Ο Διόνυσος, το λίκνο, η Αιώρα και η μύηση: Από τη Μυθαγωγία στη Μυσταγωγία.

Η κούνια και το λίκνισμα του βρέφους είναι μια εικόνα οικεία σε όλους μας. Οι αρχαίοι μυθοπλάστες όμως τη χρησιμοποίησαν αλληγορικά και συμβολικά, πλέκοντας γύρω της μύθους και τελετές που συνδέουν τον Διόνυσο με δύο κόσμους. Από τη μια με τον βλαστικό κύκλο και τους χυμούς που χαρίζουν οι φυσικές δυνάμεις στη γη, γι' αυτό και τον ονόμαζαν Δενδρίτη, Θεό των δέντρων και κύριο κάθε υγρής φύσης, και μαζί τον Θεό που δίδαξε στους ανθρώπους την τέχνη του οίνου. Από την άλλη με τον εξαγνισμό της ψυχής και με τον Ίακχο, το θείο βρέφος που ταυτίζεται με τον μικρό Διόνυσο και που συναντάμε στις σεπτές τελετουργίες και τις μυήσεις της Ελευσίνας. Ας τα πάρουμε όμως από την αρχή, έχοντας πάντα υπόψη ότι κάθε ατομική μύηση ήταν μια επανάληψη της μεγάλης συλλογικής μύησης που έζησε η ανθρωπότητα στα πρώτα της βήματα.

Ο άνθρωπος, όταν στάθηκε μπροστά στο θαύμα της ζωής, το είδε να επαναλαμβάνεται σε δύο επίπεδα που στην αρχή έμοιαζαν χωριστά. Το είδε στη γέννηση του παιδιού και το είδε στον σπόρο που χάνεται μέσα στη γη και ξαναβγαίνει πράσινος την άνοιξη. Μέσα στις μεταφυσικές του ανησυχίες και στη λαχτάρα του να λύσει τα δεσμά του θανάτου, συνέδεσε τις φυσικές δυνάμεις και την αναγέννηση της φύσης με τη δική του μοίρα και τον δικό του προορισμό. Αν ο σπόρος πεθαίνει για να ξαναζήσει, ίσως λοιπόν και η ψυχή να μην τελειώνει με τον θάνατο, αφού στη φύση όλα συνδέονται και τίποτα δεν υπάρχει από μόνο του. Αυτή ήταν η πρώτη, η συλλογική μύηση του ανθρώπινου γένους, και αυτήν ακριβώς ξαναζούσε κάθε μύστης όταν κατέβαινε στο σκοτάδι για να βγει ξανά στο φως. Η πιο απλή και η πιο παλιά έκφραση αυτού του μυστηρίου είναι το λίκνισμα. Η μάνα κουνά το παιδί της για να το βάλει στον ύπνο, ο άνεμος κουνά τα κλαδιά των δέντρων, ο γεωργός τινάζει στο αλώνι το στάρι στον αέρα. Η γλώσσα μας κράτησε το μυστικό χωρίς να το καταλάβουμε, γιατί «κούνια» λέμε και το κρεβατάκι του νεογέννητου και το σχοινί που κρέμεται από το δέντρο.

Όταν ο Διόνυσος περιπλανιόταν στη γη για να μάθει στους ανθρώπους τα δώρα του, έφτασε στην Ικαρία, στους πρόποδες της Πεντέλης, εκεί που σήμερα υπάρχει ένα χωριό που, σαν να θυμάται, λέγεται Διόνυσος. Τον φιλοξένησε ο Ικάριος, ένας απλός και καλόκαρδος άνθρωπος, και ο Θεός του χάρισε το κλήμα και του αποκάλυψε το μυστικό του κρασιού. Ο Ικάριος γέμισε τα ασκιά του και κατέβηκε στους βοσκούς για να μοιραστεί μαζί τους τη χαρά. Εκείνοι ήπιαν το κρασί ανέρωτο, ζαλίστηκαν και αποκοιμήθηκαν βαριά. Όταν ξύπνησαν, πίστεψαν ότι τους είχε δηλητηριάσει, τον σκότωσαν και τον έθαψαν κάτω από ένα δέντρο. Η κόρη του, η Ηριγόνη, τον έψαχνε μέρες και νύχτες, ώσπου η πιστή σκύλα του, η Μαίρα, την οδήγησε στον τάφο. Μέσα στον πόνο της, η κόρη κρεμάστηκε από το ίδιο δέντρο. Τότε μια σκιά έπεσε πάνω στην Αθήνα και οι παρθένες άρχισαν να κρεμιούνται η μία μετά την άλλη χωρίς κανείς να ξέρει γιατί. Ο Θεός των Δελφών είπε ότι ο άδικος θάνατος πατέρα και κόρης ζητούσε εξιλέωση. Έτσι γεννήθηκε η Αιώρα. Κάθε χρόνο τα κορίτσια κουνιούνταν σε σχοινιά δεμένα στα δέντρα, κρεμούσαν από τα κλαδιά μικρά προσωπεία και ομοιώματα και τραγουδούσαν το τραγούδι της περιπλανώμενης κόρης. Οι Θεοί δεν τους ξέχασαν. Τους ανέβασαν και τους τρεις στον ουρανό, και από τότε ο Ικάριος λάμπει ως Βοώτης, η Ηριγόνη ως Παρθένος και η Μαίρα ως το μικρό άστρο που προπορεύεται του Κυνός.

Ο μύθος μοιάζει σκοτεινός, αλλά κρύβει μια βαθιά σοφία. Το κρασί, ο ώριμος χυμός της γης, είναι το πρώτο δώρο που φέρνει μαζί του χαρά και θάνατο, έκσταση και πτώση, γιατί ο Διόνυσος είναι ο Θεός του κατωφλιού. Δεν είναι τυχαίο ότι η Αιώρα γιορταζόταν στα Ανθεστήρια, όταν άνοιγαν τα πιθάρια με το νέο κρασί και οι ψυχές των νεκρών ανέβαιναν και περπατούσαν ανάμεσα στους ζωντανούς, ώσπου στο τέλος της γιορτής τις ξεπροβόδιζαν πίσω στον κόσμο τους. Ο Ηράκλειτος το είχε πει πριν από όλους: ο Άδης και ο Διόνυσος είναι ένας και ο ίδιος. Η κούνια μεταμορφώνει τον θάνατο. Το σώμα που κρέμεται ακίνητο από το κλαδί γίνεται σώμα ζωντανό που πετά ανάμεσα σε γη και ουρανό, και το πένθος γίνεται παιχνίδι και τραγούδι. Οι αρχαίοι πίστευαν ότι ο αέρας καθαίρει όπως το νερό και η φωτιά, και ότι η ψυχή που λικνίζεται στον άνεμο αφήνει πίσω της ό,τι τη βαραίνει. Γι' αυτό κρεμούσαν τα μικρά προσωπεία του Βάκχου από τα ψηλά πεύκα, και όπου γύριζε ο άνεμος το πρόσωπο του Θεού, εκεί καρποφορούσε το αμπέλι. Στα παλιά αγγεία βλέπουμε σάτυρους, τους πιστούς συντρόφους του Διονύσου, να σπρώχνουν απαλά κορίτσια στην κούνια, σαν να τα παραδίδουν στον αέρα για να εξαγνιστούν.

Υπάρχει όμως και άλλη κούνια του Διονύσου, πιο παλιά και πιο ιερή. Είναι το λίκνο, το πλατύ καλάθι όπου ο γεωργός λίχνιζε το αλωνισμένο στάρι, τινάζοντας τον καρπό ψηλά ώσπου ο άνεμος να πάρει το άχυρο. Το ίδιο καλάθι γινόταν η πρώτη κούνια του βρέφους, που ξάπλωνε εκεί όπου πριν ξάπλωνε ο σπόρος. Γι' αυτό ο Διόνυσος λεγόταν και Λικνίτης, το θείο βρέφος που κοιμάται μέσα στο καλάθι του σιταριού. Στους Δελφούς, κάθε χειμώνα, οι γυναίκες του Θεού ανέβαιναν στον Παρνασσό για να τον ξυπνήσουν, και μαζί του ξυπνούσε και η γη από τον μακρύ της ύπνο. Το λίχνισμα είναι η ίδια κίνηση με την Αιώρα, ένας εξαγνισμός μέσα από τον αέρα. Ό,τι είναι αληθινό και έχει βάρος πέφτει πίσω στο καλάθι, ό,τι είναι κούφιο το παίρνει ο άνεμος. Το ίδιο συμβαίνει και με την ψυχή. Γι' αυτό το λίκνο έγινε σύμβολο της μύησης, και στις παλιές παραστάσεις βλέπουμε τον υποψήφιο να κάθεται σιωπηλός, με σκεπασμένο κεφάλι, ενώ μια ιέρεια κρατά από πάνω του το λίκνο. Εκείνη τη στιγμή ο άνθρωπος γίνεται ο ίδιος σπόρος που καθαρίζεται και βρέφος που ετοιμάζεται να γεννηθεί.

Ο δρόμος αυτός οδηγεί στην Ελευσίνα. Ο Ίακχος, ο νεαρός Θεός που με τη φωνή του και τους πυρσούς του οδηγούσε την πομπή των μυστών στον Ιερό Δρόμο, από την Αθήνα ως την Ελευσίνα, ήταν για τους Αθηναίους ένα άλλο πρόσωπο του Διονύσου. Ήταν το παιδί της Θεάς, το βρέφος που θήλασε η Δήμητρα. Και τη νύχτα της εποπτείας, στην πιο ιερή στιγμή της τελετής, ο ιεροφάντης έδειχνε μέσα στη σιωπή ένα κομμένο στάχυ, και αμέσως ύστερα φώναζε ότι η σεβάσμια Θεά γέννησε ιερό παιδί. Το στάχυ και το βρέφος δεν ήταν δύο αποκαλύψεις, ήταν μία. Ήταν το ίδιο μυστήριο, ειπωμένο μία φορά με τη γλώσσα του χωραφιού και μία με τη γλώσσα της μήτρας. Το ίδιο έλεγαν και οι μύστες όταν κοίταζαν τον ουρανό και φώναζαν «βρέξε», και ύστερα κοίταζαν τη γη και φώναζαν «κυοφόρησε». Εκεί η συλλογική μύηση της ανθρωπότητας, η αρχέγονη αποκάλυψη του σπόρου, γινόταν προσωπικό βίωμα του καθενός.

Για τους ανθρώπους του παρελθόντος, που ζούσαν άμεσα εξαρτημένοι από τη φύση, η γέννηση του ανθρώπου και η αναγέννηση της φύσης δεν ήταν δύο πράγματα που απλώς μοιάζουν. Ήταν όψεις του ίδιου νόμου που συνδέει τον μικρόκοσμο με τον μακρόκοσμο. Όπως επάνω έτσι και κάτω, όπως μέσα έτσι και έξω. Ο σπόρος κατεβαίνει στο σκοτάδι της γης, στο βασίλειο του Πλούτωνα και του Άδη, χάνεται και ξαναβγαίνει πράσινος στο φως. Έτσι πίστεψαν ότι και η ψυχή ίσως δεν χάνεται μετά τον θάνατο, αλλά επιστρέφει. Το παιδί μένει εννέα μήνες στο σκοτάδι της μήτρας και έρχεται στον κόσμο κλαίγοντας. Η ψυχή του μύστη, στις εννέα ημέρες των Ελευσίνιων Μυστηρίων, κατεβαίνει συμβολικά στο σκοτάδι του Τελεστηρίου, πεθαίνει για να ξαναγεννηθεί και βγαίνει στο φως αλλαγμένη. Οι Έλληνες το είχαν κρύψει μέσα στις ίδιες τις λέξεις τους, αφού το «τελευτώ» και το «τελούμαι», ο θάνατος και η μύηση, έχουν την ίδια ρίζα. Το λίκνο, η κούνια και η Αιώρα είναι τρία πρόσωπα της ίδιας κίνησης: το λίκνισμα που εξαγνίζει, το λίκνισμα που κοιμίζει και το λίκνισμα που ανασταίνει. Είναι το εκκρεμές ανάμεσα στον πάνω και τον κάτω κόσμο, ανάμεσα στον θάνατο και τη ζωή, ο δρόμος που κατά τον Ηράκλειτο είναι ένας και ο ίδιος, είτε ανεβαίνεις είτε κατεβαίνεις.

Η μνήμη αυτή δεν χάθηκε ποτέ. Στα νησιά μας, την άνοιξη και το Πάσχα, όταν η γη ξαναγεννιέται, κρεμούσαν κούνιες στα δέντρα και στις αυλές, και τα κορίτσια κουνιούνταν τραγουδώντας. Δεν ήξεραν πια το όνομα της Ηριγόνης ούτε τον Θεό που κοιμάται στο λίκνο, έκαναν όμως την ίδια κίνηση, την ίδια εποχή, για τον ίδιο λόγο. Ο θάνατος του χειμώνα έπρεπε να λικνιστεί ώσπου να γίνει ζωή. Και κάθε φορά που μια μάνα κουνά το παιδί της στην κούνια, επαναλαμβάνει χωρίς να το ξέρει την πιο παλιά μύηση του κόσμου. Κρατά τη νέα ζωή μετέωρη ανάμεσα σε ουρανό και γη, ώσπου να γίνει αρκετά δυνατή για να σταθεί μόνη της στο φως.

📷 Η φωτογραφία είναι από τον καταρράκτη της Ραπεντώσας, στον Διόνυσο Αττικής, εκεί όπου ο μύθος τοποθετεί τη φιλοξενία του Θεού από τον Ικάριο. Σήμερα, εξαιτίας των κατολισθήσεων και της ανομβρίας, η εικόνα αυτή ανήκει πια μόνο στη μνήμη.

«Το Μεγάλο Ταξίδι της Μύησης. Από τα Καβείρια της Λήμνου στα Μυστήρια της Ελευσίνας και στη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας των Πτολεμαίων»

 

Το συγγραφικό μέρος του ταξιδιού της νέας μου μυθοπλασίας, «Το Μεγάλο Ταξίδι της Μύησης. Από τα Καβείρια της Λήμνου στα Μυστήρια της Ελευσίνας και στη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας των Πτολεμαίων», έφτασε στο τέλος. Απομένουν μόνο το ISBN, η γραφιστική επιμέλεια και η έκδοση.

Ακολουθεί ένα μικρό απόσπασμα από την προετοιμασία του Ερμογένη για τη μύηση στα Καβείρια Μυστήρια. 

🔗 Στις πλαγιές του Μοσύχλου της Λήμνου, του καμένου βουνού του Ηφαίστου, η Υψιπύλη, η νεαρή αρχιέρεια της Αρτέμιδος που βλέπετε στην εικόνα, δείχνει στους υποψήφιους μύστες τον δρόμο προς το άρρητο, ανάμεσα τους και ο Ερμογένης ο προταγωνιστής του βιβλίου.

«Οι δάσκαλοι σας  έμαθαν να ακούτε. Εδώ θα μάθετε να βλέπετε».

Έσκυψε και χάραξε με το δάχτυλο έναν κύκλο πάνω στο χώμα. Στο κέντρο του τοποθέτησε μια μικρή πέτρα.

«Να ο άνθρωπος».

Γύρω από αυτόν χάραξε έναν δεύτερο κύκλο.

«Να ο κόσμος».

Έπειτα σχεδίασε έναν τρίτο, ακόμη μεγαλύτερο, που περιείχε και τους δύο.

«Κι αυτό είναι το άρρητο. Οι περισσότεροι ζουν μόνο στον πρώτο κύκλο. Λίγοι ανακαλύπτουν τον δεύτερο. Οι μύστες αναζητούν τον τρίτο».

«Και πώς μπορεί κανείς να τον προσεγγίσει;» ρώτησα.

Σταμάτησε. Με κοίταξε βαθιά στα μάτια, κι αυτή τη φορά δεν υπήρχε ειρωνεία στο βλέμμα της.

«Με τα φτερά του έρωτα», είπε. «Του φιλοσοφικού έρωτα. Με ταπεινότητα, με αρετή και με την εσωτερική όραση, που λίγοι έχουν κι ακόμη λιγότεροι χρησιμοποιούν».

Δεν είπα τίποτε. Εκείνη πρόσθεσε ήρεμα:

«Η αλήθεια δεν ανήκει σε κανέναν φιλόσοφο. Οι φιλόσοφοι είναι εκείνοι που κάποτε άκουσαν τον ίδιο ψίθυρο και προσπάθησαν να τον μεταφέρουν στους ανθρώπους».

— Υψιπύλη, «Η κάθοδος στο σπήλαιο του Ηφαίστου», Λήμνος.

📍 Βασίλης Χλέτσος, «Το Μεγάλο Ταξίδι της Μύησης», υπό έκδοση, 2026.

Λίγα λόγια για «Το Μεγάλο Ταξίδι της Μύησης». Το νεό βιβλίο είναι έργο ιστορικής μυθοπλασίας. Ιστορικά και φανταστικά πρόσωπα κινούνται μέσα στην ίδια εποχή, ανάμεσα σε πραγματικά γεγονότα και τόπους.

Βρισκόμαστε στην Αθήνα, στα μέσα του 3ου αιώνα π.Χ. Ο Ερμογένης, νεαρός μαθητής της Ακαδημίας του Πλάτωνος, ακούει τον Αρκεσίλαο να διδάσκει πως τίποτε δεν μπορεί να γνωσθεί με βεβαιότητα. Ο δάσκαλος του, ο Ίππαρχος, επιμένει πως υπάρχει μια γνώση που δεν αποδεικνύεται, αλλά βιώνεται. Για να τη βρει, ο Ερμογένης ξεκινά. Στη Λήμνο γνωρίζει τα Καβείρια, τη φωτιά του Ηφαίστου και τη Λημνία Γη. Στην Ελευσίνα μαθαίνει το μυστήριο του σπόρου που πεθαίνει για να ξαναγεννηθεί. Στην Αλεξάνδρεια ζει ανάμεσα σε ποιητές, αστρονόμους, μηχανικούς και ιερείς, και γνωρίζει τον Σέραπι. Στην Τέντυρα της Άνω Αιγύπτου συναντά τον Μανέθωνα και τη σιωπή των ιερογλυφικών. Τελικά φτάνει στην έρημο. Ακολουθεί, σε άλλο δρόμο, τα βήματα του Μεγάλου Αλεξάνδρου, που κάποτε άφησε στρατό και παλάτια για να ρωτήσει στο μαντείο του Άμμωνος ποιος ήταν. Ο Ερμογένης όμως πηγαίνει εκεί όπου δεν υπάρχει ναός, και βιώνει σε έκσταση αυτό που αναζητούσε.

Από τη Λήμνο ως το τέλος του ταξιδιού τον συνοδεύει μια ιστορία αγάπης, συγκρατημένη και σιωπηλή, με την Υψιπύλη, τη νεαρή αρχιέρεια της Αρτέμιδος, που φέρει το όνομα της παλιάς βασίλισσας του νησιού. Ανάμεσα τους στέκονται η θάλασσα, τα χρόνια και η θεά που υπηρετεί.

Τα Μυστήρια, ο Πλάτων, ο συγκρητισμός των θεών και η αντιπαράθεση σκεπτικισμού και μυστικισμού δένουν σε μια ενιαία ιδέα: η αλήθεια δεν χωρά σε ένα μόνο όνομα, και το μεγαλύτερο ταξίδι δεν οδηγεί σε έναν τόπο, αλλά πίσω στον εαυτό. Δίπλα στον Ερμογένη, ο σκεπτικιστής Λακύδης ρωτά ξανά και ξανά: «Τι θα φέρεις πίσω που να μπορείς να το αποδείξεις;». Η ερώτηση του κρατά το βιβλίο τίμιο απέναντι στο ίδιο του το μήνυμα.

Ο αναγνώστης δεν θα βρει εδώ μάχες, ίντριγκες και ανατροπές. Η δράση είναι κυρίως εσωτερική και μυστικιστική, με λογοτεχνικό τόνο. Δίπλα στους ήρωες της μυθοπλασίας κινούνται ιστορικά πρόσωπα: ο Αρκεσίλαος, ο Απολλώνιος ο Ρόδιος, ο Αρίσταρχος, ο Κτησίβιος, ο Μανέθων. Οι πηγές σημειώνονται με λιτές παραπομπές. Στο τέλος κάθε μεγάλου σταθμού, ένα Επιμύθιο χωρίζει την ιστορία από τη μυθοπλασία, και στο τέλος του βιβλίου ένα γλωσσάριο κι ένα χρονολόγιο συνοδεύουν τον αναγνώστη. Κυρίως, δεν θα βρει έτοιμες απαντήσεις. Τα δρώμενα περιγράφονται ως εκεί όπου επιτρέπεται. Τα υπόλοιπα, όπως πάντα στα Μυστήρια, βιώνονται.

Το βιβλίο ζητά αναγνώστη πρόθυμο να σκεφτεί, να προβληματιστεί, όχι μόνο να διασκεδάσει. Δεν γράφτηκε για πολλούς. Γράφτηκε για όσους αναζητούν. Όσοι χρόνια τώρα διαβάζετε τα άρθρα και τα δοκίμια μου στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και στον περιοδικό τύπο, ή παρακολουθείτε τις ομιλίες μου, θα αναγνωρίσετε στις σελίδες του τις ίδιες αναζητήσεις. Μόνο που εδώ παίρνουν τη μορφή μιας συμπυκνωμένης αφήγησης.

Ο μύθος κρύβει στον πυρήνα του αλήθειες. Όταν ο άνθρωπος γίνει ικανός να τις αναγνωρίσει πίσω από το πέπλο, ο μύθος γίνεται Μυθαγωγία. Και όταν ένας θεός λέει στον Ερμογένη, σε ένα όνειρο, πως ο πρώτος ναός είναι ο ήλιος, ο αέρας, το νερό και η γη, η Μυσταγωγία συναντά τη Φυσιολατρία.