τιμές και σεβασμό, όπως άρμοζε στον επικεφαλής της πομπής.

Ο Ίακχος ήταν επισκέπτης στην Ελευσίνα και οι κάτοικοι της πόλης φρόντιζαν για τη φιλοξενία του. Δεδομένου, ότι ο θεός δεν είχε στην Ελευσίνα κάποιον προσωπικό ναό ή κάποιον ιερό χώρο όπου θα μπορούσε να τοποθετηθεί το άγαλμά του, οι ελευσίνιοι το φιλοξενούσαν σε έναν ναό ή στην οικία κάποιου ιδιώτη.

Την 21η ημέρα του μήνα οι υποψήφιοι μύστες εισέρχονταν στο Τελεστήριο για να λάβουν μέρος στην τελετουργική διαδικασία της μύησης. Οι τελετουργίες της µύησης περιελάμβαναν τα «δρώµενα», τα «δεικνύµενα» και τα «λεγόµενα». 

Οι μύστες παρακολουθούσαν μέσα στο τελεστήριον, από τους ιερείς, ένα θείο δράμα, την αρπαγή και το γάμο του Πλούτωνα με την Περσεφόνη, δηλαδή του Άδη, του θανάτου, με την κόρη της Δήμητρας, την γενεσιουργό δύναμη της φύσης.

Ο γάμος αυτός με την κατάβαση στον Άδη και την άνοδο κατόπιν της Περσεφόνης ξανά στη γη συμβόλιζε και θαυματουργικά ενεργοποιούσε για τους μύστες τον ανανεωτικό ρυθμό της φύσης, που με το θάνατο του παλιού προκαλεί τη γέννηση του καινούριου και εξασφαλίζει την αιωνιότητα.

Το θείο παιδί που γεννιόταν από αυτό τον γάμο, προσαγορευόταν Ίακχος, από το επιφώνημα, την ιαχή για την έλευσή του. Φαίνεται πως στα πλαίσια της αλληλοσύνδεσης και αλληλοεξάρτησης ανθρώπου και φύσεως (βλέπε σχετικά τον Ερμητικός νόμος  της αναλογίας), υπάρχει συσχέτιση του αφανή βλαστικού σπόρου ο οποίος κρύβεται στα σπλάχνα της γης (Περσεφόνη), με την αθάνατη ψυχή του ανθρώπου (Ίακχος), η οποία ενσαρκώνεται  στο υλικό πεδίο με την γέννηση του ανθρώπου στην Γη (Γαία- Δήμητρα). Το Θείο παιδί  είναι πλέον τέκνο ενός ιερού γάμου, κατ' αντιστοιχία της τεκνοποίησης σε ανθρώπινο επίπεδο.  

Δεν ίσως είναι τυχαίο, πώς ένα από τα ιερά αντικείμενα στις Ελευσίνιες  στις  τελετουργίες ήταν το λίκνο το οποίο φαίνεται πως περιείχε κάποιους ιερούς καρπούς, και τον οποίο κουνούσαν πάνω από το κεφάλι του μυούμενου (Βλέπε την τεφροδόχο η οποία  είναι γνωστή σαν Urna Lovatelli.Το ανάγλυφο απεικονίζει την μύηση του Ηρακλή στα Ελευσίνια).

Λίκνος είναι το γεωργικό καλάθι με το οποίο λίχνιζαν- κοσκίνιζαν τους κόκκους των δημητριακών. Ο Ησύχιος ετυμολογεί την λέξη Λικνίτης ως προσωνυμιών του Θεού, από το λίκνο που βάζουν να κοιμηθούν τα παιδιά. 

Σε αυτό επίσης τοποθετούσαν τα νεογέννητα παιδιά τους θεοί και άνθρωποι σε μια πράξη ίσως ομοιοπαθητικής μαγείας. Το νιογέννητο βρέφος ξεχωρίζει- καθαρίζει από όλα τα μιαρά, και ξεκινά ως νέο βλαστάρι τον αιώνιο κύκλο της ανάπτυξης και του θανάτου.

Σύμφωνα με τον  Βιργίλιο, τα καλαθόπλεκτα σκεύη τα έφτιαξε ο Κέλεος για τον άνθρωπο, πυκνά πλέγματα από κουμαριά, το μυστικό λίκνο του Ίακχου. Το λιχνιστήρι (λίκνο) ήταν ιερό σκεύος της Θεάς Δήμητρας, καθώς το χρησιμοποιούσαν για να αερίζουν, να λιχνίζουν το σιτάρι της. (Βιργ. Γεωργικα i.165).

Κατ’ αντιστοιχία, το μυστικό λίκνο του Ίακχου, είναι σαν το κόσκινο του αλωνιού, διότι η τελετές του Ίακχου σχετίζονταν με τον καθαρμό της ψυχής, συνεπώς οι μύστες εξαγνίζονταν με τα μυστήρια του, όπως καθαρίζονταν ο σπόρος με τα λιχνιστήρια (λίκνα). 

Φαίνεται πως ο Ίακχος, σχετίζεται με τον Θεό Διόνυσο όπως αναφέρθηκε και παραπάνω, ο οποίος αναγνωρίζεται και ως βλαστική θεότητα, για αυτό και αναφέρεται ως Δενδρίτης. 

Σε αυτό το σημείο πρέπει να αναφερθεί η σχέση της Δήμητρας με το Διόνυσο, καθώς μοιράζονται κοινά χαρακτηριστικά, χθόνια φύση, η σύνδεσή τους με τη γονιμότητα της γης, η οποία παρουσιάζεται ως θεϊκή προσφορά των θεοτήτων αυτών προς την ανθρωπότητα.

Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο T. A. Spencer: «Ο Διόνυσος, φυσικά, συνδέεται με τη Δήμητρα καθώς και οι δυο είναι θεότητες του κρασιού και του ψωμιού αντίστοιχα: το σώμα και το αίμα της γης. Το μοναδικό ανάμεσα σε αυτούς του θεούς είναι το ότι είναι καλοκάγαθοι προς τους θνητούς με τις θείες δωρεές τους, το ψωμί και το κρασί. Το ψωμί για να συντηρούνται και το κρασί για να ξεχνούν». [1]

Η λατρεία της Δήμητρας βέβαια προηγείται του Διονύσου ο οποίος φαίνεται πως εισήχθη κάποια στιγμή στο Ολύμπιο Πάνθεο.

Στοιχεία σχετικά με τον Ίακχο βρίσκουμε επίσης στους βάτραχους του Αριστοφάνη. Ο Ίακχος εδώ, παρουσιάζεται ως δαίμων της Δήμητρας, και ως το φωτεινό άστρο της νυκτερινής πομπής των μυστών «Ἴακχ᾽ ὦ Ἴακχε, νυκτέρου τελετῆς φωσφόρος ἀστήρ» (στ. 341-42).

Σε ένα άλλο χωρίο των βατράχων ο χορός αναφέρει στην επίκληση του : «Ἴακχ᾽ ὦ Ἴακχε, ἐλθὲ τόνδ᾽ ἀνὰ λειμῶνα χορεύσων» (στ. 325-6), ζητά από τον θεό να έλθει να δώσει την χαρά, καθώς αυτός είναι ο «φωσφόρος ἀστὴρ νυκτέρου τελετῆς (στ. 342), ο οποίος φλογὶ φέγγεται λειμών » (στ.343).

Ο λειμών για τους μύστες είναι ο ἀσφόδελος λειμών που αναφέρει ο Όμηρος στην Οδύσσεια (λ 539), ο τόπος όπου οι ψυχές των νεκρών περιπλανώνται χωρίς σκοπό και οπού δέχονται τις σπονδές που τους προσφέρουν οι ζωντανοί.

Το ταξίδι, λοιπόν, το οποίο αποτελούσε πρότυπη εικόνα της μυητικής διαδικασίας των Ελευσινίων Μυστηρίων, εξασφαλίζει στους νέους μύστες τη μεταθανάτια ευδαιμονία.

Όσοι λάμβαναν μέρος για πρώτη φορά στις τελετουργίες ονομάζονταν  «μύσται», και ο καθένας είχε τον  «μυσταγωγό» του. 

Μύστης αποκαλείται ο μυούμενος και μυσταγωγός ο διδάσκαλος. Με τις τελετουργικές αυτές πράξεις οι μύσται από το φόβο του θανάτου περνούσαν στην αγαλλίαση για μια ευτυχισμένη μεταθανάτια ζωή που υποσχόταν η λατρεία.

Στον Ομηρικό Ύμνο, η Δήμητρα δίνει την εξής υπόσχεση: 

«Μακάριος ο θνητός που είδε αυτά τα πράγματα. Όποιος δεν έχει μυηθεί στις ιερές τελετές και δεν συμμετέχει σ’ αυτές, δεν θα μοιραστεί ποτέ τα ίδια πράγματα όταν πεθάνει και πάει κάτω από το μουχλιασμένο σκοτάδι». Οι ανόσιοι και οι αμύητοι έπρεπε να απομακρυνθούν από τη λιτανεία των μυημένων.

Πηγές:

1. «Αριστοφάνους βάτραχοι, η θρησκεία ως σύστημα κατά την διάρκεια των κλασσικών χρόνων», Μαρία Α. Χριστάκου, Διπλωματική Εργασία, Α.Π.Θ

2. «Ελευσίς – Αθήναι – Λαυρεωτική: Τριλογία από την αρχαιότητα», άρθρο του Βασίλη Λαμπρινουδάκη, Ομότιμου Καθηγητή Κλασικής Αρχαιολογίας.

Παραπομπή [1] : T. A. Spencer, (2003), The Chthonic Mother and Daughter: The Role of the Goddess in Challenging the Ouranic God in the "Homeric Hymn to Demeter", Ann Arbor, State University of New York at Albany, σσ. 78-79.