Οι Έλληνες λήσταρχοι Ρομπέν των δασών, και οι αυταπάτες.

 

Οι λήσταρχοι «Παππούς», Γιώργης Λύγκος, από Χέλι Αργολίδας και Μήτσος Λαφαζάνης, από Μπούζι Κορινθίας, περίπου 1860.

Τον 19ο αιώνα, ανάμεσα στους φημισμένους ληστές που αλώνιζαν τον Μοριά και τη Ρούμελη, ξεχώριζαν δυο συνεπώνυμοι από το ορεινό Χέλι (Αραχναίο) της Αργολίδας, οι λήσταρχοι Λύγκοι. Ήταν ο Γιώργης Λύγκος, ο επιλεγόμενος παππούς και ο Αναστάσης Λύγκος, ο επιλεγόμενος λεβέντης. Ήσαν θείος και ανιψιός.

Πολλοί οι θρύλοι, που μπερδεύονται με την πραγματική ιστορία, όταν γίνεται αναφορά στους Λύγκους. Αιχμαλώτιζαν και λήστευαν πλούσιους ή τοκογλύφους. Πάντα ήταν ολιγαρκείς.

Πρώτα έπαιρναν πληροφορίες για την οικονομική κατάσταση των υποψηφίων θυμάτων τους. Σύμφωνα με την περιουσία τους, απαιτούσαν, το ένα πέμπτο περίπου. «Να πάρουμε κι εμείς, αλλά να σε αφήσουμε να ζήσεις κι εσύ», έλεγε ο παππούς Λύγκος.

Σε περιπτώσεις που έπαιρναν περισσότερα λύτρα, επειδή αυτός που τους πληροφόρησε για τα περιουσιακά στοιχεία του θύματος είχε κάτι εναντίον τους, τότε ο Λύγκος επέστρεφε ένα σεβαστό μέρος των λύτρων.

Η γενναιοφροσύνη τους κέρδισε την εκτίμηση των χωρικών και πιθανόν και την αγάπη τους. Ακόμα και οι χωροφύλακες των αποσπασμάτων φημολογείται ότι συμπαθούσαν τους Λύγκους. Αρκετοί από αυτούς που πιάστηκαν από τους λήσταρχους, όχι μόνο δεν κακοποιήθηκαν, αλλά ενισχύθηκαν οικονομικά από αυτούς. Ίσως όχι μόνο για φιλανθρωπικούς λόγους…

Για έναν χωροφύλακα, τον Γιάννη Στρίγκα, έτρεφαν ιδιαίτερη συμπάθεια. Έλεγε ο Παππούς: 

«Αν τύχει μωρέ παιδιά και πιαστούμε με σταυρωτήδες καβαλάρηδες, θέλω να προσέξετε. Να μη χτυπήσετε έναν με άσπρο άλογο, με μια ελιά στο πρόσωπο». Συχνά έδιναν χρήματα στους φτωχούς.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει όμως επίσης η φωτογραφία των εικονιζόμενων λήσταρχων (όπως και όλες οι παλιές φωτογραφίες) για την κατανόηση της πολιτισμικής αλλά και φυλετικής κατάστασης που επικρατούσε στην Ελλάδα, μετά την απελευθέρωση από τον Τούρκικο ζυγό.

Να αναφέρω για παράδειγμα πως τον Οκτώβριο του 1833 συντάσσεται ο κατάλογος των προς απαλλοτρίωση κτιρίων χάριν ανασκαφών στην Αθήνα. Στην πρωτεύουσα της Ελλάδος, καταγράφονται 400 σπίτια, 7 φούρνοι και 103 εργαστήρια, μεταξύ των οποίων 2 ελαιοτριβεία και 2 σαπουντζίδικα, μόνο στην περιοχή την οριζόμενη από τις κατοπινές οδούς Ηφαίστου, Μητροπόλεως, Νίκης, Αμαλίας και Λυσικράτους, δηλαδή στο ήμισυ περίπου της παλαιάς πόλης. Οι κάτοικοι ήταν κυρίως ποιμένες πολλοί εκ των οποίων μιλούσαν Αρβανίτικα.

Ο εκ των Αντιβασιλέων Georg Maurer, που έφθασε στην Αθήνα το 1833 κατά τη διάρκεια της πρώτης επίσκεψης του Όθωνα, σημειώνει:

«Η Αθήνα που πριν απ’ τον Απελευθερωτικό Πόλεμο αριθμούσε 3.000 περίπου σπίτια, τώρα δεν είχε ούτε 300. Τα άλλα είχαν μεταβληθεί σ’ έναν άμορφο σωρό από πέτρες».

Τον Αύγουστο του 1832 ο Λουδοβίκος Ρος είχε δηλώσει απογοητευμένος:

« Αυτό δεν είναι αι ιοστεφείς και περίφημοι Αθήναι. Αυτό είναι μονάχα ένας θεόρατος σωρός ερείπια, μια άμορφη [...] γκριζωπή μάζα στάχτης και σκόνης, απ’ όπου ξεπροβάλλουν μια δωδεκάδα φοίνικες και κυπαρίσσια, τα μόνα που αντιστέκονται στην καθολική ερήμωση».

Την ίδια περίπου εποχή (1832-1833) επισκέπτεται την Αθήνα ο αποσπασμένος στο εκστρατευτικό σώμα του Στρατηγού Maison, J.L Lacour, οποίος διαπιστώνει:

«Η καρδιά σφίγγεται φτάνοντας στην Αθήνα. Νέα ερείπια καλύπτουν τα αρχαία, τα καταχωνιασμένα μέσα στη γη. [...] Στενά, σκοτεινά, λασπώδη, ακανόνιστα δρομάκια. Βρώμικα, καπνισμένα και δυσώδη μαγαζιά, με πραμάτειες που θα τις περιφρονούσαν ως και οι πλανόδιοι πωλητές στα χωριάτικα πανηγύρια μας, κι όλα αυτά περικυκλωμένα από ένα χονδροειδές τοιχίο, να τι έχει αντικαταστήσει το Ωδείο του Περικλέους, το Ελευσίνιο, το Λύκειο, τους Κήπους και τον Ναό της Αφροδίτης, τις Πύλες του Ερμού, [...] και τα λοιπά μνημεία, των οποίων μόνον τα ονόματα έχουν απομείνει».

Ο Thomas Abbet-Grasset παρατηρεί τον Οκτώβριο του 1834: 

«Δεν υπάρχουσιν όμως πλέον Αθήναι. Εις τον τόπον της ωραίας δημοκρατίας απλούται σήμερον πενιχρά πολίχνη, μαύρη εκ των καπνών, σιωπηλή ως φύλαξ των νεκρών μνημείων, με στενούς και ασύμμετρους δρομίσκους».

Είναι προφανές καταρχήν ότι οι αυτόπτες αυτοί μάρτυρες αποτύπωναν στα λόγια τους όχι μόνο τη θλίψη τους για ό,τι έβλεπαν αλλά και την απογοήτευση τους για ό,τι δεν έβλεπαν: 

«τας ιοστεφείς και περίφημους Αθήνας», «την ωραία δημοκρατία», «το Ωδείο του Περικλέους», και «τις Πύλες του Ερμού».

Είναι γεγονός πάντως ότι η πόλη είχε υποστεί σοβαρότατες καταστροφές, ιδιαίτερα στο διάστημα της ενδεκάμηνης πολιορκίας της από τον Κιουταχή, μεταξύ Ιουνίου 1826 και Μαΐου 1827.

Η Τουρκική φρουρά αποχώρησε οριστικά από το φρούριο της Ακροπόλεως την 31η Μαρτίου 1833. Στο διάστημα που προηγήθηκε, ιδιαίτερα κατά την τριετία 1830-1833, δεν διαδραματίστηκαν σοβαρά πολεμικά γεγονότα στην περιοχή.

Αυτό, σε συνδυασμό με το γεγονός ότι τα Πρωτόκολλα της Ανεξαρτησίας προέβλεπαν ασυζητητί την απελευθέρωση της Αθήνας, επέτρεψε τη βαθμιαία αναγέννηση της Πόλης.

Τον Νοέμβριο του 1831 οι αρχιτέκτονες Σταμάτης Κλεάνθης και Eduard Schaubert, μαθητές του σημαντικότερου ίσως Γερμανού νεοκλασικού αρχιτέκτονα Karl Friedrich Schinkel, εγκαθίστανται στην Αθήνα, όπου βάζουν μπρος το έργο της συστηματικής τοπογράφησης της πόλης και στη συνέχεια συντάσσουν την πολεοδομική τους πρόταση, εν όψει της πιθανής εγκατάστασης εκεί της πρωτεύουσας του νεοπαγούς κράτους.

Αξίζει να αναφέρω πως κατά τον σχεδιασμό της πόλεως εξετάστηκε και το ενδεχόμενο ανέγερσής τους πάνω στην ίδια την Ακρόπολη, βάσει σχεδίων του Schinkel, η ιδέα όμως κατακρίθηκε και από τον ίδιο τον Λουδοβίκο της Βαυαρίας.

Τα πρώτα ονόματα των οδών δόθηκαν από τους Κλεάνθη και Schaubert, όταν διαμόρφωναν την πολεοδομική τους πρόταση για την Αθήνα, το έτος 1832. Όπως ήταν επόμενο, τα αρχαιοελληνικής έμπνευσης ονόματα κυριάρχησαν εξ ολοκλήρου στις επιλογές τους, με μοναδικές ίσως εξαιρέσεις τα Βουλεβάρια και τις πλατείες Ανακτορίων, Βόρσας και Θεάτρου. 

Από τα ονόματα εκείνα, ένας μικρός αριθμός αντιστοιχούσε σε κάποια τοπογραφική πραγματικότητα, Λόγου χάριν, η Πειραιώς κατευθύνονταν πράγματι προς τον Πειραιά, η Μεσογείων προς τα Μεσόγεια, η Σταδίου, στην αρχική της σύλληψη, έφθανε ως το Στάδιο, η Αρείου Πάγου σκόπευε τον ομώνυμο βράχο και η Αθηνάς αντίστοιχα το Ναό της Παλλάδας, ενώ η Λυσικράτους έφθανε ως το ομώνυμο μνημείο και η Αιόλου ως τον υποτιθέμενο Ναό του Αιόλου, δηλαδή το Ωρολόγιο του Ανδρόνικου Κυρρήστου.

Τα κτίρια που ανεγέρθηκαν ακολούθησαν την νεοκλασική αρχιτεκτονική η οποία στα τέλη του 18ου και στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα υπήρξε ένα διεθνές στυλ που γεννήθηκε ως απάντηση στα περίκομψα και διακοσμητικά αυλικά αισθητικά ρεύματα του Μπαρόκ και του Ροκοκό. Στην Ελλάδα ο ρυθμός αυτός ήρθε διαμέσου της Γερμανίας.

Πως καταφέραμε λοιπόν να κάνουμε την Αθήνα των 400 σπιτιών του μία απέραντη τσιμεντούπολη είναι απορίας άξιο, ίσως και όχι…

Πηγή για την Αθήνα του 19 ου αιώνα το άρθρο του Λεωνίδα Καλλιβρετάκη, Ιστορικός, Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών / Ε.Ι.Ε, :

"Η Αθήνα τον 19ο αιώνα: Από επαρχιακή πόλη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, πρωτεύουσα του Ελληνικού Βασιλείου" [https://archaeologia.eie.gr/archaeologia/gr/chapter_more_9.aspx]

Έλληνες αεί παίδες εισίν»

Στην φωτογραφία τα απομεινάρια του αρχικού προ – Παρθενώνα που κατέστρεψαν στην επιδρομή τους οι Πέρσες. Ότι υλικό απέμεινε από τους παλιούς ναούς της Ακρόπολης, οι αρχαίοι τα χρησιμοποίησαν για να οχυρώσουν τα τείχη της Ακρόπολης, αλλά και  ως παραδειγματισμό και ενθύμηση της ισχύς που οφείλουν να έχουν όσοι επιθυμούν να είναι ελεύθεροι  για τις επόμενες γενιές στην Ακρόπολη.

Το καλοκαίρι του 480 π.Χ., μετά τη μάχη των Θερμοπυλών, οι περισσότερες Ελληνικές πόλεις έχουν υποταχθεί στους Πέρσες, οι οποίοι στο πέρασμά τους καίνε και καταστρέφουν τα πάντα. Με προτροπή του Θεμιστοκλή οι Αθηναίοι εγκαταλείπουν την πόλη τους, που λίγο αργότερα λεηλατείται και πυρπολείται με μανία από τον περσικό στρατό. Γυναίκες και παιδιά είχαν μεταφερθεί στην Τροιζήνα, οι άνδρες είχαν μπει στα πλοία να πολεμήσουν. Στην Ακρόπολη είχαν οχυρωθεί οι ταμίες της θεάς Αθηνάς, καθώς και λίγοι ηλικιωμένοι και άρρωστοι που δεν μπορούσαν να κινηθούν. θεώρησαν πως  είτε οι Πέρσες θα σεβόντουσαν την ιερότητα της Ακροπόλεως , είτε η Αθηνά θα τους προστάτευε.  Πάνω σε αυτούς λοιπόν και στα ιερά της πόλεως ξέσπασε η μανία των Περσών. Με πύρινα βέλη έβαλαν φωτιά στο «ξύλινο τείχος», κατέλαβαν τον ιερό Βράχο, έκαψαν τους ναούς και κομμάτιασαν τα αγάλματα. Στη φωτιά κάηκε και το σύμβολο της Θεάς  Αθηνάς η ιερή της ελιά στο Ερέχθειο.  Όταν η καμμένη ελιά ξαναβλάστησε και οι Αθηναίοι νίκησαν στην ναυμαχία Σαλαμίνας, οι Αθηναίοι αναθάρρησαν. 

 .

Οι Πέρσες ηττήθηκαν και οι Αθηναίοι επανήλθαν στην κατεστραμμένη και λεηλατημένη πόλη,  διαπιστώνοντας πως τα ιερά τους είχαν βεβηλωθεί και καταστραφεί από τους Βάρβαρους Πέρσες.  Οι Αθηναίοι ξαναέχτισαν τα ιερά τους,  μέρος όμως από τα ερείπια της βεβήλωσης τα άφησαν ως παραδειγματισμό και ενθύμηση της ισχύς που οφείλουν να έχουν όσοι επιθυμούν να είναι ελεύθεροι  για τις επόμενες γενιές στην Ακρόπολη. Κάποια από τα ερείπια αυτά της μανίας των καταστροφής των Περσών  είναι ακόμη ορατά περιμετρικά της Ακρόπολης στην Βόρεια κλιτύ, καθώς χρησιμοποιήθηκαν στο τείχος της Ακροπόλεως... 
 .
Σε ανασκαφές που έγιναν το 1886 κοντά στο Ερέχθειο έναν μεγάλο λάκκο βρέθηκαν πολλά αρχαϊκά αγάλματα και νομίσματα, συσσωρευμένα στο ίδιο σημείο. Είχαν τοποθετηθεί εκεί πολύ αργότερα από τους ίδιους απογόνους των Αθηναίων θυμάτων της  Ακρόπολης το 480 π.X. από τους Πέρσες. Οι  Αθηναίοι  έθαψαν κάποια από  τα σπασμένα και καμένα αναθήματα που τα είχαν αφήσει άθικτα μετά την καταστροφή ανάμεσα στους γκρεμισμένους ναούς, ως τραγική ανάμνηση. .

Φωτογραφία από τις ανασκαφές του 1886 στο Ερέχθειο όπου βρέθηκαν πολλά κατεστραμμένα αγάλματα από τους Πέρσες. Η λεζάντα γράφει: «Ανασκαφή του παρά το βόρειον τείχος χώρου, εν ω ευρέθησαν τα πολλά αγάλματα». 

 .

«Έλληνες αεί παίδες εισίν»,  οι Έλληνες παραμένουν πάντα παιδιά έχοντας κοντή μνήμη,  είχε πει ο Αιγύπτιος ιερέας στον Σόλωνα. Εμείς  ότι οι Έλληνες, έχουμε βραχεία μνήμη, λίγο καιροσκόποι, λίγο ανέμελοι, δεν εμβαθύνουμε στα πράγματα, λίγο παράτολμοι, αλλά και εγωιστικοί. Όμως ο Αιγύπτιος ιερέας το πει ξεκάθαρα χιλιάδες ήδη χρόνια πριν. Οι Έλληνες σαν τα παιδιά, ποτέ δεν διδάσκονται από την μοναδική Ιστορία και το πλούσιο παρελθόν τους. Δεν διδάσκονται από τη σοφία και τα επιτεύγματα των προγόνων τους. Δεν αξιοποιούν την Ιστορία και τη διδαχή των προγενέστερων γενεών, που είναι τόσο πλούσια πηγή σε διδάγματα και μάθηση. Κάθε ένας από εμάς σκέπτεται και ενεργεί εγωκεντρικά, σαν ανακαλύπτει τα πάντα για πρώτη φορά. Αδιαφορούμε για την Ιστορία μας, και η ιστορία μας τιμωρεί, δια της επαναλήψεως….

Ο τελευταίος αυτοκράτορας των Αζτέκων

 Άγαλμα του τελευταίου βασιλιά των Ατζέκων Κουατεμόκ  στην πόλη του Μεξικού.

Σαν σήμερα  13/8/ 1521, ο Ισπανός  κατακτητής  "κονκισταδόρος * " Ερνάν  Κορτές , συλλαμβάνει τον τελευταίο Αζτέκο Αυτοκράτορα των Κουαουτέμοκ, στην σημερινή πόλη του Μεξικού. 

Οι Ατζέκοι ήταν εκείνοι που αποτέλεσαν το μεγαλύτερο εμπόδιο για την Iσπανική κυριαρχία της Αμερικής. Αν και από μία άποψη, ήταν ένας λαός της Λίθινης Εποχής - αφού δεν είχαν ανακαλύψει τον τροχό - οι Αζτέκοι είχαν δημιουργήσει ένα εντυπωσιακό πολιτισμό. Είχαν οικοδομήσει στο μέσο της λίμνης Τεξκόκο (στην τοποθεσία της σημερινής Πόλης του Μεξικού), όχι μόνο μία από τις μεγαλύτερες πόλεις του κόσμου την εποχή εκείνη, αλλά και μία από τις πιο όμορφες. Η Τενοχτιτλάν είχε πληθυσμό τουλάχιστον 250.000 κατοίκων και ήταν μία μόνο από τις πόλεις της εκτεταμένης επικράτειας των Αζτέκων. 

Αρχικά λόγω μίας προφητείας οι Αζτέκοι είχαν υποδεχθεί ως Θεούς του Ισπανούς κατακτητές. Στην συνέχεια ήταν φανερό πως θα ήταν οι δυνάστες τους, και οι καταστροφείς του πολιτισμού τους, για αυτό και αντιστάθηκαν σθεναρά.

Η μάχη μεταξύ των δύο πολιτισμών ήταν άνιση. Από την μία οι Ισπανοί με κανόνια και τουφέκια, και από την άλλη οι αυτόχθονες ιθαγενείς με τόξα. Το αποτέλεσμα της άνισης αυτής μάχης ήταν καταδικασμένο εξ αρχής.  Όταν η τεράστια πυραμίδα του Χουιτζιλοποχτλί έπεσε στους Ισπανούς, βρήκαν στην κορυφή της μία μάζα ξεραμένου αίματος και γδαρμένων ανθρώπινων μελών, καθώς και τα κεφάλια των θυσιασμένων συντρόφων τους, από τις ανθρωποθυσίες υπαγόρευε η θρησκεία των Αζτέκων, ιδίως ο θεός τους Χουτζιλοποχτλί, ο οποίος απαιτούσε διαρκώς ανθρώπινες καρδιές, τις οποίες ξερίζωναν από τα θύματα, στους μεγάλους πυραμιοδοειδείς ναούς τους.

Ήταν τόσο σκληρή η εικόνα, ώστε ακόμη και η καρδιά του «χασάπη» των Ιθαγενών Κορτέζ ράγισε, και προσπάθησε να πείσει τον βασιλιά Κουατεμόκ να παραδοθεί. Αυτός όμως απείλησε με θάνατο όποιον μιλούσε για ειρήνη και μόνο όταν τα 9/10 της πόλης είχαν καταληφθεί, προσπάθησε να δραπετεύσει με ένα κανό αλλά αιχμαλωτίστηκε. Ο Κορτέζ τον βασάνισε, ώστε να αποκαλύψει την κρυψώνα των τεράστιων ποσοτήτων χρυσού, που είχαν συγκεντρώσει οι Ισπανοί, πριν αναγκασθούν σε φυγή, κατά την Νύχτα των Στεναγμών. Στις 13 Αυγούστου 1521, ο Κορτέζ εξαπέλυσε την τελική επίθεση εναντίον των τελευταίων υπερασπιστών και η πόλη έπεσε, οι Αζτέκοι είχαν ηττηθεί.

Ο Κορτέζ κατέλυσε τη μεγαλύτερη  δύναμη του Δυτικού Ημισφαιρίου και ενέπνευσε μία σειρά κονκισταδόρων για να εξαπλώσουν την ισπανική κυριαρχία στα βόρια και τα νότια.

Τρία χρόνια αργότερα, οι Μάγιας του Γιουκατάν έπεσαν στον Αλβαράδο, και μεταξύ 1531 και 1533 ο Πιζάρο κατέκτησε την αυτοκρατορία των Ίνκας στο Περού. Ήταν το κύκνειο άσμα των μεγάλων προκολομβιανών πολιτισμών. Με τους κονκισταδόρες ήλθαν οι μάστιγες των ασθενειών, της σκλαβιάς, του βίαιου προσηλυτισμού και της καταστροφής των πολιτισμών.

Μέσα σε 50 χρόνια από τη δημιουργία του πρώτου προγεφυρώματος στο Νέο Κόσμο, οι Ισπανοί είχαν ήδη ξεκινήσει να επεκτείνουν την κυριαρχία τους σε ολόκληρη την ήπειρο. Επιπλέον, ο πλούτος από τα ορυχεία χρυσού και ασημιού του Μεξικού και του Περού, που έστελναν πίσω στην Ευρώπη, προκάλεσε τέτοια άνοδο στις τιμές, ώστε σχεδόν κατέρρευσε το πρωτόγονο οικονομικό σύστημα του 16ου αιώνα. Υπολογίζεται πως ο Κορτέζ απέσπασε από τους Αζτέκους χρυσό αξίας 6.300.000 δολαρίων και πως μέσα σε 40 χρόνια από τη νίκη του στην Τενοχτιτλάν, η Ισπανία είχε λάβει από τις νέες κτήσεις της 100 τόνους χρυσού, ποσότητα διπλάσια απ' όση είχε μαζί όλη η υπόλοιπη Ευρώπη. Την ίδια περίοδο, 6.785 τόνοι ασήμι πέρασαν τον Ατλαντικό για την Ισπανία.

Από τις νέες χώρες τους, οι Ισπανοί εξήγαγαν πλούτο με τη μορφή των διαμαντιών, φτερών, πολύτιμων αντικειμένων, εξωτικής ξυλείας, μπαχαρικών, εδεσμάτων (συμπεριλαμβανομένης της σοκολάτας) και δερμάτων. Όλα αυτά ήταν αρκετά, ώστε να υποστηρίξουν οικονομικά τους πολέμους του Καρόλου Ε΄ και του Φιλίππου Β΄ και την Αντιμεταρρύθμιση και μετέτρεψαν τον 16ο αιώνα, στον αιώνα της Ισπανίας.

Παραπομπή: Κονκισταδόροι,  οι πρωταγωνιστές της κατάκτησης, για λογαριασμό της Ισπανίας, της κεντρικής και νότιας Αμερικής. Ήταν, συνήθως, άνθρωποι με εξαιρετικό θάρρος, παρακινημένοι από δίψα για πλούτο και θρησκευτικό φανατισμό, που συμπεριφέρθηκαν με τρομακτική ωμότητα στους αυτόχθονες κατοίκους των περιοχών που κατέλαβαν. Νεότερες έρευνες έδειξαν πως δεν ήταν μόνο σφυριά, λόγχες από ατσάλι και μικρά κανόνια τα όπλα που χρησιμοποίησαν οι Ισπανοί κατακτητές για να σκοτώσουν τους Ίνκας στο Περού. Τους χτυπούσαν με ρόπαλα και τελετουργικά σκήπτρα, τα οποία είχαν πάρει από τους ντόπιους, με τόση βιαιότητα που έσπαγαν τα κρανία τους. 

Στη δράση  των «πολιτισμένων» Χριστιανών  Ευρωπαίων Ισπανών ως εκ των πλείστων κατακτητών,  οφείλεται η δημιουργία της αποικιακής αυτοκρατορίας της Ισπανίας αλλά, σε πολύ μεγάλο βαθμό, και η εξολόθρευση των προκολομβιανών πολιτισμών της αμερικανικής ηπείρου.

·