Ο αρχαίος Ελληνικός και ο Βυζαντινός ναός.

Ο αρχαίος Ελληνικός ναός δεν ήταν τόσο χώρος λατρείας αλλά περισσότερο ένα αφιέρωμα της πόλης στους θεούς. Ήταν πλήρως εναρμονισμένος στο φυσικό τοπίο, και αποτελούσε ένα αρχιτεκτονικό μαρμάρινο μνημείο, με κίονες και παραστάσεις στις μετόπες μορφές από την μυθολογία. Θεοί, ημίθεοι ήρωες και θνητοί, πρωταγωνιστές στην αέναη μάχη της ζωής.

Ο ναός στην αρχαία Ελληνική αρχαιότητα αποτελούσε την κατοικία του θεού, το κτήριο που στέγαζε το λατρευτικό άγαλμα μιας ή περισσότερων θεοτήτων, και όχι ο χώρος συνάθροισης των πιστών, όπως στο Χριστιανικό κόσμο. Αυτό φανερώνει και το ουσιαστικό «ναός», που προέρχεται από το ρήμα «ναίω» (=κατοικώ).

Στο εσωτερικό του κυρίως ναού, οι κίονες που στήριζαν τη στέγη, πολλές φορές διαμόρφωναν κι ένα πλαίσιο που αναδείκνυε το λατρευτικό άγαλμα. Σε αρχαϊκούς, όπως και σε κάποιους Ελληνιστικούς και Ρωμαϊκούς ναούς διαμορφωνόταν στο βάθος του σηκού ένα άδυτον, μέσα στο οποίο τοποθετούσαν το λατρευτικό άγαλμα με ανθρωπομορφικά χαρακτηριστικά.

Η αρχαία Ελληνική τέχνη στο ύψιστο σημείο. Δεν είναι τυχαίο πως η άγαλμα λέξη σημαίνει την θέα εκείνου που κάνει τις αισθήσεις και την ψυχή να αγάλλεται, να χαίρεται.

Το άγαλμα της θεότητας βρίσκεται κρυμμένο στο άδυτον του ναού, κατ' αντιστοιχία του αθάνατου θεϊκού στοιχείου το οποίο ενυπάρχει κρυμμένο εντός των σωμάτων μας, του υλικού ναού μας. Όπως ανέφερε ο Ηράκλειτος αφενός μεν της φύσης της αρέσει να κρύβεται, και αφετέρου κρυμμένη αρμονία είναι καλύτερη απ' τη φανερή.

Αντίληψη που συναντάμε αργότερα και στα λεγόμενα του Ιησού:

«Δεν ξέρετε πως είστε ναός του Θεού κι ότι το Πνεύμα του κατοικεί ανάμεσά σας; Αν κάποιος, λοιπόν, με τις διαιρέσεις καταστρέφει το ναό του Θεού, αυτόν θα τον αφανίσει ο Θεός. Γιατί ο ναός του Θεού είναι άγιος, κι ο ναός αυτός είστε εσείς» (Α΄Κορ.3,9-17).

Οι πιστοί στην αρχαία Ελλάδα, συγκεντρώνονταν στον περιβάλλοντα χώρο έξω από το κτήριο του ναού, όπου βρισκόταν και ο βωμός για την προσφορά θυσιών και την άσκηση της λατρείας, καθώς η αρχαία Ελληνική θρησκεία είναι κατά εξοχήν φυσιολατρική. Στον ίδιο υπαίθριο χώρο, εκτός από τον βωμό, υψώνονταν διάφορα αφιερώματα των πιστών, κυρίως αγάλματα κι αναθηματικές στήλες.

Ο βωμός βρισκόταν συνήθως στην είσοδο της ανατολικής πλευράς του ναού, σε σημείο ορατό από το άγαλμα του θεού που ήταν τοποθετημένο μέσα στο ναό. Η θυσία ήταν η κορυφαία εκδήλωση λατρείας γι’ αυτό και ο βωμός ήταν ο πυρήνας του Ιερού.

Οι θυσίες μπορούσαν να είναι αναίμακτες προσφορές από γάλα, μέλι, λάδι, κρασί, καρπούς, άνθη ή αιματηρές, με το σφάξιμο ζώων. Τα μη φαγώσιμα μέρη του ζώου καίγονταν στο βωμό προς τιμή των θεών ενώ τα υπόλοιπα μοιράζονταν στους πιστούς. Σε αντάλλαγμα ζητούσαν βοήθεια, προστασία, καλή σοδειά ή καθαρμό από φόνους και κακές πράξεις.

Στον υπαίθριο χώρο γύρω από το ναό, εκτός από τον βωμό, υψώνονταν επίσης διάφορα αφιερώματα των πιστών, κυρίως αγάλματα και στήλες, γνωστά ως αναθήματα. Με την προσφορά τους οι πιστοί εξασφάλιζαν την εύνοια των θεών ή τους ευχαριστούσαν για κάτι.

Το μέγεθος και το υλικό κατασκευής των αναθημάτων ποικίλλει ανάλογα κυρίως με την οικονομική δυνατότητα του πιστού που τα πρόσφερε. Για τη φύλαξη ορισμένων αφιερωμάτων υπήρχαν χαρακτηριστικά κτίσματα, οι λεγόμενοι Θησαυροί.

Οι ρυθμοί είναι δύο: ο Δωρικός και ο Ιωνικός. Σύμφωνα με τον Ρωμαίο αρχιτέκτονα Βιτρούβιο (De architectura 4.1.3-7), συγγραφέα του μόνου αρχαίου συγγράμματος για την αρχιτεκτονική που μας σώζεται, ο Δωρικός ρυθμός, που δημιουργήθηκε στην Πελοπόννησο (συγκεκριμένα μάλιστα στο Άργος) και διαδόθηκε αργότερα και στη Μικρά Ασία.

Στην πραγματικότητα δεν αποκλείεται ο Δωρικός ρυθμός να προήλθε από την εξέλιξη στοιχείων της μυκηναϊκής αρχιτεκτονικής. Πάντως τα πρώτα γνωστά παραδείγματα εντοπίζονται στη βόρεια Πελοπόννησο και δεν είναι παλαιότερα από το τέλος του 8ου ή τις αρχές του 7ου αιώνα π.Χ. Ο ναός χωρίζεται σε τρία μέρη:

1) ο πρόναος. Είναι ένας μικρός χώρος που τον συναντάμε στο μπροστινό μέρος του ναού.

2) ο σηκός. Είναι το κυρίως μέρος του ναού. Εδώ ήταν τοποθετημένο το άγαλμα του θεού.

3) ο οπισθόδομος. Είναι ένας χώρος που βρίσκεται στο πίσω μέρος του ναού.

Οι ναοί ως τόποι λατρείας συνδέθηκαν με την τέλεση θρησκευτικών εορτών κι εκδηλώσεων. Οι γιορτές αυτές συνοδεύονταν συχνά από τη διεξαγωγή αγώνων. Στα πιο ονομαστά ιερά κάποιες γιορτές απέκτησαν και πανελλήνιο χαρακτήρα, όπως τα Ολύμπια, τα Πύθια, τα Νέμεα και τα Ίσθμια ξεπερνώντας τα όρια της απλής λατρείας και αποτελώντας τις πιο σημαντικές κοινωνικές εκδηλώσεις του αρχαίου κόσμου.

Βραβεία σε αυτούς τους αγώνες ήταν στεφάνια από ελιά, δάφνη, πεύκο κι αγριοσέλινο αντίστοιχα (στεφανίτες αγώνες).Υπήρχαν βέβαια και τοπικοί αγώνες σε κάθε πόλη με έπαθλα μεγάλα χρηματικά ποσά και πολύτιμα δώρα (χρηματίτες αγώνες).

Οι περισσότεροι αρχαίοι Ελληνικοί ναοί ήταν κτισμένοι με κατεύθυνση προς την ανατολή, προς τον ανατέλλοντα ήλιο. Αντίθετα οι Χριστιανικοί ναοί προσβλέποντας στην Δευτέρα παρουσία, έχουν κατεύθυνση από τη Δύση προς την Ανατολή.

Οι πρώτοι ιδιόκτητοι Χριστιανικοί ναοί χτίζονται από το τέλος του 2ου αι. μ.Χ. χάρη στην ένταξη των Χριστιανικών κοινοτήτων στις λεγόμενες «Ταφικές Εταιρείες». Αυτές είχαν το δικαίωμα να έχουν ιδιόκτητο χώρο συνάθροισης των μελών τους και κοιμητήριο.

Αυτές οι πρώτες εκκλησίες, είχαν απλό σχήμα και έμοιαζαν με τις βασιλικές ή ήταν περίκεντρα και οκταγωνικά κτήρια, και ονομάζονταν «Ευκτήρια», «Κυριακά», «Βασιλικές» και «Μαρτύρια», αφού ήταν συχνά κτισμένες πάνω σε τάφους μαρτύρων.

Η αρχαιότερη περιγραφή Χριστιανικού ναού που έχουμε αφορά το ναό του Παυλίνου στην Τύρο (313-322), η οποία περιγράφεται από τον εκκλησιαστικό ιστορικό Ευσέβιο. Ο ναός αυτός φαίνεται ότι διέθετε τα τρία βασικά μέρη του χριστιανικού ναού, νάρθηκα, κυρίως ναό και Ιερό Βήμα. Αυτοί οι πρώτοι ναοί είχαν απλή διακόσμηση με συμβολικές παραστάσεις (Σταυρός, ΙΧΘΥΣ, μονόγραμμα Χριστού…) ή καθαρά διακοσμητικές (άνθη, καρποί, παραδείσια πτηνά…).

Την περίοδο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας χτίστηκαν ναοί σε σχήμα σταυρού, που η οροφή τους σκεπαζόταν από μεγάλο τρούλο, ο οποίος συμβόλιζε τον ουρανό. Είναι ακριβώς ο θόλος, με τον οποίο η Χριστιανική αρχιτεκτονική, με ολοένα καινούργιες μορφές, πέτυχε ένα υπερφυσικό αντίγραφο του ουρανού και της θεϊκής παντοδυναμίας.

Στον τρούλο ζωγράφιζαν συνήθως τη μορφή του Χριστού που ευλογούσε τους πιστούς (Χριστός Παντοκράτορας). Ο ναός χωρίζεται σε τρία μέρη: στον πρόναο, στον κυρίως ναό και στο Ιερό Βήμα (ή Ιερό).

Η Βυζαντινή τέχνη δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί ως άρρηκτη συνέχεια της αρχαίας Ελληνικής παρά τις ομοιότητες. Αν και χρησιμοποιήθηκε η ίδια γλώσσα και επιβίωσαν στοιχεία της αρχαίας Ελληνικής παράδοσης, η Βυζαντινή τέχνη εμπεριέχει σοβαρές αντιθέσεις με την αρχαία Ελληνική.

Στο Βυζάντιο ο ναός είναι ο τόπος των τούβλων, των τρούλων, και της πολύχρωμης διακόσμησης που αποτελούν τα ψηφιδωτά η τα σμάλτα, με παραστάσεις αγίων. Παρότι υπάρχουν και εδώ κίονες, αλλά και ξυλόγλυπτο η μαρμάρινο τέμπλο. Το τέμπλο ονομάζεται μεσοτοιχία της αμαρτίας, καθώς λόγω των αμαρτιών μας χωρίζει από την πηγή της ζωής που είναι ο Θεός.

Το τέμπλο χωρίζει τον κυρίως ναό, από το Ιερό βήμα, το αντίστοιχο «άβατο». Στις παλαιοχριστιανικές βασιλικές το τέμπλο είχε την μορφή χαμηλού κιγκλιδώματος, για αυτό και ονομάζεται «κιγκλίδες, κάγκελα» και οι είσοδοι «καγκελοθύρια» ή «Ἅγια Θύρα». Αργότερα το φράγμα και ολόκληρο το βήμα ανυψώνεται περισσότερο και πάνω στους πεσσίκους τοποθετιούνται μικροί κίονες που ενώνονται στην απόληψη τους με το επιστύλιο. Ανάμεσα σε αυτούς τοποθετούνται τα βήλα (κουρτίνες).

Οι εικόνες ανάμεσα σε αυτές θα τοποθετηθούν αργότερα τον 14ο αιώνα, με παραστάσεις από την Παλαιά και Καινή διαθήκη. Στο επάνω μέρος βρίσκεται η εικόνα του Ιησού της Παναγίας, του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου, των Αρχαγγέλων κ.λ.π

Στον Χριστιανικό ναό το κτίριο συλλαμβάνεται ως εσωτερικός χώρος, όπου ο πιστός αποκόπτεται από τον έξω κόσμο, και το φυσικό περιβάλλον.!

Πηγές: https://learnmore.ancienttemple.ysma.gr/, Το Λυκόφως των Θεών, Δ. Κοργιανίτης, εκδ. Αρχέτυπο, Η Θεολογία του Τέμπλου, Μαρία Χατζηγκούμα, «χώρα του Αχώρητου», Βυζαντινή Αθήνα

 

 

 

Στιγμιότυπα από την παρακμή της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, και οι βίαιες μετακινήσεις πληθυσμών

Ο Αλάριχος στην Αθήνα, Ludwig Thiersch, 1894

Η Ανατολική Ρωμαϊκή ("Βυζαντινή αυτοκρατορία") υπήρξε, σχεδόν καθ’ όλη τη διάρκεια της ιστορίας της, κράτος με εξαιρετική ποικιλία εθνοτήτων, λαών και γλωσσών. Όταν η "Βυζαντινή αυτοκρατορία",  αδυνατούσε  να διαφυλάξει τα σύνορα της, γνώρισε δεινές ήττες, απώλειες εδαφών, με αποτέλεσμα ο σημερινός Ελληνικός χώρος,  να αποτελέσει θέρετρο κατάκτησης διαφορετικών κατακτητών, τόσο από την Δύση, όσο και την Ανατολή. 

Οι  Γότθοι  Έρουλοι, πέρασαν από τον Ελλαδικό χώρο, όπως και πολλοί άλλοι βάρβαροι επιδρομείς, καταστρέφοντας και λεηλατώντας. Το «πέρασμα» τους από την Αθήνα το 267 μ.Χ.  σήμαινε την καταστροφή των αρχαίων μνημείων της . Διασώζεται μάλιστα ένα χαρακτηριστικό στιγμιότυπο από την στιγμή εκείνη. Κάποια στιγμή οι  βάρβαροι, ετοιμάζονταν να παραδώσουν στις φλόγες μια βιβλιοθήκη στην Αθήνα, ένας  ηλικιωμένος  όμως ομοεθνής τους, τους φώναξε :

'' Να αφήσουν στους Αθηναίους τέτοια άχρηστα πράγματα, γιατί η απασχόληση με τα βιβλία τους κάνει απόλεμους και ακίνδυνους για τους Γότθους''.

Είναι επίσης γνωστό,  πως  και αργότερα, μετά άλωση την πρώτη άλωση της Κωνσταντινούπολης, από τους Δυτικούς  σταυροφόρους,  πολλά  τζάκια στις Ιταλικές πόλεις χρησιμοποιούσαν ως καύσιμη ύλη  βιβλία, τα οποία είχαν αρπάξει  οι σταυροφόροι από τις βιβλιοθήκες της Κωνσταντινούπολης. Και αυτό διότι το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού στην Δύση ήταν αναλφάβητο, συνεπώς τα βιβλία δεν θα μπορούσαν να έχουν άλλη χρήση για αυτούς….

Ο πιο γνωστός όμως βάρβαρος  καταστροφέας,  υπήρξε ο Γότθος Αλάριχος. Ο Αλάριχος, ξεκίνησε το 396 μ.χ,  από την Θράκη με τις βαρβαρικές ορδές του,  και ξεκίνησε τις λεηλασίες,  τους εξανδραποδισμούς και τις καταστροφές των μνημείων,  από την Μακεδονία και την Θεσσαλία, σπέρνοντας στο πέρασμά του την καταστροφή, δίνοντας λίγο πολύ τέλος στο μεγαλείο της αρχαίας Ελλάδας. 

Ο ιστορικός Ζώσιμος γράφει ότι η καταστροφή που επέφεραν οι χριστιανοί Βησιγότθοι στους ναούς των Εθνικών ήταν κίνηση προμελετημένη και έτυχε μεγάλης συνδρομής από τους χριστιανούς αρειανούς μοναχούς (στην αίρεση του Αρείου ανήκαν και οι Βησιγότθοι). 

Μετά την ΚενρικήΕλλάδα και την Βοιωτία, ο Πειραιάς έπεσε στα χέρια των βαρβάρων και γνώρισε εκτεταμένες καταστροφές. Εντελώς αναπάντεχα ο Αλάριχος δεν κινήθηκε κατά της Αθήνας. Όπως αναφέρει ο Ρωμαίος  ιστορικός Ζώσιμος, ο Αλάριχος, πολιορκώντας τα τείχη των Αθηνών με τον στρατό του, είδε τη θεά Αθηνά οπλισμένη και τον ήρωα της Τροίας Αχιλλέα να στέκονται μπροστά στα τείχη. Η έκπληξη  που προκάλεσε υποτίθεται  στον Αλάριχο αυτή η υπερφυσική εμφάνιση,  υπήρξε τέτοια που είχε ως αποτέλεσμα να εγκαταλειφθεί η ιδέα της καταστροφής της Αθήνας.

Παρά την υπερβολή του Εθνικού Ζώσιμου,  για άγνωστο λόγο  ο Αλάριχος δεν πείραξε τα έργα τέχνης των Αθηνών,  πιθανότατα ίσως από τον θαυμασμό του. Τα αθάνατα μνημεία της Κλασικής Εποχής λέγεται ότι τα αποκάλεσε «έργα των θεών» και δεν θέλησε να τα αγγίξει. Ασφαλέστερο βέβαια για τη χάρη που έδειξε ο Αλάριχος στην Αθήνα είναι η άμεση συνθηκολόγηση της πόλης, κάτι που επέφερε την εκτόνωση του μένους του.

Φτάνοντας στην Νότα Ελλάδα και την Πελοπόννησο, συνεχίζονται οι καταστροφές και οι λεηλασίες επί ενάμιση χρόνο... Από όπου πέρασαν οι Γότθοι του Αλάριχου, δεν έμεινε τίποτε άλλο, παρά ερείπια, στάχτες,  και νεκροί. Ο Αλάριχος έφτασε έως την Ρώμη την οποία,  κατέκτησε και κατέστρεψε..  

Σε ένα τέτοιο περιβάλλον οι τοπικοί Βυζαντινοί (Ελληνικοί) πληθυσμοί υπέστησαν διαδοχικές σφαγές, με αποτέλεσμα ολόκληρες περιοχές να μείνουν χωρίς πληθυσμούς, ενώ η γη να μένει ακαλλιέργητη, λόγω ελλείψεως πληθυσμών. Για να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα η "Βυζαντινή αυτοκρατορία", υποχρεώθηκε πολλές φορές σε μαζικές και υποχρεωτικές μετακινήσεις Βαλκανικών πληθυσμών από το Βορρά κυρίως Αλβανών και Σλάβων,  σε  σημαντικά τμήματα κυρίως της Νοτίου Ελλάδος, της Πελοποννήσου αλλά και της  Κρήτης (*). 

Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα θα αναφέρω πως, οι Άραβες είχαν πάρει τον έλεγχο της Κρήτης από τους "Βυζαντινούς" το 824 μ.χ. Ήταν Άραβες Σαρακηνοί από την Κόρδοβα της Ισπανίας,  με ηγέτη τον Ανδαλουσιανό εμίρη Άμπου Χαφς Ουμάρ. 

Ο Νικηφόρος ο Φωκάς στις 7 Μαΐου του 961 μ.χ, αφού συγκρότησε μια μεγάλη αρμάδα, έβαλε πλώρη για να απελευθερώσει την Κρήτη από την Αραβική κυριαρχία. Ο Νικηφόρος Φωκάς νίκησε σφάζοντας μαζί με τους Άραβες μουσουλμάνους, σχεδόν όλο τον Κρητικό πληθυσμό ο οποίος σε μεγάλο ποσοστό είχε αλλαξοπιστήσει.. (Ο πληθυσμός υπολογίζεται πως ήταν πάνω από 200.000 ψυχές). Ας δούμε ένα περιστατικό από την πολιορκία της Κρήτης το 961 μ.χ, όπως το περιγράφει ο Λέων ο Διάκονος στην ιστορία του:

"... (...)...Την στιγμή που ο Νικηφόρος Φωκάς ενδυνάμωνε την μετωπική διάταξη τους στρατού του και διευθετούσε τις προπορευόμενες μοίρες σε τετραγωνική διάταξη, ένα γύναιο, ένα πορνίδιο σεινάμενο και κουνάμενο, εντελώς ξεδιάντροπο και παραθρεσεμένο, έσκυψε από τους προμαχώνες κάνοντας κάποια μαγικά κόλπα και ψέλνοντας ξόρκια. Φημολογείται άλλωστε πως οι Κρητικοί είναι γνώστες χρησμών και απόκρυφων τελετών και άλλων τέτοιων αγυρτιών, που έχουν παραλάβει παλαιόθεν από τους Μανιχαίους και τον Μωάμεθ. Εκείνο μάλιστα το τρισάθλιο και δαιμονισμένο γυναικάριο δεν έκανε μόνο αυτήν την επίδειξη προχωρώντας ακόμα περισσότερο, ανασήκωνε χωρίς καμία τσίπα το φουστάνι του και ξεγύμνωνε τα απόκρυφα μέρη του σώματος του, ξεστομίζοντας βαριές κατάρες και κοροϊδίες εναντίων του στρατηγού. Τότε ένας από τους εύστοχους τοξότες χτύπησε με το τόξο του το κολασμένο γύναιο, που γκρεμίστηκε κάτω από το κάστρο και κομματιάστηκε στην στιγμή, αφήνοντας με μία ανάσα την ποταπή ψυχή του και πληρώνοντας με οικτρό όλεθρο το αντίτιμο εκείνο τη ύβρως...(...)..."

Στην συνέχεια περιγράφει την νίκη των Ρωμαίων (Βυζαντινών) και του Νικηφόρου Φωκά έναντι των Βαρβάρων, στους οποίους συμπεριλαμβάνονταν και οι Κρήτες (!!) . 

"...(...)...Οι Ρωμαίοι (Οι Βυζαντινοί) όμως ακολουθώντας τους εξολόθρευαν χωρίς έλεος. Στο μεταξύ, όσοι είχαν απομείνει και όσοι δεν είχαν εξοντωθεί στην μάχη, πέταξαν τα όπλα και γονάτισαν σε ικεσία. ..(...)...Με τέτοιο τρόπο λοιπόν αλώθηκε η πόλη και καταλήφθηκε από τις δυνάμεις των Ρωμαίων ..(...)... Αφού κατεύνασε την ένταση που επικρατούσε στο νησί, εγκατέστησε εκεί Χριστιανικές φυλές Αρμενίων, Ρωμαίων και άλλων συμμάχων, αφήνοντας παράλληλα πυρφόρες τριήρεις για να την περιφρουρούν. Τέλος ο ίδιος παρέλαβε τα λάφυρα και τους αιχμαλώτους και σάλπαρε για το Βυζάντιο. Εκεί έγινε δεκτός με μεγαλοπρέπεια από τον Ρωμαίο Αυτοκράτορα Ρωμανό... !"

Ο Νικηφόρος μετά την επανάκτηση της Κρήτης από τους Άραβες επέστρεψε σαν  ήρωας στην Κων/πολη. Παρουσίασε τόσα λάφυρα σαν να έφερε τον πλούτο όλης της γής "τῆς βαρβάρου γῆς τὸν ἅπαντα πλοῦτον συγκομισθῆναι".

Τα έτη 962-963 με μια αστραπιαία εισβολή κατέβαλε τις δυνάμεις των Αράβων στη Κιλικία και στη βόρεια Συρία. Μετά από πολιορκία άλωσε και συμπεριέλαβε μετά από πολλά χρόνια το Χαλέπι στα όρια της Αυτοκρατορίας.  Σε αυτή τη πολιορκία εμφανίζεται για πρώτη φορά το όνομα του ανιψιού του Φωκά και μετέπειτα Αυτοκράτορα Ιωάννη Τσιμισκή. Στις 15 Μαρτίου 963 ο Φωκάς αναγορεύεται Αυτοκράτορας έπειτα από τον ύποπτο αιφνίδιο θάνατο του Ρωμανού Β'.  Επαναλαμβάνει τους αγώνες του κατά των Αράβων και εξεστράτευσε εκ νέου με 40 χιλιάδες άντρες όπου κατάτρεξε όλη τη Μεσοποταμία και Μέση Ανατολή και τελικά εκπόρθησε την Αντιόχεια, ένα μεγάλο έπαθλο αντάξιο της βασιλείας του! Ταυτόχρονα ο στρατηγός του Νικήτας ανακατέλαβε τη Κύπρο. Επάξια ο Φωκάς έλαβε τον τίτλο "Ο Χλωμός Θάνατος των Σαρακηνών, Pallida Mors Saracenorum".

Η βασιλεία του Φωκά έληξε άδοξα το 969 μ.Χ, όταν  η  Θεοφανώ σύζυγος του Νικηφόρου Φωκά, συνωμοτεί με τον εραστή της Ιωάννη Τσιμιτσκή, ανιψιό του Νικηφόρου, και ο Νικηφόρος δολοφονείται το 969. Στον τάφο του Νικηφόρου Φωκά, γράφηκε η φράση :

"Νίκησε τους πάντες αλλά νικήθηκε από μία γυναίκα."

Παραπομπές : 

* Λόγω των συνεχών μετακινήσεων πληθυσμών, το μωσαϊκό αυτό των  διαφόρων Εθνικοτήτων στον Ελλαδικό χώρο, υφίσταται  έως  αρχές του προηγούμενου αιώνα. Θα αναφερθούν δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα :

Α. Ο Τούρκος περιηγητής Εβλιγιά Τσελεμπή, περιγράφει κατά τα ταξίδια στο Μωριά και την Πάτρα, τον 17ο αιώνα: "O πληθυσμός είναι Rumyor (Ρωμιοί;) και μιλούν Ελληνικά/ Ρωμαίικα (Rumc). Για να είμαι ακριβής, ο Μωριάς είναι χερσόνησος με περιφέρεια 770 μιλίων και διαμένουν 5 ξεχωριστές εθνικές ομάδες:

Πρώτα είναι οι γηγενείς μουσουλμάνοι και μονοθειστές του Μωριά. Η γλώσσα τους είναι (μία μορφή ρωμαίικων) Urumsa.Ο πληθυσμός μεταξύ Καλαβρύτων μέχρι Κορίνθο είναι Αρβανοί και μιλούν Αλβανικά.

Μεταξύ Ακροναυπλιάς (Άργολική) και βουνών της Μάνης διαμένει μία ξεχωριστή ομάδα, οι Τσάκωνες. Η γλώσα τους δεν είναι ούτε ρωμαίικα ούτε φραγκικά, αλλά μία περίεργη διάλεκτος κατανοητή στους ίδιους και χρείαζεται διερμηνέα. (η Τσακωνική ανήκει στην υπολειμματική δωρική ζώνη τής νέας Ελληνικής).

Η περιοχή της Μάνης, είναι το νότιο άκρο της χερσονήσου του Μωριά, απέναντι από την Κρήτη. Η γλώσσα των απίστων της Μάνης δεν είναι επίσης ούτε ρωμαίικα ούτε κατοφάρι [;], αλλά μία διάλεκτος με τις δικές της δυσάρεστες εκφράσεις. (η Παραταινάρια ανήκει και αυτή στην υπολειμματική δωρική ζώνη τής νέας Ελληνικής).

Τέλος, είναι οι άπιστοι του Μυστρά (δυτική - νότια Πελ.). Είναι ¨Ελληνες [Urum/ Ρωμιοί] που ο λόγος τους είναι πολύ κομψός." - [An Ottoman Traveller, Selections from the Book of Travels of Evliya Celebi].

Β. Τις παραμονές της απελευθέρωσης της Βορείου Ελλάδος (1912-1913) , ο πληθυσμός της Μακεδονίας προσέγγιζε το 1.205.000 κατοίκους, εκ των οποίων οι Ελληνόφωνοι ανέρχονταν μόλις σε 370.000 (ποσοστό 31%), οι Σλαβόφωνοι σε 260.000 (Πατριαρχικοί και Εξαρχικοί) (21,5%), οι Μουσουλμάνοι σε 475.000 άτομα (39,5%), ενώ οι Εβραίοι και οι λοιποί σε 98.000 (ποσοστό 8%). – [ http://www.imma.edu.gr/imma/history/17.html]

Όταν η ιστορία γράφεται από τους νικητές....

Έπεσε στα χέρια μου τυχαία το βιβλίο Λέων Διάκονος Ιστορία, και το φυλλομέτρησα ελαφρώς. Ο  Λέων ο Διάκονος ήταν Βυζαντινός ιστορικός και χρονογράφος. Γεννήθηκε γύρω στα 950 μ.χ,  κοντά στη Φιλαδέλφεια της Μικράς Ασίας και μορφώθηκε στην Κωνσταντινούπολη, όπου έγινε διάκονος στο αυτοκρατορικό παλάτι.

Όσο βρισκόταν στην Κωνσταντινούπόλη, έγραψε ιστορία για τους αυτοκράτορες Ρωμανό Β΄, Νικηφόρο Β΄, Ιωάννη Τσιμισκή και τα πρώτα χρόνια του Βασίλειου Β΄. Συχνά υπήρξε αυτόπτης μάρτυρας των γεγονότων που κατέγραψε.Το συγγραφικό στυλ του Λέοντα έχει χαρακτηριστεί «κλασικό» καθώς χρησιμοποίησε γλώσσα παρόμοια με αυτή του Ομήρου και άλλων παλαιών  Ελλήνων συγγραφέων.

Το πρώτο που μου έκανε εντύπωση - αν και γνωστό -,  είναι ότι οι Βυζαντινοί Αυτοκράτορες και πολίτες  αναφέρονται  ήδη τον 10ο μ.χ αιώνα,  αποκλειστικά και μόνο ως «Ρωμαίοι» (εξού και το πολύ πρόσφατο Ρωμιός) , ενώ στις ελάχιστες φορές που αναφέρεται ο όρος «Έλλην»  παραπέμπει στο παλαιότερο «παγανιστικό» θρήσκευμα τους, την ειδωλολατρεία  δηλαδή, που είναι συνώνυμο των Βαρβάρων.

Αν και ο Λέων απέχει  αρκετούς αιώνες από την ειδωλολατρική αρχαιότητα, ας δούμε πως τεκμηριώνει ο  ίδιος το φαινόμενο του σεισμού, αλλά και τα επιχειρήματα του σε σχέση με την πλάνη των ειδωλολατρών αρχαίων Ελλήνων για τα αίτια των σεισμών (για πιο λόγο είχε ανάγκη να το κάνει αυτό άραγε αναρωτιέμαι,  εφόσον ο «παγανισμός»  είχε ήδη από αιώνες παύσει να υφίσταται)...

Αναφέρει λοιπόν:

 

       ... «Την ίδια χρονιά (965 μ.χ)  μόλις το θερινό ηλιοστάσιο στρεφόταν  πρός το φθινόπωρο, ο Θεός έκαμε σεισμό μέγα, που ισοπέδωσε πόλεις και χτίσματα....

      ....(...) ...Οι Μαθηματικοί υποστηρίζουν με τις υποθέσεις τους ότι αίτια μίας    παρόμοιας μεγάλης δόνησης και κίνησης είναι οι αναθυμιάσεις  που βρίσκονται εγκλωβισμένες στα έγκατα της γής και έχουν συμπειστεί σε ορμή καταιγιστική. Επειδή όμως δεν μπορεί να διαφύγει δια μιας η ένταση τους, εξαιτίας της στενότητας των τοιχωμάτων, για τούτο και συνεχώς πυκνώνουν  και περιστρέφονται και διασείουν με την σφοδρότητα των κινήσεων τους τις περιββάλουσες κοιλότητες, κλονίζοντας  οτιδήποτε βρίσκεται πάνω και γύρω τους, μέχρις ότου διαπεράσουν τα τειχώματα που μέχρι τότε   τις εμπόδιζαν να εξέλθουν πρός τα έξω.

     Αυτά όμως  παραμυθολογεί  η φαντασιοκοπία των (αρχαίων) Ελλήνων (τω θρήσκευμα)  που εξηγεί τα πάντα σύμφωνα με τις δικές της  αντιλήψεις.  Εγώ όμως, ενστερνιζόμενος τον Θεοπνευστο Δαβίδ (!) θα έλεγα ότι μία τόσο μεγάλη δόνηση αποτελεί επιφάνεια πρός εμάς του Θεού, που κρατάει το μάτι άγρυπνο πάνω από τα ανθρώπινα πράγματα, - όσα διαπράτονται κατά πράβασιν των Θείων εντολών – μήπως έτσι οι θνητοί φοβηθούν και απόσχουν από φαύλα έργα τελώντας πράξεις αξιέπαινες..!!!»

Αφορμής δωθείσης λοιπόν,  ας εξετάσουμε  τι πίστευαν στην Αρχαία Ελλάδα. Στην αρχαία Ελλάδα λοιπόν,  οι πολλοί  ο «λαουτζίκος» δηλ, πίστευε  πως τον σεισμό τον προκαλούσε ο Θεός ο Ποσειδώνας.

Στην αρχαία Ελλάδα όμως  ταυτόχρονα αναπτύχθηκε  ο ορθολογισμός, η Φιλοσοφία και η επιστήμη.  Κατ’ αυτό τον τρόπο η αναζήτηση της αλήθειας γύρω από το πρόσωπο και τη φύση του Θεού ήταν ότι σημαντικότερο για τον αρχαίο Έλληνα Φιλόσοφο σε αντιδιαστολή με το  μεταγενέστερο «πίστευε και μη ερεύνα».

Ο Πλούταρχος  για παράδειγμα στα «Ηθικά - περί δεισιδαιμονίας» και  «Περί Ίσιδος και Οσίριδος» , υποστήριζε ότι η μελέτη και η έρευνα γύρω από την θεία φύση είναι σημαντικότερη ακόμα και από την ανάληψη ιερατικών καθηκόντων.

Αναφέρει χαρακτηριστικά :

      ....«Ο  άνθρωπος, που ενώ δεν γνωρίζει την ουσία του Θεού είναι θρήσκος τότε θα καταλήξει στην δεισιδαιμονία ....

     ...(..)...Για τούτο η αναζήτηση της αλήθειας, και μάλιστα αυτή που αναφέρεται στους θεούς, είναι έντονη ορμή προς τη θεότητα. Η σχετική μάθηση και η έρευνα είναι όμοια κατά κάποιο τρόπο με ανάληψη ιερών καθηκόντων και έργο ιερότερο από κάθε θρησκευτική αποχή, από κάθε υπηρεσία στους ναούς… 

      ...(..)...Είναι φοβερό το σκοτάδι της δεισιδαιμονίας και όταν καταλάβει τον άνθρωπο ενσπείρει σ'αυτόν λογισμούς σύγχυσης και τύφλωσης και μάλιστα σε πράγματα που είναι απαραίτητοι οι συλλογισμοί....

      ...(..)...Η Αθεΐα ευνοεί το μη αγαθόν, ενώ η δεισιδαιμονία εκλαμβάνει το καλό ως κακό. Στον δεισιδαίμονα και το πιο αμελητέο κακό να συμβεί, κάθεται και οικοδομεί επάνω στην λύπη, επιπλέον πάθη τα οποία είναι και σκληρότερα, από τα οποία δεν είναι εύκολη η απαλλαγή. Δεν κατηγορεί τον εαυτό του για την άγνοια, αλλά τον θεό γι αυτά που του συμβαίνουν, ενώ θα έπρεπε σε κάθε αναποδιά να προσπαθήσει να επανορθώσει αντί να πει την ήταν θέλημα θεού».

O Επίκουρος αναφέρει για την προέλευση των φυσικών φαινομένων

Επίκουρος, Επιστολές  προς προς Πυθοκλή  και Ηρόδοτο, 76 κ. εξ :

 

«..Να θυμάσαι ότι η μελέτη των ουράνιων φαινομένων δεν έχει άλλο σκοπό… από την αταραξία και τη βέβαιη πίστη...Ηλιοστάσια, εκλείψεις, ανατολές και δύσεις κ.ο.κ. συμβαίνουν «χωρίς την αρωγή ή τη διαταγή» των θεών, και η τακτικότητα των φαινομένων στον ουρανό οφείλεται στη διευθέτηση των ατόμων και όχι στον θεό…(…)…

..H  λίγωση της σελήνης και ξανά το γέμισμά της μπορεί να προκαλείται από την περιστροφή της ή, επίσης, από τους σχηματισμούς του αέρα ή, πάλι, από την παρεμβολή άλλων σωμάτων, ή με κάποιον άλλο από τους τρόπους με τους οποίους τα επίγεια φαινόμενα μας κατευθύνουν να εξηγήσουμε ένα τέτοιο γεγονός, υπό την προϋπόθεση ότι δεν εγκλωβίζεται κανείς στη μέθοδο της μίας και μοναδικής εξήγησης ώστε να απορρίπτει αδικαιολόγητα τις άλλες χωρίς πρώτα να έχει εξετάσει τι μπορεί -και τι δεν μπορεί- να ερευνήσει ο άνθρωπος.»

 Ο Πορφύριος στα έργα του  Κατά Χριστιανών και περί αγαλμάτων αναφέρει πως όποιος σέβεται τους θεούς δεν τους ταυτίζει με το υλικό από το οποίο είναι φτιαγμένα τα αγάλματά τους. Πιο συγκεκριμένα αναφέρει :

 … «Θα απευθύνω τον λόγο μου σε όσους είναι θεμιτό, κλείστε τις θύρες στους βέβυλους, δεχόμενος αυτά τα νοήματα σοφίας του Θεολόγου ( αναφέρεται στον Ορφέα), αναφέρομαι σε όσους υποδούλωσαν τον Θεό και τις δυνάμεις του Θεού, με σύμφυτες προς την αίσθηση εικόνες αποτυπώνοντας τα αόρατα σε ορατά δημιουργήματα, τα οποία σαν ένα είδος ανοικτών βιβλίων περιγράφουν τις βασικές γνώσεις για τους θεούς σε όσους γνωρίζουν να τα διαβάζουν. Δεν είναι να απορεί κανείς που οι αμαθέστατοι των ανθρώπων θεωρούν τα αγάλματα ξύλα και πέτρες, αφού και τα γράμματα έτσι τα θεωρούν οι ανόητοι, βλέποντας τις ενεπίγραφες στήλες σαν απλές πέτρες, τις πινακίδες σαν ξύλα και τα βιβλία σαν υφασμένο πάπυρο..

     ...(..)...ότι οι πρόγονοι των Ελλήνων δημιούργησαν τους ναούς και τα αγάλματα που τους διακοσμούν για την διαρκή υπενθύμιση των. Με αυτόν τον τρόπο επέτρεπαν στους παρεβρισκομένους να ανάγονται στην έννοια του θεού και να ζητούν από αυτούς ό,τι έχουν ανάγκη μέσω προσευχής και ικεσίας...

     ...(..)... οι άνθρωποι αποτύπωσαν τους θεούς με ανθρώπινη μορφή γιατί το θείο είναι λογικό και τους απέδωσαν ωραιότητα γιατί το κάλλος σε εκείνους είναι άφθαρτο...

       ..(..)...... Επειδή το θείον είναι φωτοειδές και διαχέεται διαρκώς μέσα στο αιθέριο πυρ, και είναι αφανές στην αίσθηση εκείνων που έχουν στραμμένες τις φροντίδες τους αποκλειστικά στα πράγματα της θνητής ζωής, οι αγαλματοποιοί χρησιμοποίησαν αφ' ενός μεν την διαυγή ύλη, όπως το κρύσταλλο ή τον πάριο λίθο ή το ελεφαντόδοντο για να αναχθούν στην διανόηση του πυρός και στην ιδιότητα του αμόλυντου που αυτός έχει, διότι ο χρυσός δεν μολύνεται.

Άλλοι πάλι, θέλοντας να δηλώσουν το αφανές της ουσίας του Θεού, χρησιμοποίησαν μέλανα λίθο. Αποτύπωσαν τους Θεούς με ανθρώπινη μορφή διότι το Θείον είναι λογικό  και τους απέδωσαν ωραιότητα διότι το κάλλος σε κείνους είναι άφθαρτο. Χρησιμοποίησαν δε διάφορες μορφές και ηλικίες, καθέδρες, στάσεις και αμφιέσεις, άλλους Θεούς τους παρουσίασαν αρσενικούς και άλλους θηλυκούς , άλλους παρθένους και εφήβους, άλλους εγγάμους, προκειμένου να παραστήσουν τις μεταξύ τους διαφορές. Έτσι κάθε τι το λευκό το απέδωσαν στους Ουράνιους Θεούς.

        Τη Σφαίρα και όλα τα σφαιρικά πράγματα τα απέδωσαν ιδίως στον Κόσμο, στον Ήλιο και τη Σελήνη, κι εκεί όπου υπάρχει τύχη και ελπίδα. Τον Κύκλο και όλα τα κυκλικά πράγματα τα απέδωσαν στον Χρόνο και τις ουράνιες κινήσεις, στις ζώνες και στους κύκλους που εμπεριέχει ο ουρανός, ενώ τα τμήματα του Κύκλου τα απέδωσαν στους μετασχηματισμούς της Σελήνης. Τις πυραμίδες και τους οβελίσκους τις αφιέρωσαν στην ουσία του πυρός και, γι' αυτό, κατ' εξοχήν στους Ολύμπιους Θεούς. Στον Ήλιο αφιέρωσαν τον Κώνο, στη Γη τον Κύλινδρο, για την σπορά και την γέννηση καθιέρωσαν τον Φαλλό και για το γυναικείο αιδοίο το τριγωνικό σχήμα...

        ..(..)......Αν θέλαμε να διακρίνουμε αδρομερώς την ανθρωπότητα, θα μπορούσαμε με βεβαιότητα να πούμε ότι διαιρείται σε τρεις κατηγορίες: Σε αυτούς που φτιάχνουν αγάλματα, σε αυτούς που τα καταστρέφουν και στο επαμφοτερίζον πλήθος. Με άλλα λόγια: στους Δημιουργούς, τους Καταστροφείς και τους Αδιάφορους. Το επαμφοτερίζον πλήθος είναι που κάνει τη ζυγαριά να γέρνει πότε από τη μια και πότε προς την άλλη κατεύθυνση. Δημιουργικότητα και καταστροφικότητα φαίνεται πως έχουν κοινή ενεργειακή βάση, αλλά εντελώς διαφορετική πορεία. Η πρώτη είναι δρόμος, ενώ η δεύτερη σύνδρομο. Συχνά η ανικανότητα προς δημιουργία «δημιουργεί» ικανότητα προς καταστροφή.»

Ο Δίων Χρυσόστομος στο  Περί Βασιλείας εξηγεί επίσης για ποιό λόγω η τέχνη της αγαλματοποιητικής επέλεξε την ανθρώπινη μορφή:

      ..(..)...Τον νου και την φρόνηση αυτή καθαυτή δεν είναι ικανός να απεικονίσει  κανένας, ούτε αγαλματοποιός, ούτε ζωγράφος διότι τέτοιες δυνάμεις είναι αόρατες και παντελώς άγνωστες σε όλους. Έτσι, καταφεύγουμε στο ανθρώπινο σώμα στο οποίο οτιδήποτε αποδίδουμε δεν υπονοείται απλώς, αλλά και αναγνωρίζεται. Και επειδή το θεωρούμε ως σκεύος φρονήσεως και λόγου το συνδέουμε με τον θεό, λόγω ελλείψεως και απουσίας άλλου παραδείγματος αυτών, επιζητώντας να δείξουμε με το φανερό και απεικονιζόμενο το αφανές και το ανεικονικό, χρησιμοποιώντας το ανθρώπινο σώμα σαν σύμβολο δυνάμεων.»

Ως επίλογο θα χρησιμοποιήσω τα λόγια του τελευταίου «παγανιστή»

αυτοκράτορα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας του Ιουλιανού του αποστάτη 4ο μ.χ.

      ..(..)...«Όταν αντικρίζουμε τα αγάλματα των θεών, ας μην τα βλέπουμε σαν σκέτες πέτρες ή ξύλα, αλλά ούτε να θεωρούμε πως είναι οι ίδιοι οι θεοί. Βέβαια, και τις εικόνες των βασιλιάδων δεν τις λέμε ξύλο και πέτρα και χαλκό αλλά ούτε και βασιλιάδες -εικόνες των βασιλέων τις λέμε. Όποιος λοιπόν αγαπά τον βασιλιά, βλέπει με ευχαρίστηση την εικόνα του, όπως και όποιος αγαπά το παιδί του βλέπει μ' ευχαρίστηση την εικόνα του παιδιού και όποιος αγαπά τον πατέρα του, την εικόνα του πατέρα· όποιος λοιπόν αγαπάει τους θεούς, αντικρίζει με ευχαρίστηση τα αγάλματα και τις εικόνες των θεών, νιώθοντας την ίδια στιγμή σεβασμό και ρίγος καθώς τον βλέπουν, αόρατοι, οι θεοί.

        Αν τώρα κάποιος νομίζει πως αυτά τα αγάλματα δεν μπορούν να καταστραφούν επειδή κάποτε ονομάστηκαν εικόνες των θεών, θα τον θεωρήσω τελείως άμυαλο· γιατί θα 'πρεπε τότε να μην είχαν φτιαχτεί από ανθρώπινα χέρια. Είναι άλλωστε δυνατόν, ένας άθλιος και αμαθής άνθρωπος να καταστρέψει το έργο ενός καλού και σοφού· όμως τα ζωντανά αγάλματα που έφτιαξαν οι θεοί από την αόρατη ουσία τους, εκείνες δηλαδή οι θεότητες (τα Ουράνια σώματα)  που περιφέρονται κυκλικά στον ουρανό, μένουν στον αιώνα τον άπαντα. Ας μην χάνει λοιπόν κανείς την πίστη του στους θεούς, επειδή βλέπει και ακούει ότι κάποιοι φέρθηκαν υβριστικά προς τα αγάλματα και τους ναούς...

         Να μη σας ξεγελάει λοιπόν κανείς με τα λόγια ούτε να σας κλονίζει την πίστη στην πρόνοια. Κι εκείνοι που σας χλευάζουν γι' αυτά, δηλαδή οι Ιουδαίοι προφήτες, τι έχουν να πούνε για τον ναό τους που τρεις φορές γκρεμίστηκε κι ακόμα δεν έχει ανεγερθεί; Δεν το 'πα αυτό χλευαστικά, εγώ που πρώτος ύστερα από τόσα χρόνια σκέφτηκα να τον ανοικοδομήσω προς τιμήν του θεού που λατρευόταν σ' αυτόν· χρησιμοποίησα το παράδειγμα θέλοντας να δείξω ότι κανένα ανθρώπινο έργο δεν είναι άφθαρτο και ότι οι προφήτες που έγραφαν τέτοια πράγματα παραληρούσαν, συντροφιά με ξεκουτιασμένες γριούλες».

Ο δε Σαλλούστιος σύμβουλος και προσωπικός φίλος του Ιουλιανού  ιστορικός (θεωρείται για τους  Ρωμαίους ότι και ο Θουκυδίδης για τους Ελληνες)  και πολιτικός, στο έργο του  περί Θεών και κόσμου εξηγεί γιατί τιμούσαν τους Θεούς αφού δεν είχαν ανάγκη τίποτα.

      ....« Εδώ λύνεται το θέμα σχετικά με τις θυσίες και τις άλλες τιμές που αποδίδονται στους Θεούς. Το ίδιο το Θείο δεν έχει καμία ανάγκη και οι τιμές προσφέρονται για δική μας ωφέλεια. Η πρόνοια των Θεών φθάνει παντού και χρειάζεται μόνο κάποια ικανότητα για την υποδοχή της. Κάθε ικανότητα επιτυγχάνεται από τη μίμηση και την ομοιότητα. Για αυτό τον λόγο οι ναοί κτίσθηκαν προς μίμηση του ουρανού, οι βωμοί μιμούνται τη γη, τα αγάλματα τη ζωή (για αυτό πλάσθηκαν σαν ζωντανά όντα), οι ευχές το νοερό, τα μυστηριακά γράμματα (χαρακτήρες) τις άρρητες ουράνιες δυνάμεις, τα βότανα και οι λίθοι την ύλη, και τα θυσιαζόμενα ζώα την άλογη ζωή μέσα μας . Από όλα αυτά οι Θεοί δεν κερδίζουν τίποτα. Τί κέρδος να έχουν οι Θεοί;  Εμείς κερδίζουμε την επικοινωνία μαζί τους».